Қазақстанда заңсыз несиелер көбейді: Депутат банктерге қатысты дабыл қақты

Мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов өткен айда банктердегі алаяқтық схемаларға қызметкерлердің қатысы болуы мүмкін екенін айтып, сот шешімінсіз шоттарды бұғаттау тәжірибесін сынға алды. Оның айтуынша, мұндай жағдайлар шамамен 1,5 миллион адамға әсер еткен. Депутаттың бұл мәлімдемесі соңғы жылдары қоғамда жиі көтеріліп жүрген бірнеше өзекті мәселені қамтыды: цифрлық алаяқтық, жеке деректердің таралуы, қарыз алушыларды қорғау тетіктерінің әлсіздігі және қаржы ұйымдарының қарыз өндіріп алу кезіндегі кеңейтілген өкілеттіктері. Толығырақ BAQ.KZ материалынан оқи аласыздар.

Бұл – жекелеген жағдай емес, жүйелі мәселе

Әбеновтің айтуынша, мұндай жайттар сирек кездесетін оқиға емес, керісінше жаппай сипат ала бастаған құбылыс. Ол «бөтен» немесе заңсыз рәсімделген несиелердің едәуір бөлігі банк қызметкерлерінің қатысуымен немесе олардың көз жұма қарауы салдарынан беріліп жатқанын айтады.

Кей жағдайларда, депутаттың пікірінше, қаржы ұйымдары заң талаптарын бұзып, клиенттің жеке басын толық тексермей-ақ несие рәсімдейді. Оның сөзінше, даулы мәселелерде Агентство по регулированию и развитию финансового рынка көбіне банктердің мүддесін қорғайды.

Біз қатаң заң қабылдадық. Бірақ егер Агенттік басшылығы мәселені біржақты қарауды жалғастыра берсе, әділдікке ешқашан қол жеткізе алмаймыз. Сондықтан алдағы уақытта прокуратураға жүгініп, қажет болса, агенттікке қатысты сотқа шағымдану керек, – деді депутат.

Бұл мәселе ресми статистикамен де расталып отыр. Соңғы жылдары Қазақстанда қаржылық алаяқтық деректері, соның ішінде өзге адамның атына несие рәсімдеу жағдайлары көбейген. Құқық қорғау органдарына сілтеме жасаған БАҚ деректеріне қарағанда, жекелеген тергеулер барысында банктер жүздеген миллион теңгеге күмәнді несиелерді тоқтатуға мәжбүр болған.

Сонымен бірге қаржы қызметтерінің цифрлануы несиені алуды жеңілдеткенімен, жаңа тәуекелдерді де қатар әкелді. Агенттік мәліметінше, алаяқтар қазіргі технологияларды, оның ішінде жасанды интеллект элементтерін пайдаланып, биометриялық тексеруді айналып өтуге тырысады.

Азаматтардың келісімінсіз несие қалай рәсімделеді

Сарапшылардың айтуынша, алаяқтық тәсілдері барған сайын күрделеніп барады. Бұрын жалған құжаттар арқылы әрекет етсе, қазір басты құрал – азаматтардың жеке деректері.

Көбіне мынадай тәсілдер қолданылады:

• жеке мәліметтер базалары,
• телефон нөмірлері мен SMS-кодтарға қол жеткізу,
• фишингтік сайттар мен жалған қосымшалар,
• әлеуметтік инженерия әдістері.

Кей жағдайда азаматтардың өзі де байқамай осындай схемаларға араласып кетеді. Бұл – «дропперлік» деп аталатын құбылыс, яғни адамдар өз шоттарына қолжетімділікті бөгде адамдарға беріп қояды. Мұндай әрекеттер қылмыстық жауапкершілікке әкелуі мүмкін.

Биометрия мен көп факторлы тексеру енгізілгеніне қарамастан, бұл құралдар толық қауіпсіздікке кепіл бола алмай отыр. Агенттік қаржы ұйымдары антифрод жүйелерін жетілдіріп жатқанын айтқанымен, қазіргі технология деңгейінде алаяқтықты толық жою мүмкін емес екенін мойындайды.

Заң бар, бірақ іс жүзінде қиын

Депутат өткен жылдың қыркүйегінен бастап күшіне енген заң нормасына да тоқталды. Оған сәйкес, егер қарыз алушы жеке басын растаған болмаса – қол қою немесе биометрия арқылы – мұндай несие заңды деп танылмайды.

Егер адам биометриядан өтпесе және қол қоймаса, ол мұндай несие үшін жауап бермеуі керек. Мұндай жағдайда сотқа жүгіну қажет, – деді Әбенов.

Заңгерлер бұл норманың азаматтарды қорғауға бағытталғанын растайды. Бірақ іс жүзінде өзіңнің қатысың жоқ екенін дәлелдеу оңай емес. Зардап шеккендер:

• дәлел жинауға,
• банкке жүгінуге,
• реттеушіге шағымдануға,
• кейін сотқа баруға мәжбүр.

