Имамнан президентке дейін: Иранды 35 жыл басқарған Али Хаменеи кім?

Иран Ислам Республикасының Жоғарғы көшбасшысы Али Хаменеи 1989 жылдан бері елдің саяси жүйесіндегі ең ықпалды тұлға болды. Оның билігі тұсында Иран аймақтық геосаясаттағы негізгі ойыншылардың біріне айналып, Батыспен күрделі қарым-қатынас кезеңін бастан өткерді.

BAQ.KZ тілшісі 86 жастағы Иран көшбасшысының кім болғаны жайлы шолып көрді.

28 ақпан, сенбі күні АҚШ пен Израильдің Иран режиміне қарсы бірлескен әуе операциясы нәтижесінде Иранның Жоғарғы көшбасшысы аятолла Али Хаменеи қаза тапты.

Алғаш болып Хаменеи қаза тапқаны туралы АҚШ президенті Дональд Трамп мәлімдеді. Алайда Тегеран бастапқыда бұл ақпаратты жоққа шығарды. Бірнеше сағаттан кейін, жексенбіге қараған түні Иранның мемлекеттік ақпарат құралдары елдің Жоғарғы көшбасшысының қаза болғанын ресми түрде растады.

Сенбі күні бойы АҚШ пен Израиль Иранға қарсы бірлескен әуе операциясын бастап, соққылардың бірқатарын Тегерандағы, соның ішінде Хаменеи резиденциясы орналасқан ауданға бағыттады. Осы уақытта Иран үкіметіндегі жоғары лауазымды тұлғалар баспасөзге Хаменеи астанада емес екенін, тіпті ел аумағында болмауы мүмкін екенін және оның толық қауіпсіз жерде екенін мәлімдеген.

Бүгінде елде аза тұту жарияланып, билік құрылымдары төтенше режимге көшті.

Имамнан президентке дейін

1939 жылы Мешхед қаласында дүниеге келген Хаменеи діни білім алып, шах режиміне қарсы қозғалысқа қатысқан. 1979 жылғы ислам революциясынан кейін жаңа билік құрылымында белсенді рөл атқарды.

1981-1989 жылдары Иран президенті болды. 1989 жылы революция жетекшісі Ruhollah Khomeini қайтыс болған соң, Сарапшылар кеңесі оны Жоғарғы көшбасшы қызметіне сайлады.

Иран Конституциясы бойынша Жоғарғы көшбасшы:

• Қарулы күштердің бас қолбасшысы
• Стратегиялық шешімдердің түпкі бекітушісі
• Сот жүйесі мен мемлекеттік БАҚ-ты қадағалаушы
• Қауіпсіздік құрылымдарына тікелей ықпал етуші

Осылайша, президент пен парламентке қарағанда әлдеқайда кең өкілеттікке ие болды.

Сыртқы саясат: текетірес пен келіссөздер

Хаменеи кезеңінде Иран АҚШ-пен ұзақ жылдар бойы санкциялық текетірес жағдайында болды, Израильге қарсы қатаң риторика ұстанды.

2015 жылғы ядролық келісім белгілі бір экономикалық жеңілдік әкелгенімен, кейінгі санкциялар Иран экономикасын қайта қысымға алды.

Хаменеи билігі тұсында ішкі саясат қандай болды?

• Діни-консервативтік бағыт күшейді
• Ақпараттық кеңістікке бақылау артты
• Әлеуметтік наразылықтар бірнеше рет болды
• Қауіпсіздік органдарының ықпалы өсті

Сонымен бірге, Иран әскери-технологиялық әлеуетін арттырып, аймақтық ықпалын сақтап қалды.

2026 жылғы 28 ақпандағы әуе соққысынан кейін Хаменеи қаза тапқаны ресми түрде жарияланды. Бұл оқиға Таяу Шығыстағы ахуалды күрт ушықтырды.

Хабар тарағаннан кейін Иран тарапынан жауап әрекеттері тіркелді, аймақтағы әскери дайындық деңгейі көтерілді, БҰҰ мен бірқатар мемлекеттер шиеленісті дипломатиялық жолмен реттеуге шақырды.

Енді Иранды кім басқарады?

Иран Конституциясына сәйкес, Жоғарғы көшбасшы қызметі бос қалған жағдайда уақытша басқару механизмі іске қосылады. Сарапшылар кеңесі жаңа көшбасшыны сайлауға тиіс.

Бұл процесс ел ішіндегі саяси тепе-теңдікке және аймақтағы күштер арақатынасына тікелей әсер етеді.

Осылайша Али Хаменеи Иран тарихындағы ең ұзақ билік еткен көшбасшылардың бірі болды.