Мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқығы – қоғам айнасы

Қоғамның өркениеттілігі мен адамгершілік деңгейі ең алдымен оның әлсіз топтарға деген қарым-қатынасымен өлшенеді. Соның ішінде мүмкіндігі шектеулі жандардың құқықтары мен өмір сүру сапасы – кез келген мемлекеттің әлеуметтік саясатының маңызды көрсеткіші. Бүгінде бұл мәселе тек әлеуметтік қорғау шеңберінде ғана емес, адам құқығы, тең мүмкіндік және инклюзия қағидаттары тұрғысынан кеңінен қарастырылуда, деп хабарлайды BAQ.KZ.

Адам құқығы – бәріне ортақ құндылық

Мүмкіндігі шектеулі адамдар – қоғамның ажырамас бөлігі. Олар да өзге азаматтар сияқты білім алуға, еңбек етуге, еркін жүріп-тұруға, қоғамдық өмірге белсенді араласуға толық құқылы. Алайда шынайы өмірде бұл құқықтардың толық жүзеге аспай отырғаны жасырын емес.

Қазақстанда ресми деректер бойынша 730 мыңнан астам мүмкіндігі шектеулі адам тіркелген, бұл ел халқының шамамен 3,6%-ын құрайды. Олардың ішінде 400 мыңға жуығы еңбекке қабілетті жаста. Алайда осы топтың тек шамамен 30–35%-ы ғана тұрақты жұмыспен қамтылған. Бұл – әрбір екі адамның бірі өз әлеуетін толық пайдалана алмай отырғанын білдіреді.

Көп жағдайда кедергі адамның денсаулығында емес, қоғамның өзі қалыптастырған тосқауылдарда жатыр. Мәселен, қолжетімсіз инфрақұрылым, қоғамдағы стереотиптер, жұмыс берушілердің сақтығы немесе білім беру жүйесінің дайын еместігі – осының бәрі мүмкіндігі шектеулі азаматтардың толыққанды өмір сүруіне бөгет жасайды.

Мысалы, еліміздегі әлеуметтік нысандардың бәрі бірдей бейімделген емес. Сарапшылардың бағалауынша, кей өңірлерде ғимараттардың тек 60–70%-ы ғана жартылай немесе толық қолжетімді. Ал ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш одан да төмен. Қарапайым мектепке, ауруханаға немесе әкімдік ғимаратына кірудің өзі үлкен мәселе болып отыр.

Заң бар, бірақ жүзеге асыру қалай?

Қазақстанда мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқықтарын қорғауға бағытталған заңнамалық база қалыптасқан. Ел БҰҰ-ның Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясын ратификациялаған. Мемлекет әлеуметтік төлемдер, арнайы қызметтер, оңалту шараларын қарастырады.

Мысалы, жыл сайын бұл салаға 400 млрд теңгеден астам қаржы бөлінеді. Сонымен қатар 50-ден астам қызметкері бар кәсіпорындар үшін 2–4% көлемінде жұмыс орындарына квота белгіленген.

Алайда заң мен нақты өмір арасындағы алшақтық әлі де байқалады. Көптеген кәсіпорындар бұл квотаны формалды түрде орындайды немесе мүлде сақтамайды. Ал инклюзивті білім беру жүйесінде де проблемалар бар: бүгінгі таңда мектептердің барлығы бірдей ерекше балаларды қабылдауға дайын емес.

Мысалы, Қазақстанда ерекше білім беруді қажет ететін балалардың шамамен 60%-ы ғана инклюзивті біліммен қамтылған, қалған бөлігі арнайы мектептерде немесе үйде оқиды. Бұл олардың қоғамнан оқшаулануына әкеледі.

Инклюзия – жай ұғым емес, өмір салты

Соңғы жылдары “инклюзия” ұғымы жиі айтылатын болды. Бірақ оны тек термин ретінде емес, нақты әрекет, нақты саясат және күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі ретінде қабылдау қажет. Инклюзивті қоғам – бұл әр адам өзін қажет әрі бағалы сезінетін, ешкім шеттетілмейтін, әрбір азаматтың әлеуеті толық ашылатын орта. Бұл – тек әлеуметтік саясат емес, бұл – өркениетті қоғамның мәдени коды.

