Металлургтер күні: Қазақстан табиғи байлығын индустриялық дамудың тірегіне қалай айналдырып жатыр

Қазақстанда жыл сайын шілденің үшінші жексенбісінде Металлургтер күні аталып өтеді. Бұл – елдің өнеркәсіптік әлеуетінің негізін қалыптастырып отырған мыңдаған маманның кәсіби мерекесі. Бүгінде 200 мыңнан астам адам шахталарда, кеніштерде, металлургиялық комбинаттар мен кен байыту фабрикаларында еңбек етіп, елімізде де, шетелде де сұранысқа ие металдарды өндіруге үлес қосып келеді.

Соңғы бес жылда сала ауқымды өзгерістерді бастан өткерді. Бұрынғыдай тек шикізат өндіріп, экспорттаумен шектелмей, бүгінде терең өңдеуге, өндірісті цифрландыруға, стратегиялық маңызы бар металдарды дамытуға және халықаралық әріптестікті кеңейтуге басымдық беріліп отыр. Металлургия әлі де Қазақстан экономикасының негізгі салаларының бірі саналады. Ол өнеркәсіп өндірісінің, экспорттың және инвестициялық белсенділіктің елеулі бөлігін қамтамасыз етеді.

Металлургия – Қазақстан өнеркәсібінің іргетасы

Қазақстан қара және түсті металл өндіретін әлемдегі жетекші елдердің бірі. Елімізде темір кені, мыс, хром, мырыш, қорғасын, алюминий, титан, уран және сирек кездесетін металдардың мол қоры бар.

Қазір тау-кен металлургия кешені елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 8 пайызын және өнеркәсіп өндірісінің 13 пайыздан астамын қамтамасыз етіп отыр. Үкіметтің мәліметінше, 2024 жылы саланың өндіріс көлемі 14 триллион теңгеден асып, соңғы жылдардағы ең жоғары нәтижелердің біріне жетті.

Металлургия экспортқа бағытталған экономика үшін де ерекше маңызға ие. Мұнай мен ураннан кейін Қазақстан экспортының ең ірі баптарының қатарында металдар мен металл өнімдері тұр. Негізгі экспорттық нарықтар – Қытай, Еуропалық одақ елдері, Түркия, Орталық Азия мемлекеттері және Таяу Шығыс.

Саланы дамыту мемлекеттік өнеркәсіп саясатының басым бағыттарының біріне айналды. Қазір басты назар тек шикізат өндіру көлемін арттыруға емес, қосылған құны жоғары өнім шығаратын өндірістерді дамытуға аударылып отыр.

Бес жылдағы ауқымды инвестициялар

Соңғы жылдары металлургия кәсіпорындарын жаңғыртуға бұрын-соңды болмаған көлемде инвестиция салынды.

Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің мәліметінше, тау-кен металлургия кешеніне жыл сайын жүздеген миллиард теңге инвестиция құйылады. Тек 2024 жылдың өзінде бұл көрсеткіш 1,7 триллион теңгеден асып, онжылдықтың басындағы деңгейден екі есеге жуық жоғары болды.

Қаражат бірнеше негізгі бағытқа жұмсалып жатыр:

• металлургиялық комбинаттарды жаңғырту;
• жаңа кен байыту фабрикаларын салу;
• автоматтандырылған өндірістік жүйелерді енгізу;
• карьерлік техниканы жаңарту;
• кәсіпорындарды цифрландыру;
• өндірістерді экологиялық тұрғыдан жаңғырту.

Нарықтағы ірі компаниялардың барлығы дерлік ұзақ мерзімді инвестициялық бағдарламаларды жүзеге асырып келеді.

ERG Соколов-Сарыбай кен байыту өндірістік бірлестігін және Ақтөбе ферроқорытпа зауытын дамыту жұмыстарын жалғастырып жатыр.

KAZ Minerals Бозшакөл мен Ақтоғай өндірістік алаңдарының қуатын кеңейтуде.

«Қазцинк» Шығыс Қазақстандағы кәсіпорындарын жаңғыртуға инвестиция құйып келеді.

Меншік иесі ауысқаннан кейін Теміртаудағы Qarmet металлургия комбинатында да ауқымды жаңғырту жұмыстары басталды.

Сонымен қатар мыс, алтын, қалайы және сирек жер металдарының жаңа кен орындарын игеру жобалары жалғасып жатыр.

Шикізаттан – терең өңделген өнімге

Бұған дейін Қазақстан негізінен кен концентраттары мен жартылай дайын өнімдерді экспорттап келді.

Қазір мемлекеттік саясат шикізатты ел ішінде терең өңдеуді ұлғайтуға бағытталған.

