Коррупцияның құны: Қазақстан экономикасы қанша жоғалтып жатыр?

Қазақстанда коррупция көбіне құқықтық категория ретінде қарастырылады. Алайда оның салдары тек қылмыстық статистикамен шектелмейді. Бұл – экономиканың құрылымына әсер ететін, мемлекеттік ресурстардың бөлінуіне ықпал жасайтын және елдің даму қарқынын баяулататын жүйелі құбылыс, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Коррупция бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалуына, мемлекеттік бағдарламалардың сапасының төмендеуіне және инвестициялық ахуалдың әлсіреуіне әкеледі. Сондықтан оның нақты құнын есептеу – тек құқық қорғау органдарының емес, экономикалық саясаттың да маңызды бөлігі.

Ресми дерек: көрінетін шығын

2025 жылғы ресми деректер Қазақстанда коррупциямен күрес белсенді жүргізіліп жатқанын көрсетеді.

Жыл қорытындысына сәйкес:

• 1 052 коррупциялық қылмыс тіркелген
• 969 іс бойынша тергеу аяқталған
• 860 іс сотқа жолданған.

Мемлекетке қайтарылған қаржы көлемі:

• 16,1 млрд теңге бюджетке өндірілген
• 3,3 млрд теңгенің мүлкіне тыйым салынған.

Бұдан бөлек, жекелеген кезеңдерде анықталған залал көлемі 15 млрд теңгеден асқан.

Тағы бір маңызды көрсеткіш – соңғы жылдары мемлекетке 1,13 трлн теңгеден астам активтің қайтарылуы. Бұл көрсеткіш коррупцияның ауқымы да, онымен күрестің нәтижесі де ірі көлемде екенін аңғартады.

Алдын алынған шығын – назардан тыс қалатын фактор

Коррупцияға қарсы саясаттың тағы бір маңызды нәтижесі – алдын алынған шығындар.

Мысалы, мемлекеттік сатып алу мен бюджет қаражатын бақылау барысында 21,2 млрд теңгенің тиімсіз жұмсалуына жол берілмеген.

Бұл көрсеткіштер көбіне назардан тыс қалады. Алайда экономикалық тұрғыдан қарағанда, алдын алынған әрбір теңге – нақты сақталған ресурс.

«Жасырын шығын»: есепке кірмейтін миллиардтар

Ресми статистика тек анықталған құқықбұзушылықтарды қамтиды. Бірақ коррупцияның негізгі зияны – дәл осы есепке кірмейтін бөлігінде.

Себебі:

• барлық коррупциялық схемалар ашыла бермейді
• кейбір тиімсіз шешімдер заңды рәсімдер арқылы өтеді
• «артық баға», «жасанды келісімдер» сияқты факторлар статистикада көрінбейді

Халықаралық зерттеулерге сәйкес, коррупция экономикаға ЖІӨ-нің 2–5%-ына дейін шығын келтіруі мүмкін. Қазақстан жағдайында бұл жүздеген миллиард теңгеге тең ықтимал көлем.

Мемлекеттік жобалар қаншаға қымбаттайды?

Сарапшылардың бағалауынша, коррупциялық тәуекелдер бар салаларда мемлекеттік жобалардың құны 20–30%-ға дейін қымбаттауы мүмкін.

Яғни теориялық тұрғыдан:

• 100 млрд теңгелік жоба 120–130 млрд теңгеге түсуі ықтимал
• айырмашылық нақты экономикалық тиімділікке емес, жүйелік кемшіліктерге байланысты

Бұл – бюджет шығынының өсуіне ғана емес, инфрақұрылым сапасының төмендеуіне де әсер етеді.

Қай салаларда тәуекел жоғары?

Қазақстандағы коррупциялық қылмыстардың құрылымына қарасақ, тәуекелі жоғары негізгі бағыттар анық көрінеді:

• мемлекеттік сатып алу жүйесі
• құрылыс және инфрақұрылым жобалары
• жергілікті атқарушы органдар
• квазимемлекеттік сектор
• жер қатынастары

Бұл салалардың барлығы экономиканың өзегін құрайды. Сондықтан мұндағы коррупция әсері тікелей жалпы экономикалық өсімге ықпал етеді.

Инвестиция мен бизнеске әсері

Коррупцияның тағы бір маңызды салдары – инвестициялық климатқа әсері.

Шетелдік және отандық инвесторлар үшін басты факторлар:

- болжамдылық

- ашықтық

- әділ бәсеке

Коррупция осы үш факторды да әлсіретеді.

Нәтижесінде:

• инвестициялық тәуекел артады
• жобалардың өзіндік құны өседі
• ұзақ мерзімді инвестициялар қысқарады

Бұл өз кезегінде экономиканың сапалы өсуіне кедергі келтіреді.

Халықаралық рейтингтер: позиция қандай?

Transparency International ұйымының 2025 жылғы дерегіне сәйкес, Қазақстан:

• 38 балл жинаған
• 182 елдің ішінде 96-орында

50 балдан төмен көрсеткіш елде коррупциялық тәуекелдің әлі де жоғары екенін білдіреді.

Бұл рейтинг тек имидждік фактор емес. Ол:

- инвестициялық шешімдерге әсер етеді

- халықаралық серіктестердің сенім деңгейін анықтайды

- қаржылық институттардың бағасына ықпал етеді

Коррупция және экономикалық өсім

Экономикалық теорияда коррупция мен өсім арасында тікелей байланыс бар.

Коррупция деңгейі жоғары елдерде:

- өнімділік төмен болады

- инновация баяу дамиды

- мемлекеттік шығындардың тиімділігі азаяды.

Ал ашық әрі тиімді басқару жүйесі бар елдерде:

- инвестиция көп тартылады
- бизнес белсенділігі жоғары
- бюджет қаражаты тиімді жұмсалады.

Қайтарылған қаржы жеткілікті ме?

Соңғы жылдары Қазақстанда миллиардтаған теңге бюджетке қайтарылып жатыр. Бұл – маңызды нәтиже.

Алайда сарапшылар бір нәрсеге ерекше назар аударады: қайтарылған қаражат – бұл жоғалтылған ресурсты қайта бөлу ғана, ал экономикалық мүмкіндік толық қалпына келмейді.

Мысалы:

•  уақытында салынбаған жоба
•  кешіккен инфрақұрылым
•  жоғалған инвестициялық мүмкіндік.

Бұл шығындар ешбір статистикада толық көрінбейді.

Шешім қайда?

Коррупциямен күрестің тиімділігі тек жазалаумен өлшенбейді. Негізгі бағыт – алдын алу.

Қазақстанда бұл бағытта:

- мемлекеттік қызметтерді цифрландыру

- ашық бюджет жүйесін енгізу

- қоғамдық бақылауды күшейту

- сатып алу рәсімдерін автоматтандыру сияқты шаралар қолға алынған.

Дегенмен, сарапшылардың пікірінше, басты міндет – жүйелік тәуекелдерді жою.

Қазақстанда коррупциямен күрес нәтижесіз емес: миллиардтаған теңге қайтарылып, жүздеген қылмыстық іс сотқа жетуде. Бірақ негізгі мәселе сақталып отыр: экономика жоғалтқан нақты көлем ресми көрсеткіштен әлдеқайда жоғары.

Сондықтан коррупцияның шынайы бағасы тек қайтарылған қаржымен емес, жоғалған мүмкіндіктермен, іске аспаған жобалармен және баяулаған экономикалық өсіммен өлшенуге тиіс.

Өйткені ел жоғалтқан әрбір теңге – бұл тек ақша емес, болашақ даму қарқынының төмендеуі.