Қазақстанда бұл бағытта белгілі бір оң өзгерістер байқалады. Мысалы, Астана, Алматы, Шымкент сияқты ірі қалаларда инклюзивті білім беретін мектептер саны артып келеді. Бүгінде елімізде ерекше білім беруді қажет ететін 200 мыңнан астам бала бар, олардың 60%-ға жуығы инклюзивті білім беру жүйесімен қамтылған. Көптеген мектептерде арнайы жағдайлар жасалып, пандустар орнатылып, бейімделген сыныптар ашылуда.

Кейбір білім беру ұйымдарында арнайы педагогтар, психологтар, логопедтер мен дефектологтар жұмыс істейді. Бұл мамандар балалардың жеке ерекшеліктерін ескеріп, олардың білім алуына ғана емес, әлеуметтік бейімделуіне де ықпал етеді. Соның нәтижесінде ерекше балалар қатарластарымен бірге оқып, қарым-қатынас жасау дағдыларын меңгереді, қоғамға бейімделу деңгейі артады.

Мәселен, тәжірибе көрсеткендей, инклюзивті ортада оқыған балалардың әлеуметтік дағдылары 2 есе жылдам қалыптасады, ал оқшауланған ортада білім алған балаларда бейімделу процесі әлдеқайда ұзаққа созылады. Бұл – инклюзияның тек білім беру емес, тұлғаның толыққанды қалыптасуына әсер ететін маңызды фактор екенін дәлелдейді.

Сонымен қатар инклюзия тек мектеппен шектелмеуі тиіс. Балабақшадан бастап, жоғары оқу орындарына дейін, одан әрі жұмыс орындарында да бұл қағидат жүйелі түрде іске асуы қажет. Қазіргі таңда Қазақстанда бірқатар жоғары оқу орындары мүмкіндігі шектеулі студенттерге жағдай жасап, арнайы бағдарламалар енгізіп келеді. Дегенмен бұл тәжірибе әлі де кеңінен таралуды қажет етеді.

Халықаралық тәжірибе де бұл бағыттың тиімді екенін көрсетеді. Мысалы, Еуропа елдерінде, Канада мен Жапонияда мүмкіндігі шектеулі адамдардың жұмыспен қамтылу деңгейі 50–60%-ға дейін жетеді. Ал кейбір Скандинавия елдерінде бұл көрсеткіш одан да жоғары. Бұл – дұрыс саясаттың, қолжетімді инфрақұрылымның және қоғамдағы жоғары деңгейдегі инклюзивті мәдениеттің нәтижесі.

Мәселен, дамыған елдерде:

• барлық қоғамдық көлік толық бейімделген;
• ғимараттардың 90%-дан астамы қолжетімді;
• білім беру жүйесі толық инклюзивті форматқа көшкен;
• жұмыс берушілер үшін нақты ынталандыру тетіктері бар.

Соның нәтижесінде мүмкіндігі шектеулі адамдар тек әлеуметтік көмек алушы емес, экономиканың белсенді қатысушысына айналған.

Қазақстан үшін де бұл бағытта үлкен мүмкіндік бар. Егер инклюзия жүйелі түрде дамыса, жүздеген мың адам еңбек нарығына қосылып, ел экономикасына үлес қоса алады. Сарапшылардың пікірінше, бұл ішкі жалпы өнімнің өсуіне де оң әсер етуі мүмкін.

Дегенмен инклюзияны дамыту тек инфрақұрылым немесе заң мәселесі емес. Бұл – ең алдымен сана мәселесі. Қоғам әртүрлілікті қалыпты құбылыс ретінде қабылдағанда ғана шынайы инклюзивті орта қалыптасады.

Сондықтан инклюзияны енгізу – ұзақ мерзімді, кешенді процесс. Ол:

• білім беру жүйесін жаңғыртуды,
• кадрларды даярлауды,
• инфрақұрылымды толық бейімдеуді,
• және ең бастысы, қоғамдық сананы өзгертуді талап етеді.

