Қазақстан конституциялық референдумдар өткізу бойынша жаһандық үрдістерді ұстанады – грузиялық дипломат

Қазіргі таңда конституциялық референдумдар ауқымды институционалдық өзгерістерді заңдастырудың негізгі құралдарының біріне айналуда, деп хабарлайды BAQ.KZ.

Мұндай пікірді дипломатия және халықаралық құқық мәселелері бойынша халықаралық сарапшы Давид Апциаури Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты (ҚСЗИ) мен Maqsut Narikbayev University (MNU) бірлесіп ұйымдастырған «Қазақстанның жаңа конституциялық моделі: орнықты әрі заманауи мемлекет жолында» атты халықаралық сарапшылардың дөңгелек үстелінде білдірді.

Сарапшының айтуынша, конституциялық референдумдар заманауи саяси жүйелерде ерекше орын алады, өйткені олар азаматтарға мемлекеттің негізгі құрылымы туралы шешім қабылдауға тікелей қатысуға мүмкіндік береді.

Қолданыстағы жүйе аясындағы саяси өкілдікті айқындайтын кәдімгі сайлаулардан айырмашылығы, конституциялық референдумдар қоғамға саяси жүйенің құрылымын қалыптастыруға тікелей қатысуға мүмкіндік береді, – деді Давид Апциаури.

Ол дәл осы себепті түрлі елдердің үкіметтері кең ауқымды институционалдық өзгерістер кезеңінде, реформалардың барынша кең демократиялық легитимдігін қамтамасыз ету қажет болғанда, референдумдарға жүгінетінін атап өтті.

Сарапшының бағалауынша, 2026 жылғы 15 наурызда Қазақстанда өткен жаңа Конституция бойынша референдум қалыптасқан халықаралық тәжірибеге толық сәйкес келеді.

Апциауридің айтуынша, салыстырмалы саясаттану зерттеулері соңғы онжылдықтарда референдумдардың институционалдық реформаларды қоғамдық мақұлдау тетігі ретінде жиі қолданылып келе жатқанын көрсетеді. Мәселен, 1990–2021 жылдар аралығында әлемде 1 500-ден астам жалпыұлттық референдум өткізілген, олардың жартысынан астамы дәл осы кезеңге тиесілі.

Халықаралық тәжірибе мұндай дауыс берулердің әдетте саяси жаңғырту кезеңдерінде өтетінін де көрсетеді. Атап айтқанда, Францияда 1962 жылғы референдум тікелей президент сайлауын енгізсе, Түркияда 2017 жылы президенттік басқару нысанына көшу мақұлданды, ал Чилиде 2020-жылдардың басында референдумдар конституциялық өзгерістерді қоғамдық талқылаудың құралына айналды.

Сарапшы Қазақстан да негізгі институционалдық реформаларды азаматтардың тікелей қатысуы арқылы бекітетін осындай жаһандық үрдістерді ұстанып отырғанын атап өтті.

Оның айтуынша, мемлекеттік жүйені жаңғырту жөніндегі пікірталастар 2019 жылдан бері жүргізіліп келеді, сондықтан референдум ұзаққа созылған қоғамдық және сараптамалық талқылаудың шарықтау шегіне айналды.

Апциаури реформаны институционалдық тұрғыда дайындау мәселесіне де ерекше назар аударды. Оның айтуынша, құрамына парламент өкілдері, мемлекеттік органдар, академиялық қауымдастық және азаматтық қоғам кірген Конституциялық комиссияны құру конституциялық өзгерістерді дайындаудың халықаралық тәжірибесіне сәйкес келеді.

Қорытындылай келе, сарапшы конституциялық референдумдардың құқықтық реформаны, саяси пікірталасты және қоғамдық қатысуды біріктіретін күрделі үдеріс екенін атап өтті.

Азаматтарға жаңа конституциялық модельді тікелей мақұлдау мүмкіндігін бере отырып, Қазақстан реформаның демократиялық легитимдігін күшейтті және мемлекеттің институционалдық болашағын оның азаматтары айқындайтыны туралы қағидатты растады, – деп түйіндеді Давид Апциаури.