Бітім – тек үзіліс: Саясаттанушы Иран төңірегіндегі жаңа шиеленіс қаупі мен мұнайға әсерін бағалады

40 күнге созылған соғыс, мыңдаған адамның қаза табуы және 13 мыңнан астам нысанаға жасалған соққылардан кейін жарияланған екі апталық бітімге қарамастан, Иран төңірегіндегі жағдай әлі де аса тұрақсыз күйде қалып отыр. Бағалауларға сәйкес, АҚШ пен Израиль жүргізген операция барысында елдің әскери инфрақұрылымының негізгі элементтері жойылып, Иран тарапынан мыңдаған адам қаза тауып, ондаған мың адам жараланған.

Сонымен қатар Тегеран әлемдік мұнайдың шамамен 20%-ы өтетін Ормуз бұғазына бақылауын сақтап отыр. Бұл – жаһандық экономика мен энергетика үшін тәуекелдер сақталып отырғанын білдіреді.

BAQ.KZ тілшісі қазіргі бітімнің шын мәнінде нені білдіретінін, оның қаншалықты тұрақты екенін және аймақ пен әлемдік нарықтарға қандай қауіп төндіретінін анықтады.

Саясаттанушы Алмас Әубекеровтің айтуынша, болып жатқан жағдайды қақтығыстың аяқталуы деп қарастыруға болмайды – бұл тек күштер арасындағы уақытша тепе-теңдікті бекіту ғана.

Қазіргі жағдай – стратегиялық тығырықтың бекітілуі. 14 күндік бітім – Иранға апатты салдарды түгендеуге қажет мерзім. АҚШ пен Израильдің әскери операциясының статистикасы өзі-ақ көп нәрсені көрсетеді: әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесінің 80%-ы, флоттың 90%-ы және 2000-нан астам басқару тораптарының жойылуы Иранның әскери әлеуетін диверсиялық топтар деңгейіне дейін төмендеткенін аңғартады. Яғни қарсыласудың нақты нәтижесін «соғыс математикасы» арқылы бағалау қажет: жойылған инфрақұрылым көлемі, істен шыққан өнеркәсіптік нысандар саны және басқарушы құрам арасындағы шығындар, – деді Әубекеров.

Сарапшының айтуынша, Иран экономикасы орасан зор шығынға ұшыраған. Болат балқыту зауыттарының жойылуы және ішкі логистикалық тізбектердің үзілуі елдің материалдық тұрғыдан жеңіліске ұшырағанын көрсетеді.

Иран саяси тұрғыдан аман қалды, бірақ экономикалық тұрғыдан ауыр жеңіліске ұшырады. Демек, бұл – қайта топтасу мен шығынды бағалауға арналған стратегиялық үзіліс, қақтығыстың соңы емес, – деді ол.

Сонымен қатар дипломатиялық қысым да сақталып отыр. Халықаралық деңгейде жаңа шектеулер мен ықтимал келісім шарттары талқылануда. Соның ішінде Вашингтонның Иранмен ынтымақтасатын елдерге баж салығын енгізу бастамасы да бар, бұл қатаң саясаттың жалғасып жатқанын көрсетеді.

Ормуз бұғазы – басты қысым тетігі

Тұрақсыздықтың негізгі факторы – Ормуз бұғазы. Ол бітімге қарамастан Иранның бақылауында қалып отыр. Саясаттанушының пікірінше, дәл осы жерде әлемдік экономика үшін басты қауіп шоғырланған.

Ормуз бұғазы түпкілікті түрде сауда артериясынан геосаяси қысым құралына айналды. Тегеранның оны ашуға келісуі – жеңілдік емес, географиялық артықшылығын уақытша тиімді пайдалануы. АҚШ бұл бұғазды әскери бақылауға алу үшін толыққанды құрлық операциясы мен жағалауды басып алу қажет екенін түсінді. Бұл Трамп үшін сайлау қарсаңында қабылданбайтын тәуекел, – деді Алмас Әубекеров.

Оның айтуынша, Иранның Ормуз бұғазын бұғаттауға жеткілікті әскери әлеуеті (КСИР-дің «москит флоты», жағалаудағы зымыран кешендері мен миналық тосқауылдар) сақталған. Сондықтан танкерлер қозғалысы қалпына келсе де, «тәуекел үстемесі» сақтандыру мен тасымал құнында қала береді.

Нарық түсінеді: бітім бұғазды тек шантаж құралы ретіндегі мәртебесіне қайтарады. Тегеран енді бұл бақылауды монетизациялауы мүмкін – мысалы, өту шарттарын келісу немесе транзиттік алымдар енгізу арқылы. Яғни әлемдік энергетикалық қауіпсіздік қалпына келген жоқ, тек күту режиміне өтті.