Даму қарқыны жоғары өндірістердің қатарында:

• катодты мыс;
• алюминий;
• ферроқорытпалар;
• болат прокаты;
• рельстер;
• құбыр өнімдері;
• титан бұйымдары;
• арнайы қорытпалар өндірісі бар.

Әсіресе машина жасау, құрылыс, энергетика және көлік салаларына арналған өнімдерге ерекше көңіл бөлінуде.

Шикізатты терең өңдеу ел ішінде қосымша құн қалыптастыруға, экспорттық кірісті арттыруға және экономиканың әлемдік шикізат бағасына тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді.

Қазақстан стратегиялық маңызы бар металдардың жаһандық жеткізушісіне айналып келеді

Соңғы үш жылда әлемде стратегиялық маңызы бар минералдарға сұраныс күрт артты.

Бұл электромобиль өндірісінің, аккумулятор өнеркәсібінің, микрочип жасаудың, күн энергетикасының және қорғаныс өнеркәсібінің қарқынды дамуымен байланысты.

Қазақстан мынадай стратегиялық металдардың ірі қорына ие:

• литий;
• бериллий;
• вольфрам;
• молибден;
• тантал;
• ниобий;
• титан;
• сирек жер элементтері.

Сондықтан бүгінде Қазақстан Еуропалық одақ, Оңтүстік Корея, Жапония, Ұлыбритания және АҚШ үшін стратегиялық маңызы бар материалдарды жеткізу тізбегін дамытудағы маңызды серіктестердің біріне айналып отыр.

Соңғы жылдары кен орындарын барлау, шикізатты өңдеу және жаңа өндірістер құру бағытында ондаған ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойылды.

Бұл ретте басты назар тек пайдалы қазбаларды өндіруге ғана емес, дайын өнім шығаруға да аударылып келеді.

Салада 220 мыңнан астам адам еңбек етеді

Металлургия Қазақстандағы ең ірі жұмыс беруші салалардың бірі болып қала береді.

Ресми мәлімет бойынша, бүгінде тау-кен металлургия кешенінде шамамен 224 мың адам жұмыс істейді.

Ең ірі жұмыс берушілер:

• Qarmet;
• ERG;
• KAZ Minerals;
• «Қазцинк»;
• Aluminium of Kazakhstan;
• Соколов-Сарыбай кен байыту өндірістік бірлестігі;
• «Қазхром» ТҰК;
• KSP Steel;
• Solidcore Resources.

Сонымен қатар ірі кәсіпорындардың айналасында көлік, машина жасау, құрылыс, энергетика және сервистік компанияларда мыңдаған қосымша жұмыс орны құрылған.

Іс жүзінде әрбір ірі металлургиялық кәсіпорынның дамуы тұтас бір өңірдің экономикасына әсер етеді.

Металлургтердің жалақысы өсіп келеді

Соңғы жылдардағы маңызды өзгерістердің бірі – еңбекақының артуы.

Тау-кен және металлургия саласы қызметкерлерінің орташа жалақысы еліміздегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі болып қала береді және республикалық орташа деңгейден едәуір жоғары.

Ірі кәсіпорындарда қызметкерлерді әлеуметтік қолдау бағдарламалары жүзеге асырылып жатыр. Олар мыналарды қамтиды:

• корпоративтік медициналық сақтандыру;
• тұрғын үймен қамтамасыз ету;
• оқыту және біліктілікті арттыру;
• жеңілдетілген демалыс бағдарламалары;
• қосымша төлемдер;
• жас мамандарды қолдау.

Компаниялар еңбек қауіпсіздігін күшейтуге, өндірістік жабдықтарды жаңартуға және заманауи өнеркәсіптік қауіпсіздік технологияларын енгізуге белсенді түрде инвестиция салып келеді.

Сонымен қатар салада инженерлерге, металлургтерге, геологтарға, механиктерге, автоматтандыру және IT мамандарына сұраныс жоғары. Бұл техникалық білім беруді дамытуға және кәсіпорындардың техникалық жоғары оқу орындарымен ынтымақтастығын кеңейтуге ықпал етіп отыр.

Жаңа зауыттар, халықаралық серіктестік және «жасыл» металлургия бағыты

Соңғы бес жылда қазақстандық металлургия ел экономикасының негізгі салаларының бірі ретіндегі орнын сақтап қана қоймай, жаңа даму моделіне көшуді бастады. Егер бұрын негізгі назар пайдалы қазбаларды өндіруге аударылса, бүгінде басымдық шикізатты терең өңдеуге, қосылған құны жоғары өнім шығаруға, цифрлық технологияларды енгізуге және халықаралық ынтымақтастықты кеңейтуге беріліп отыр.

