Бірлік пен әралуандық: Қазақстандық модель еуропалық зерттеушілерді несімен қызықтырады?

Биыл Қазақстан халқының бірлігі мерекесі айрықша қоғамдық-саяси мәнге ие болды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев құттықтауында қоғамның негізгі құндылықтары ретінде ынтымақ, бірлік, төзімділік, құрмет, отансүйгіштік пен туған жерге деген сүйіспеншілікті атап өтті. Сонымен қатар Президент бірлік тақырыбын тек тарихи жадымен және бейбітшілік дәстүрімен ғана емес, жаңа конституциялық негізбен де байланыстырды. Онда бірлік, ынтымақ, ұлтаралық және конфессияаралық келісім қағидаттары бекітілген, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Қазақстан үшін бұл тақырыптың орны бөлек. Ел тарихи тұрғыдан көпэтносты қоғам ретінде қалыптасты, мұнда әртүрлі мәдениет, тіл мен дін өкілдері бір азаматтық кеңістікте өмір сүреді. Сондықтан «әралуандықтағы бірлік» формуласы тек мерекелік ұран емес, мемлекеттік саясаттың, қоғамдық тәжірибенің және тұрақтылықты ұзақ мерзімді түсінудің бір бөлігі. Бұл модель сырт көзге қалай көрінетіні туралы біз Орталық Азияны зерттеуші, Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар мен ұлттық азшылықтар жөніндегі сарапшы, неміс зерттеушісі Беате Эшментпен әңгімелестік.

- Қазақстан халқының бірлігі күні «әралуандықтағы бірлік» қағидатына негізделген. Сіздің байқауыңызша, бұл идея мемлекеттік деңгейдегі ұраннан бөлек, күнделікті азаматтық болмыстың бір бөлігіне айналды ма?

- Қазақстанның ерекшелігі – бұл идея тек ресми мәлімдемелермен немесе мерекелік символикамен шектелмейді. Ол күнделікті өмірде де айқын көрінеді. Әртүрлі этникалық топ өкілдері Қазақстанды білім, жұмыс, отбасы тарихы, әлеуметтік байланыстар және ел болашағына ортақ жауапкершілік арқылы біртұтас кеңістік ретінде қабылдайды.

Зерттеу тұрғысынан қарағанда, Қазақстанда көпқабатты сәйкестік мәдениеті қалыптасқан. Адам өз этносының тілін, дәстүрін, тарихи жадын сақтай отырып, өзін біртұтас қазақстандық қоғамның бөлігі ретінде сезіне алады. Бұл қарама-қайшылық емес, керісінше, кемелденген көпэтносты мемлекеттің белгісі.

Қазақстан моделінің күшті тұсы – әралуандық қауіп ретінде қабылданбайды. Ол ортақ азаматтық кеңістікке сіңіп, елдің қоғамдық байлығы ретінде қарастырылады. Сондықтан «әралуандықтағы бірлік» формуласы мұнда тек символдық емес, нақты мазмұнға ие.

- Зерттеулеріңізде Қазақстанды әртүрлі топтар мәдени ерекшелігін сақтай отырып, ортақ азаматтық бірегейлікті бірге қалыптастыратын көпэтносты қоғам ретінде сипаттайсыз. Мұндай тепе-теңдікті сақтауға қандай факторлар ықпал етеді?

- Мұндай тепе-теңдіктің тұрақты болуы үшін мәдени әралуандық ортақ азаматтық бірегейлікке қарсы қойылмауы керек. Қазақстанда бұл ұстаным анық байқалады. Әртүрлі топтар өз дәстүрін, тілін, отбасылық жадын, діни тәжірибесін сақтай отырып, бір мемлекет аясында өмір сүріп, Қазақстанды өз елі ретінде қабылдайды.

Бұл жерде мемлекеттің саясатының рөлі зор. Қазақстан бұл бағытта ассимиляцияға емес, біріктіруге негізделген жолды таңдады. Азаматтардан өз мәдениетінен бас тарту талап етілмейді, керісінше, баршаға ортақ кең азаматтық негіз ұсынылады.