Иран күштері жағалауда тұрған кезде Ормуз арқылы өтетін кез келген мұнай тасымалы саяси сауданың кепіліне айналады. Ал қысқа мерзімде әлемдік мұнай тұтынуының 20%-ын толық алмастыратын балама маршруттар жоқ, – деп түсіндірді ол.

Осы жағдай аясында шикізат нарықтары да реакция білдіруде: мұнай бағасы өсіп, сарапшылар жеткізілімдер шектелсе, бағаның күрт көтерілуі мүмкін екенін ескертуде.

Сонымен қатар дамушы елдердің валюталарына, оның ішінде теңгеге де қысым күшейіп отыр. Бұл доллардың нығаюы мен оған деген сұраныстың артуымен байланысты.

Израиль және бітімнің бұзылу қаупі

Қосымша шиеленісті Израильдің Иранның прокси-құрылымдарына қарсы әскери әрекеттерін жалғастыруы туындатып отыр.

Израиль қазірдің өзінде тікелей қақтығыс фазасында. Бітімдегі «Ливан ерекшелігі» Тель-Авивтің бұл істі соңына дейін жеткізуге ниетті екенін көрсетеді. Вашингтон Исламабадта келіссөз жүргізіп жатқанда, Израиль Ливандағы Иранға тәуелді құрылымдарды жүйелі түрде жоюды жалғастырып жатыр.

Бұл жағдай израиль армиясының тактикалық табыстары Тегеранның жауап әрекетіне түрткі болып, бітімнің бір сәтте күйреуіне әкелуі мүмкін екенін білдіреді. Қазір біз мүдделері толық сәйкес келмейтін тараптар арасындағы өте тұрақсыз тепе-теңдікті көріп отырмыз, – деді сарапшы.

БАӘ «қауіпсіз айлақ» мәртебесінен айырылып барады

Қақтығыстың салдары Парсы шығанағы елдеріне, соның ішінде БАӘ-ге де әсер етуде.

БАӘ-нің «қауіпсіз айлақ» ретіндегі мәртебесі айтарлықтай әлсіреді. Эмираттардың маңызды инфрақұрылымына жасалған шабуылдар ең заманауи әуе қорғаныс жүйелерінің өзі арзан ирандық дрондардың жаппай соққысына төтеп бере алмайтынын көрсетті.

Қақтығыс ошағына географиялық жақындық енді инвестициялық тартымдылықты қысқа мерзімде жоққа шығаратын факторға айналды, – деді ол.

Сарапшының айтуынша, туристер мен әуе қатынастары үшін де қауіп жоғары күйінде қалып отыр. Ормуз бұғазы мен аймақтың әуе кеңістігі жасанды интеллектпен басқарылатын қару қолданылуы мүмкін аймақ ретінде бағаланып отыр. Парсы шығанағындағы «қауіпсіз хаб» моделі соғыс сынағынан өте алмады, ал сенімді қалпына келтіру үшін бірнеше жыл тыныштық қажет – алайда ондай кезең жақын арада күтілмейді.

Қазақстан: тұрақтылыққа басымдық

Жаһандық тұрақсыздық жағдайында Қазақстан ұстамды саясат ұстанып, тұрақтылық пен дамуға басымдық беріп отыр.

Қазақстан стратегиялық ұстамдылық доктринасын жүзеге асыруда, және бұл жаһандық хаос жағдайында ең дұрыс жол. Біздің ықпалымыз әскери қатысуда емес, өңірлік тұрақтылықты қамтамасыз етуде және ұтымды даму моделін қорғауда.

Ирандағы оқиғалар Қасым-Жомарт Тоқаев айтқан ультраконсервативті жүйелердің өміршең еместігін тағы да дәлелдеді. Қазақстан, керісінше, заманауи зайырлы басқару моделінің тиімділігін көрсетіп отыр. Біз – «Заң мен тәртіптің» және тұрақтылықтың аралы ретінде балама бағыт ұсынып отырмыз, – деп түйіндеді Әубекеров.

Иран төңірегіндегі бітім негізгі тәуекелдерді жойған жоқ – ни жаһандық энергетика үшін, ни аймақтық қауіпсіздік үшін. Қақтығыс күту фазасына өтті, онда кез келген оқиға жаңа эскалацияға себеп болуы мүмкін, ал әлемдік нарықтар белгісіздік жағдайында өмір сүруін жалғастыруда.

Тағы оқи отырыңыздар:

Мұнай бағасының құбылуы: Қазақстанда дайын сценарий бар – вице-министр  

АҚШ Ормуз бұғазында теңіз трафигінің өскенін мәлімдеді 

АҚШ пен Иран бітімге келгеннен кейін мұнай бағасы күрт төмендеді