Қорытындысында, инклюзия – жай ғана саясат немесе бағдарлама емес. Ол – қоғамның адамға деген көзқарасын айқындайтын өмір салты. Егер әрбір азамат өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінсе, онда бұл – шынайы инклюзивті қоғамның қалыптасқанының белгісі.

Қоғамдық сана: ең үлкен кедергі

Мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқықтарын қорғаудағы ең үлкен тосқауыл – қоғамдық санадағы қалыптасқан көзқарас. Көп жағдайда оларды “әлсіз”, “қамқорлыққа мұқтаж” деп қабылдау басым. Ал шын мәнінде, олар – әлеуеті зор, қоғамға пайда әкелуге қабілетті тұлғалар.

Әлеуметтік зерттеулерге сүйенсек, қазақстандықтардың бір бөлігі әлі де мүмкіндігі шектеулі адамдармен бірге жұмыс істеуге немесе оларды басшылық қызметте көруге дайын емес. Бұл – мәселенің тек инфрақұрылымда емес, санада жатқанын көрсетеді.

Белгілі пікірге сүйенсек: “Мүгедектік – адамның бойындағы кемшілік емес, қоғамның оған бейімделе алмауы”. Бұл сөздің астарында үлкен шындық жатыр.

Жұмыспен қамту – басты мәселе

Ең өзекті проблемалардың бірі – еңбек нарығына қолжетімділік. Қазақстанда мүмкіндігі шектеулі азаматтардың тек әр үшіншісі ғана жұмыс істейді.

Дегенмен оң мысалдар да бар. Мәселен, соңғы жылдары мыңдаған азамат мемлекеттік бағдарламалар арқылы:

• қысқа мерзімді курстардан өтті,
• грант алып, шағын бизнес ашты,
• қашықтан жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болды.

Ресми мәлімет бойынша, бір жылдың ішінде ғана 20 мыңнан астам адам жұмыспен қамту шараларына тартылған, ал мыңнан астамы жеке кәсіп бастаған. Бұл – әлеуеттің бар екенін көрсетеді.

Цифрлық мүмкіндіктер – жаңа үміт

Заманауи технологиялар мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін жаңа көкжиектер ашып отыр. Онлайн білім беру, қашықтан жұмыс істеу, цифрлық қызметтер – бұның бәрі олардың қоғамға белсенді араласуына мүмкіндік береді.

Мысалы, көру қабілеті нашар адамдар үшін арнайы дыбыстық бағдарламалар, есту қабілеті төмен азаматтар үшін субтитрлер мен ымдау тілі қызметтері кеңінен енгізілуде.

Алайда цифрлық теңсіздік мәселесі де бар. Қазақстанда барлық азамат бірдей жоғары жылдамдықтағы интернетке немесе қажетті құрылғыларға қол жеткізе алмайды. Бұл әсіресе ауылдық жерлерде айқын байқалады.

Мемлекет, қоғам және әр адам

Мәселені тек мемлекетке жүктеу жеткіліксіз. Әр азаматтың көзқарасы, әр мекеменің ұстанымы маңызды. Қоғамда инклюзивті мәдениет қалыптастыру – ұзақ әрі күрделі процесс.

Бұл бағытта:

• инфрақұрылымды толық бейімдеу;
• сапалы білім мен медицинаға қолжетімділікті арттыру;
• жұмыс орындарын көбейту;
• цифрлық қолжетімділікті дамыту;
• қоғамдық сананы өзгерту сияқты кешенді шаралар қажет.

Мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқығын қорғау – бұл тек әлеуметтік саясат емес, бұл – адамгершілік, әділеттілік және теңдік мәселесі. Қоғам әрбір мүшесіне тең мүмкіндік бермейінше, толыққанды дамыған мемлекетке айнала алмайды.

Статистика мен нақты деректер көрсеткендей, Қазақстанда бұл бағытта ілгерілеу бар, бірақ шешілмеген мәселелер де аз емес. Ең бастысы – көзқарасты өзгерту. Мүмкіндігі шектеулі жандарға жанашырлық емес, тең мүмкіндік қажет.

Өйткені олар – қоғамның шетінде емес, дәл ортасында болуға лайық азаматтар. Ал нағыз өркениетті қоғам – ешкімді артта қалдырмайтын қоғам.