Неке мен отбасы: Жаңа Конституция қазақстандықтарға қандай кепілдік береді?

Отбасын құрудағы еркін таңдау, ерлі-зайыптылардың теңдігі, баланың қамқорлықта өсуі және ата-ана алдындағы жауапкершілік. Жаңа Конституциядағы отбасыға қатысты нормалар осы мәселелерді қамтиды. Алайда ондағы ережелердің қайсысы жаңалық, ал қайсысы бұрыннан бар құқықтарды жалғастырады? BAQ.KZ тілшісі түсіндіреді.

Негізгі өзгеріс қандай?

2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеден бастап күшіне енді. Неке мен отбасыға арналған негізгі ережелер құжаттың 30-бабында бекітілген.

Қазақстанда отбасы институтын мемлекеттік қорғау бұған дейін де болған. 1995 жылғы Конституцияның 27-бабында неке мен отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында екені көрсетілген еді. Сондай-ақ ата-ананың бала тәрбиесіне жауаптылығы мен кәмелетке толған, еңбекке қабілетті балалардың еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасау міндеті белгіленген. Сондықтан бұл кепілдіктердің бәрін жаңадан енгізілген норма деп бағалау дұрыс болмайды.

Жаңа мәтіндегі басты ерекшелік – некенің анықтамасы конституциялық деңгейде нақтыланды:

«Неке – ер мен әйелдің мемлекет заңға сәйкес тіркеген ерікті және тең құқықты одағы».

Бұл анықтама некеге өзара келісіммен тұруды, тараптардың теңдігін және мемлекеттік тіркеуді байланыстырады. Ал отбасы мүшелерін қорғау мен ұрпақтар арасындағы қамқорлық міндеттері сақталған.

Қазақстандағы неке мен ажырасу: статистика не дейді?

Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2025 жылы Қазақстанда 115,9 мың неке және 45,7 мың ажырасу тіркелген. Алғаш рет үйленген ерлердің орташа жасы 27,9 жас болса, әйелдерде бұл көрсеткіш 25,3 жасты құраған.

Ажырасулардың ең үлкен үлесі – 35 пайызы – некеде бір жылдан төрт жылға дейін тұрған жұптарға тиесілі. Бес-тоғыз жыл бірге тұрғандардың үлесі 24 пайыз болған.

Ерікті неке: адамның таңдау құқығы қалай қорғалады?

Ерікті неке қағидатының күнделікті өмірдегі мәні – адамның отбасын құру туралы шешімді өзі қабылдауы. Оның құқықтық қорғанысы салалық заңдарда да қарастырылған.

Мәселен, Қылмыстық кодекстің 125-1-бабы күш қолданумен қорқыту, мүлікке зиян келтіру қатерін төндіру немесе бопсалау арқылы некеге мәжбүрлеу үшін жауаптылық белгілейді. Жаза істің мән-жайы мен зардабына қарай сараланады.

Бұл бап 2025 жылғы заңмен енгізілген. Сондықтан некеге мәжбүрлегені үшін жауаптылықты жаңа Конституциядан кейін пайда болған шара ретінде көрсетуге болмайды.

Ерлі-зайыптылардың теңдігі нені білдіреді?

Отбасындағы теңдік мәселесі некені тіркеумен шектелмейді. «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 2-бабында ерлі-зайыптылар құқықтарының теңдігі және отбасылық мәселелерді өзара келісім арқылы шешу қағидаттары бар.

Демек, конституциялық анықтама бұрыннан қалыптасқан осы құқықтық ұстанымдарды Ата Заң деңгейінде бекітеді. Отбасына қатысты шешім қабылдауда екі тараптың да құқығы мен мүддесі ескерілуі керек.

Ажырасқаннан кейін де бала алдындағы жауапкершілік сақталады

Баланың мүддесін қорғауда ата-ананың екеуіне де жауапкершілік жүктеледі. Отбасы кодексінің 68-бабы олардың балаға қатысты құқықтары мен міндеттерін тең деп белгілейді. Ал 60-бап баланың отбасында тәрбиеленуін, ата-анасының қамқорлығында болуын және қадір-қасиетінің құрметтелуін көздейді.

Ата-ананың ажырасуы бұл құқықтарды жоймайды. Кодекстің 61-бабына сәйкес, олардың некені бұзуы немесе бөлек тұруы баланың құқықтарына әсер етпеуге тиіс. Бала ата-анасының әрқайсысымен араласуға құқылы.

Тәрбие мен білімге қатысты шешімдер де баланың мүддесі мен пікірін ескере отырып қабылданады. Осы нормалардан шығатын қорытынды: ерлі-зайыптылық қатынас тоқтағанымен, бала алдындағы жауапкершілік сақталады.

Отбасыларға қандай әлеуметтік кепілдіктер берілген?

Отбасының қорғалуы әлеуметтік кепілдіктермен де байланысты. Конституцияның 31-бабы жасына, денсаулық жағдайына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына және өзге заңды негіздерге байланысты әлеуметтік қамсыздандыруды көздейді.

32-бап денсаулықты сақтау және заңда белгіленген медициналық көмекті тегін алу құқығын бекітеді. 33-бап мемлекеттік оқу орындарында тегін орта білім алуға кепілдік береді.

Бұл нормалар нақты төлем сомаларын белгілемейді. Қолдаудың шарттары мен тәртібі салалық заңнама арқылы айқындалады.

Құқық бұзылған жағдайда қайда жүгінуге болады?

Отбасы, әйелдер мен балалардың құқықтарына қатысты мәселелер бойынша 111 байланыс орталығына жүгінуге болады. Оның қызмет қағидаларына сәйкес, қоңырау тегін қабылданады, орталық тәулік бойы жұмыс істейді.

Мамандар қазақ және орыс тілдерінде ақпараттық, ұйымдастырушылық және психологиялық көмек көрсетіп, тиісті мемлекеттік органдармен байланыс орнатады.

Құқықтық нормаларды салыстырғанда, жаңа Конституцияның отбасы саласындағы негізгі өзгерісі некенің анықтамасын бекітуге қатысты екені көрінеді. Ал кепілдіктердің өмірдегі нәтижесін баланың мүддесі қаншалықты қорғалатыны, отбасындағы теңдік қалай сақталатыны және қиындыққа тап болған адамға көмектің қаншалықты дер кезінде көрсетілетіні арқылы бағалауға болады.