Қазақстандағы көпбалалы аналар: Елде қанша «Алтын алқа» иегері бар

Аналар күні қарсаңында Қазақстанда аналықтың символикалық мәні ғана емес, елдегі нақты демографиялық ахуал да жиі айтыла бастады. Қазақстан өңірдегі туу көрсеткіші салыстырмалы түрде жоғары әрі көпбалалы отбасылар саны тұрақты өсіп келе жатқан мемлекеттердің бірі болып қала береді, деп хабарлайды BAQ.KZ.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметіне сәйкес, 2025 жылы мемлекеттік жәрдемақымен 850 мыңнан астам көпбалалы отбасы мен марапатталған ана қамтылған. Бұл мақсатқа мемлекет 608 млрд теңгеден астам қаржы бөлген.

Сонымен қатар ана еңбегі үшін мемлекеттік награда алған әйелдер саны 240 мыңнан асып отыр.

«Алтын алқа» мен «Күміс алқаны» кімдер алады?

Қазақстанда аналарды мемлекеттік марапаттау жүйесі кеңес кезеңінен бері бар. Тәуелсіздік алғаннан кейін де бұл жүйе сақталып, жаңа форматқа бейімделді.

Бүгінде алты бала туып, тәрбиелеген әйелдер «Күміс алқамен» марапатталады. Ал жеті және одан көп бала өсірген аналар «Алтын алқа» иегері атанады.

Сонымен бірге кеңес дәуірінде берілген «Батыр ана» атағы мен «Ана даңқы» ордендерінің иелеріне төленетін жәрдемақылар да сақталған.

Еңбек министрлігінің дерегіне сүйенсек, 2025 жылы марапатталған аналарға арналған жәрдемақыны ел бойынша шамамен 244 мың әйел алып отыр.

Ай сайынғы төлем көлемі награда түріне байланысты белгіленеді:

• «Күміс алқа» иегерлері – 6,40 АЕК;
• «Алтын алқа», «Батыр ана» және «Ана даңқы» ордендерінің иелері – 7,40 АЕК алады.

Жыл сайынғы индексациядан кейін 2025 жылы бұл төлемдердің көлемі айына шамамен 25–29 мың теңгеге жетті.

Қазақстанда көпбалалы отбасы ең көп қай өңірде?

Қазақстанда көпбалалы отбасылар ең көп шоғырланған өңірлер дәстүрлі түрде оңтүстік пен батыс аймақтар болып саналады. Демографтар мұны бірнеше фактормен байланыстырады:

• туу көрсеткішінің жоғары болуы;
• үлкен отбасы моделінің сақталуы;
• халықтың жас құрылымының ерекшелігі;
• отбасылық және діни құндылықтардың ықпалы.

Туу көрсеткіші ең жоғары өңірлер қатарында әдетте:

• Түркістан облысы;
• Шымкент;
• Маңғыстау облысы;
• Қызылорда облысы;
• Жамбыл облысы аталады.

Ал солтүстік және шығыс өңірлерде көрсеткіш әлдеқайда төмен. Сарапшылар мұны халықтың қартаюымен және урбанизация деңгейінің жоғары болуымен түсіндіреді.

Мамандардың айтуынша, туу мәселесіне келгенде Қазақстан өңірлері арасындағы айырмашылық ТМД елдерінің ішіндегі ең айқын айырмашылықтардың бірі саналады. Мұны қазақстандық Reddit қолданушыларының пікірталқыларынан да байқауға болады. Онда елдегі демографиялық өсім мен өңірлер арасындағы айырмашылық жиі талқыланады. Кейбір қолданушылар оңтүстікте төрт және одан көп балалы отбасы қалыпты құбылыс саналатынын айтса, ірі қалаларда көпшілік бір немесе екі баламен шектелетінін жазады.

Мемлекет аналарды қолдауға қанша қаржы жұмсайды?

Көпбалалы отбасыларды қолдау Қазақстандағы әлеуметтік шығындардың ең ірі бағыттарының бірі болып отыр.

Тек 2025 жылдың басынан бері:

• көпбалалы отбасыларға 530 млрд теңгеден астам;
• марапатталған аналарға шамамен 78 млрд теңге төленген.

Орта есеппен мемлекеттік жәрдемақымен:

• 600 мыңнан астам көпбалалы отбасы;
• шамамен 244 мың марапатталған ана қамтылған.

Жәрдемақы көлемі бала санына байланысты өзгеріп отырады. Мысалы:

• төрт баласы бар отбасылар – 63 мың теңгеден астам;
• бес баласы барлар – шамамен 79 мың теңге;
• жеті баласы бар отбасылар – ай сайын 110 мың теңгеден астам алады.

Еңбек министрлігі бұған дейін балаларды тәрбиелеп отырған отбасыларды қолдау әлеуметтік саясаттың басты басымдықтарының бірі болып қала беретінін мәлімдеген. Жәрдемақылар жыл сайын инфляция деңгейіне қарай индекстеледі.

Неліктен Қазақстан әлі де үлкен отбасылар елі болып саналады?

Урбанизация мен өмір салты өзгергеніне қарамастан, Қазақстан Еуропа мен Азияның көптеген мемлекетімен салыстырғанда туу көрсеткіші жоғары елдердің қатарында қалып отыр.

Әлеуметтанушылар мұны бірнеше себеппен байланыстырады:

• отбасы дәстүрінің мықтылығы;
• туыстық байланыстың жоғары рөлі;
• үлкен буынның қолдауы;
• декреттік демалыстың ұзақтығы;
• мемлекеттік жәрдемақы жүйесі.

Сонымен бірге сарапшылар отбасы моделі біртіндеп өзгеріп келе жатқанын айтады. Ірі қалаларда әйелдер мансапқа көбірек көңіл бөліп, ана болуды кейінге қалдыруға бейім. Ал ауылдық жерлерде көпбалалы болу дәстүрі әлі де берік сақталған.

Көпбалалы ана бейнесі мемлекеттік саясаттың бір бөлігіне айналып келеді

Соңғы жылдары Қазақстанда отбасы мен аналық тақырыбы мемлекеттік деңгейде жиі көтеріліп жүр. Аналар күні форумдармен, марапаттау рәсімдерімен, қоғамдық акциялармен және көпбалалы аналарды құрметтеу шараларымен қатар өтеді.

Көптеген өңірде «Алтын алқа» иелері салтанатты жиындарға шақырылып, олардың өмір жолы отбасы құндылығын сақтаудың үлгісі ретінде насихатталады.

Сонымен бірге демографтар салыстырмалы түрде жоғары туу көрсеткішіне қарамастан, Қазақстанда халық өсімінің қарқыны біртіндеп баяулай бастағанын ескертеді. Әсіресе бұл ірі қалаларда анық байқалады.

Дегенмен Қазақстан әзірге өңірдегі демографиялық көшбасшылардың бірі саналады. Ал көпбалалы ана бейнесі қоғамда да, мемлекеттік саясатта да ерекше маңызын сақтап отыр.