Бұл – тиімді әрі өміршең модель. Ол қоғамды этникалық белгі бойынша жіктеуге жол бермей, елге деген ортақ тиесілілік сезімін сақтауға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан Қазақстан әралуандықты шиеленіс көзі емес, тұрақтылықтың ресурсы ретінде көрсете алады.

- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамдық бірлікті әділеттілік, тең мүмкіндік және құқықтық тәртіп қағидаттарымен байланыстырады. Мұндай саяси негіз көпэтносты қоғамдағы сенімді нығайта ала ма?

- Көпэтносты қоғамда бірлік тек эмоциялық үндеу деңгейінде қалмауы тиіс. Ол нақты ережелермен, тең мүмкіндіктермен және институттарға деген сеніммен бекітілуі қажет. Осы тұрғыдан Қазақстандағы қазіргі саяси бағыт маңызды, өйткені ол келісім тақырыбын әділеттілік, құқықтық тәртіп және азаматтардың құқықтарын қорғаумен ұштастырады.

Ұлтаралық сенім адамдар өздерінің этникалық шығу тегі білім алуға, мансапқа, мемлекеттік қызметтерге немесе қоғамдық өмірге қатысуға кедергі емес екенін сезінген кезде қалыптасады. Заң бәріне бірдей жұмыс істесе, бұл сенімді арттырып, қоғамдағы тұтастықты күшейтеді.

Қазақстан тәжірибесінің артықшылығы – бірлік ұғымы тек мәдениетпен немесе тарихпен ғана емес, басқару сапасымен де байланыстырыла бастады. Ұзақ мерзімді тұрақтылық үшін бұл өте маңызды.

- Қазақстан Конституциясында бірлік, ынтымақ, ұлтаралық және конфессияаралық келісім қағидаттары бекітілген. Бұл қоғамдық келісім моделінің институционалдық деңгейге көтерілгенін білдіре ме?

- Иә, мұндай пайым жасауға болады. Бұл қағидаттар Конституцияда бекітілген кезде олар жоғары құқықтық және қоғамдық мәртебеге ие болады. Яғни бұл тек мерекелік риторика емес, мемлекет пен қоғам қандай болуы тиіс деген ортақ түсініктің бір бөлігіне айналады.

Қазақстан үшін бұл аса маңызды, өйткені ұлтаралық келісім әрдайым ішкі тұрақтылықтың негіздерінің бірі болды. Қазір бұл тақырып жаңа мазмұнға ие болып, жаңғыру, тең мүмкіндіктер, құқықтық тәртіп және институттардың жауапкершілігімен байланыстырылып отыр.

Қазақстан көрсетіп отырғандай, әралуандық саясаты тек мәдени емес, институционалдық деңгейде де іске асуы тиіс. Бұл модельдің тұрақтылығын арттырады.

- Қазақстан жиі тұрақты көпэтносты қоғамның үлгісі ретінде қарастырылады. Сіздің ойыңызша, шешуші фактор қайсы: тарихи тәжірибе ме, мемлекеттік саясат па, институттар ма, әлде күнделікті өзара құрмет мәдениеті ме?

- Мен бір ғана факторды бөліп қарамас едім. Қазақстандағы тұрақтылық бірнеше элементтің үйлесімінен тұрады. Біріншісі – әртүрлі этностардың бірге өмір сүруінің тарихи тәжірибесі. Ол оңай болмағанымен, уақыт өте келе өзара бейімделу мен бірге өмір сүру дағдыларын қалыптастырды.

Екіншісі – тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап ұлтаралық келісім мен ортақ азаматтық бірегейлікті басты құндылық ретінде ұстанған мемлекеттік саясат.

Үшіншісі – әртүрлі топтардың қоғам өміріне қатысуына мүмкіндік беретін институттар мен қоғамдық алаңдар.

Ал ең маңыздысы – күнделікті өмірдегі өзара құрмет мәдениеті. Адамдар бірге оқиды, жұмыс істейді, бір ортада өмір сүреді. Қазақстан тәжірибесінің мәні – әралуандық ұлттық тарихтың бір бөлігіне айналып, сонымен бірге болашақ дамудың ресурсы бола алғанында.

- Әңгімеңізге рахмет!