Үкіметтің бағалауынша, тау-кен металлургия кешені елдегі өнеркәсіп өсімінің басты қозғаушы күштерінің бірі болып қала береді. 2024 жылы саладағы еңбек өнімділігі 9,4 пайызға артып, бір қызметкерге шаққанда 102 мың АҚШ долларына жетті. Бұл – өнеркәсіп саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі.

Соңғы жылдардағы ірі жобалар

Сала үшін ең маңызды оқиғалардың бірі – Теміртаудағы Qarmet металлургия комбинатын ауқымды жаңғырту болды.

Меншік иесі ауысқаннан кейін кәсіпорын өндірістік қуаттарды қалпына келтіруге, жабдықтарды күрделі жөндеуден өткізуге және өнеркәсіптік қауіпсіздік деңгейін арттыруға кірісті. Компания домна және конвертер цехтарын жаңартуды, көмір департаментін дамытуды және өндірістік процестерді цифрландыруды қамтитын ұзақ мерзімді инвестициялық бағдарламаны іске асырып жатыр.

Сонымен қатар еліміздегі ірі тау-кен өндіруші компаниялар өндіріс көлемін ұлғайтуды жалғастыруда.

KAZ Minerals Орталық Азиядағы ең ірі мыс өндірушілердің бірі саналатын Ақтоғай кен байыту комбинатының өндірістік қуатын кеңейту жұмыстарын аяқтап келеді. Компания өндіріс тиімділігін арттыруға, кенді байытудың жаңа технологияларын енгізуге және өндірісті автоматтандыруға инвестиция салуды жалғастырып отыр.

Eurasian Resources Group (ERG) Соколов-Сарыбай кен байыту өндірістік бірлестігін, Ақтөбе ферроқорытпа зауытын, Қазақстан электролиз зауытын және басқа да кәсіпорындарды дамыту жобаларын жүзеге асырып жатыр.

Түсті металлургияны дамытуға да ерекше көңіл бөлінуде. «Қазцинк» Шығыс Қазақстан облысындағы өндірістік алаңдарын жаңғыртып, зиянды шығарындыларды азайту және шикізатты өңдеу тиімділігін арттыруға бағытталған технологияларды енгізіп келеді.

Солтүстік Қазақстан облысы жаңа өндірістік өсім орталықтарының біріне айналып келеді. Мұнда Solidcore Resources пен Tin One Mining компаниялары Орталық Азиядағы ең ірі қалайы кен орындарының бірі саналатын Сырымбет кен орнында кен байыту комбинатын салуға дайындық жүргізіп жатыр. Кәсіпорын іске қосылғаннан кейін мыңнан астам жаңа жұмыс орны ашылып, Қазақстандағы қалайы өндірісінің көлемі едәуір ұлғаяды.

Терең өңдеуге басымдық берілуде

Осыдан бірнеше жыл бұрын Қазақстанда өндірілген шикізаттың едәуір бөлігі концентрат түрінде экспортталатын.

Қазір мемлекеттік өнеркәсіп саясаты өнімді терең өңдеуге бағытталып отыр.

Қарқынды дамып жатқан өндірістердің қатарында:

• катодты мыс;
• алюминий бұйымдары;
• мырышпен қапталған прокат;
• рельстер;
• диаметрі үлкен құбырлар;
• кабель өнімдері;
• аккумуляторлар;
• құрылысқа арналған металл конструкциялар;
• машина жасау саласына арналған бұйымдар бар.

Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің мәліметінше, отандық өндірушілерді негізгі металдармен қамтамасыз ету бүгінде сымтемір, кабель өнімдері, терезе профильдері, жиһаз фурнитурасы және басқа да тауарлар өндірісінің өсуіне ықпал етіп отыр. Сонымен қатар мыс, алюминий, қорғасын және мырышты терең өңдеу көлемін ұлғайту жоспарлары кезең-кезеңімен жүзеге асырылуда.

Халықаралық ынтымақтастық жаңа деңгейге көтерілді

Соңғы жылдардағы басты үрдістердің бірі – Қазақстанның әлемнің жетекші экономикаларымен әріптестігін күшейтуі.

Әсіресе стратегиялық маңызы бар пайдалы қазбаларды жеткізу тізбегін дамытуға ерекше көңіл бөлінуде.

Пандемия мен геосаяси өзгерістерден кейін көптеген мемлекеттер стратегиялық шикізаттың сенімді жеткізушілерін іздей бастады. Қазақстан мыс, титан, хром, бериллий, вольфрам, молибден, литий және сирек жер металдарының мол қорының арқасында осындай елдердің қатарына енді.

Бүгінде Қазақстан:

• Еуропалық одақпен;
• Қытаймен;
• Оңтүстік Кореямен;
• Жапониямен;
• Ұлыбританиямен;
• АҚШ-пен;
• Орталық Азия мемлекеттерімен белсенді ынтымақтастық орнатқан.