Осы уақыт аралығында несие міндеттемесі адамның атына тіркеліп тұра береді, бұл оның қаржылық жағдайына және несие тарихына әсер етеді.

Атқарушылық жазба: тиімді құрал ма, әлде қауіп пе?

Депутат қарызды нотариус арқылы өндіріп алу тәжірибесіне де тоқталды. Әңгіме атқарушылық жазба туралы – ол арқылы сотқа жүгінбей-ақ қарызды мойындатып, өндіріп алу басталады.

Әбеновтің айтуынша, қазіргі таңда шоттарды бұғаттаудың шамамен 99%-ы осы тәсіл арқылы жүзеге асады.

Қазір банктер сотқа бармай-ақ нотариусқа жүгінеді. Ол бір құжаттың негізінде адамды борышкер деп танып, барлық шотын бұғаттайды. Бұл Конституцияға қайшы, – деді ол.

Заңгерлер бұл тәжірибенің даулы екенін бұрыннан айтып келеді. Бір жағынан, бұл қарыз өндіруді жеделдетеді. Екінші жағынан, азаматтың толыққанды қорғану құқығын шектейді, өйткені шешім оның қатысуынсыз қабылданады.

Кейде адам өзіне қарыз жүктелгенін шоты бұғатталғаннан кейін ғана біледі.

Миллиондаған адамға әсер еткен мәселе

Депутаттың мәліметінше, мұндай тетіктердің салдары шамамен 1,5 миллион адамға тиген.

Бұл адамдардың басым бөлігі сотқа да қатыспаған, олардың пікірін ешкім сұрамаған. Нотариус сырттай шешім шығарып, шоттарды бұғаттайды. Мұның бәрі заңсыз, – деді Әбенов.

Шоттың бұғатталуы адамның өз қаражатына қол жеткізе алмауына әкеледі. Оның ішінде жалақы, жәрдемақы және басқа да төлемдер бар.

Нәтижесінде адамдар:

• күнделікті шығындарын өтей алмайды,
• басқа қарыздар бойынша кешіктіріп жатады,
• қаржылық тұрақтылығын жоғалтады.

Микроқаржы ұйымдары мен ломбардтар – бөлек қауіп

Депутаттың айтуынша, дәл осындай тәсілдерді микроқаржы ұйымдары мен ломбардтар да белсенді қолданады.

2019 жылғы заң өзгерістерінен кейін олар сотқа жүгінбей-ақ, нотариус арқылы қарыз өндіріп алу мүмкіндігіне ие болды.

Микроқаржы ұйымдары мен ломбардтар өте жоғары пайызбен, кейде 100%-ға дейін несие береді. Соған қарамастан, олар сотқа бармай, бәрін нотариус арқылы рәсімдейді. Бұл – бұрын-соңды болмаған әрі жемқорлыққа жол ашатын норма, – деді депутат.

Сарапшылар дәл осы сегментте тәуекел жоғары екенін айтады. Себебі пайыз мөлшерлемесі жоғары, ал кейбір азаматтардың қаржылық сауаттылығы жеткіліксіз.

Реттеушінің ұстанымы: технологияға сенім

Қаржы нарығын реттеу агенттігі алаяқтық мәселесінің бар екенін мойындайды. Бірақ онлайн несие беруден толық бас тарту мүмкін емес екенін атап өтеді.

Реттеуші негізгі назарды қауіпсіздік жүйелерін жетілдіруге аударып отыр:

• антифрод тетіктерін күшейту,
• қосымша тексеру деңгейлерін енгізу,
• халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру.

Осылайша мемлекет қаржы қызметтерінің қолжетімділігі мен азаматтарды қорғау арасында тепе-теңдік сақтауға тырысып отыр.

Азаматтарға не істеу керек

Мұндай жағдайлар көбейген тұста заңгерлер азаматтарға деректеріне мұқият болуға кеңес береді.

Атап айтқанда:

• растау кодтарын бөгде адамдарға бермеу,
• күмәнді сілтемелерге өтпеу,
• несие тарихын тұрақты тексеру,
• бөтен несие анықталса, бірден банкке және құқық қорғау органдарына жүгіну.

Егер несие заңсыз рәсімделсе, оны сот арқылы даулауға болады.

Өзгерістер күтіле ме?

Мұрат Әбенов шоттарды бұғаттауға қатысты істерді қайта қарауды және заңнамаға өзгерістер енгізуді ұсынатынын айтты.

Оның пікірінше, мұндай шешімдер тек сот арқылы, азаматтың міндетті қатысуымен қабылдануы тиіс.

Қорытынды: сенім мәселесі

Депутат көтерген мәселе жекелеген алаяқтық оқиғалардан әлдеқайда ауқымды. Бұл – қаржы жүйесіндегі сенім, қауіпсіздік және азаматтардың құқығын қорғау мәселесі.

Цифрландыру қарқынды дамыған заманда бұл сұрақ бұрынғыдан да өзекті бола түсті. Ендігі міндет – технология әкелген қауіптерден азаматты қаншалықты қорғай алатынымызда.