Еуропалық одақпен стратегиялық минералдарды жеткізу тізбегін дамыту бағытындағы әріптестік ерекше маңызға ие. Қазақстан аккумуляторлар, электр көліктері, жел генераторлары мен жоғары технологиялық жабдықтар өндірісіне қажетті шикізатты жеткізетін негізгі елдердің бірі ретінде қарастырылып отыр.

Ал Қытай қазақстандық металлургия өнімдерінің ең ірі тұтынушысы болып қала береді. Жаңа теміржол бағыттары мен шекаралық өткізу бекеттері арқылы мыс, ферроқорытпа, темір кені және түсті металдарды жеткізу көлемі артып келеді.

Цифрлық металлургия дәуірі

Бүгінде заманауи металлургия кәсіпорнын цифрлық технологияларсыз елестету қиын.

Соңғы жылдары кәсіпорындар белсенді түрде:

• жасанды интеллекті;
• өндірістік талдау жүйелерін;
• жабдықтардың цифрлық егіздерін;
• автоматтандырылған диспетчерлік орталықтарды;
• жүргізушісіз карьерлік техниканы;
• өндірістік процестерді қашықтан бақылау жүйелерін енгізіп жатыр.

Цифрлық шешімдер өндірістік шығындарды азайтуға, еңбек қауіпсіздігін арттыруға және жабдықтардың жоспардан тыс тоқтап қалуын қысқартуға мүмкіндік береді.

Еліміздегі ірі кәсіпорындардың барлығы дерлік цифрлық трансформация бағдарламаларын іске асырып келеді.

«Жасыл» металлургия жаңа талапқа айналып келеді

Саланы дамытудың тағы бір маңызды бағыты – экологиялық жаңғырту.

Әлемдік нарықта көміртек ізі төмен өнімдерге қойылатын талап күшейіп келеді.

Осыған байланысты қазақстандық компаниялар:

• тазарту құрылыстарын жаңғыртуға;
• газды тазарту жүйелерін енгізуге;
• зиянды шығарындыларды азайтуға;
• энергияны үнемдейтін технологияларға;
• суды қайта пайдалануға;
• өндірістік қалдықтарды қайта өңдеуге инвестиция салып жатыр.

Жаңа инвестициялық жобалардың басым бөлігі халықаралық ESG стандарттарын ескере отырып жүзеге асырылуда. Бұл шетелдік қаржыландыруға жол ашып, қазақстандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.

2030 жылға дейінгі жоспар

Үкімет металлургияны елдегі жаңа индустрияландырудың негізгі қозғаушы күштерінің бірі ретінде қарастырады.

Алдағы жылдары:

• жаңа кен байыту комбинаттарын іске қосу;
• мыс пен алюминийді өңдеу көлемін ұлғайту;
• стратегиялық маңызы бар металдар өндірісін дамыту;
• терең өңделген өнім экспортын кеңейту;
• Индустрия 4.0 технологияларын енгізу;
• жаңа металлургиялық кәсіпорындар салу жоспарланып отыр.

Сарапшылардың бағалауынша, «жасыл» энергетиканың, цифрлық технологиялардың және электр көліктерінің дамуына байланысты мысқа, литийге, никельге, сирек жер элементтеріне және басқа да стратегиялық металдарға әлемдік сұраныс алдағы жылдары да арта береді.

Бұл Қазақстанға тек шикізат экспорттаушы ел ретінде ғана емес, заманауи металлургиялық өнім өндіретін жетекші мемлекеттердің біріне айналуға жаңа мүмкіндік береді.

Металлургтер күні – елдің индустриялық қуатын қалыптастырып жүрген жандардың мерекесі

Соңғы бес жылда қазақстандық металлургия кәсіпорындарды жаңғыртудан бастап жаңа өнеркәсіптік стратегияны қалыптастыруға дейінгі маңызды кезеңнен өтті. Бүгінде бұл салада 200 мыңнан астам адам еңбек етеді, елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 8 пайызын қамтамасыз етеді, триллиондаған теңге инвестиция тартады және стратегиялық маңызы бар металдарды жеткізудің жаһандық тізбегінде маңызды орынға ие болып келеді.

Металлургтер күні шахтерлерге, кеншілерге, болат қорытушыларға, құюшыларға, инженерлерге, геологтарға, технологтарға және саланың барлық қызметкерлеріне алғыс айтылатын ерекше мереке. Олардың күнделікті еңбегі Қазақстанның әлемдік нарықтағы орнын нығайтып, өнеркәсіптің дамуына серпін беріп, келер ұрпақтың экономикалық өсіміне берік негіз қалап келеді.