$620 млрд ЖІӨ: Орталық Азия және Әзербайжанмен ынтымақтастық Қазақстанға не береді?
Түрікменстанда Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттері басшыларының сегізінші Консультативтік кездесуі өтіп жатыр. Саммитке Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қатысуда. Саяси байланыстар нығайып, өзара сауда көлемі артып келе жатқан тұста өңір елдері экономика, көлік және туризм салаларындағы бірлескен жобаларды дамытуға ниетті. Орталық Азияның рөлі қалай өзгеріп жатыр және Қазақстанға қандай мүмкіндіктер ашылады? BAQ.KZ тілшісі осы мәселелерді талдап көрді.
Бұған дейін Мемлекет басшысының Орталық Азия және Әзербайжан елдері көшбасшыларының кездесуі өтіп жатқан Түрікменбашы қаласындағы «Аваза» кешеніне келгені хабарланған еді. Қазақстан Президентін Түрікменстан басшысы Сердар Бердімұхамедов қарсы алды.
Қазіргі саммит 2018 жылы Астанада өткен алғашқы Консультативтік кездесуден бастау алған өңірлік жақындасу үдерісін жалғастырып отыр. Осы уақыт ішінде бұл формат саяси диалогтың тұрақты тетігіне айналып, өңір елдерінің ынтымақтастығы дәстүрлі дипломатиялық байланыстар аясынан шықты.
Саяси диалогтан бірлескен шешімдерге
Сегіз жыл ішінде Консультативтік кездесулер өңірлік қауіпсіздік, экономика, энергетика, көлік және гуманитарлық ынтымақтастық мәселелерін талқылайтын негізгі алаңдардың біріне айналды.
Бүгінде өзара іс-қимыл мемлекет басшыларының кездесулерімен ғана шектелмейді. Оған парламенттер, қауіпсіздік кеңестері, салалық министрліктер мен ведомстволар арасындағы байланыстар да кіреді.
Өңірлік ынтымақтастықтың шарттық-құқықтық негізін қалыптастыру маңызды кезең болды.
Атап айтқанда, 2026 жылғы 1 шілдеде XXI ғасырда Орталық Азияны дамыту мақсатындағы достық, тату көршілік және ынтымақтастық туралы шартқа қол қою үдерісі аяқталды. Құжатқа Қазақстан бастамашы болды. Бұған дейін оған Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстан қосылған, ал соңғы болып Түрікменстан қол қойды.
Мемлекеттердің өзара іс-қимылының ұзақмерзімді бағыттарын айқындайтын «Орталық Азия – 2040» өңірлік кооперацияны дамыту тұжырымдамасы да маңызды бағдар болып отыр.
2025 жылғы 16 қарашада Ташкентте өткен жетінші Консультативтік кездесудің қорытындысы бойынша қабылданған Әзербайжанның қосылуы туралы шешім бұл форматқа жаңа серпін берді.
Саясаттанушы, ҚР Президенттік орталығының креативті жобалар қызметінің жетекші сарапшысы Алмас Әубекеровтің пікірінше, мұндай кездесулердің басты артықшылығы – ортақ мәселелерді тікелей талқылап, бірлескен шешімдер табуға мүмкіндік беруі.
Консультативтік кездесулердің басты маңызы – өңір мемлекеттеріне ынтымақтастықтың басымдықтарын өздері айқындауға мүмкіндік беретін тұрақты әрі тікелей диалог. Су, энергетика, сауда және көлік мәселелері бір-бірімен тығыз байланысты және барлық қатысушының мүддесін үйлестіруді талап етеді. Мұндай формат сенімді нығайтып, көшбасшылардың уағдаластықтарын бірлескен жобаларға айналдыруға мүмкіндік береді. Әзербайжанның қатысуы осы алаңның мүмкіндіктерін кеңейтеді: ынтымақтастық Каспийдің екі жағалауын да қамтып, Орталық Азияның Оңтүстік Кавказбен және Еуропа нарықтарымен байланысын күшейтеді, - деді сарапшы.
$620 млрд ЖІӨ және екі есеге жуық өскен сауда
Экономикалық ынтымақтастық өңірлік өзара іс-қимылдың басты бағыттарының біріне айналып келеді.
Орталық Азия мемлекеттері мен Әзербайжанның жиынтық жалпы ішкі өнімі бүгінде 620 млрд доллардан асады, ал жалпы халық саны 90 млн адамнан көп.
Сонымен қатар Орталық Азия елдері арасындағы өңірішілік сауда көлемі соңғы алты жылда екі есеге жуық өсіп, 12,3 млрд долларға жетті.
Бірлескен өнеркәсіптік және логистикалық нысандар құру ынтымақтастықтың нақты бағыттарының біріне айналып отыр.
Мәселен, Қазақстан Қырғызстанмен бірге Индустриялық сауда-логистикалық кешен жобасын, ал Өзбекстанмен «Орталық Азия» халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығы жобасын жүзеге асырып жатыр.
Сонымен қатар машина жасау, энергетика, ауыл шаруашылығы, цифрлық технологиялар және көлік салаларындағы ынтымақтастық дамып келеді.
Алмас Әубекеровтің пікірінше, өңірлік экономикалық байланыстардың кеңеюі ең алдымен қазақстандық өндірушілерге қосымша мүмкіндіктер береді.
Өңірлік байланыстардың нығаюы Қазақстанға экспортты, өнеркәсіптік кооперацияны және өзара инвестицияларды кеңейтуге мүмкіндік береді. Көрші елдердің нарықтары біздің азық-түлік және өңделген өнім өндірушілеріміз үшін ерекше маңызды. Тағы бір бағыт – сыртқы сауданы әртараптандыруға мүмкіндік беретін Каспий мен Түрікменстан арқылы өтетін көлік бағыттарын дамыту. Нақты нәтиже тарифтерді келісуге, шекарадағы рәсімдерді жеңілдетуге және жеткізу мерзімдерінің болжамдылығына байланысты болады. Өңірлік ынтымақтастықтың нақты кәсіпорынға қаншалықты тиімді екенін дәл осы жағдайлар айқындайды, - деп түсіндірді саясаттанушы.
Жаңа көлік бағыттары: әлемдік нарықтарға шығу
Орталық Азияның көлік байланыстарын дамыту Қазақстан үшін ерекше маңызды.
Өңір елдері Шығыс – Батыс және Солтүстік – Оңтүстік бағыттарындағы халықаралық дәліздерді кеңейтуге мүдделі.
Негізгі жобалардың қатарында Транскаспий халықаралық көлік бағыты, «Қазақстан – Түрікменстан – Иран» теміржолы, сондай-ақ Оңтүстік Азия нарықтарына шығу мүмкіндігін кеңейтетін Трансауған теміржолын салу жоспары бар.
Бұл бағыттарды дамыту Қазақстанның транзиттік әлеуетін нығайтып, экспортқа қосымша мүмкіндіктер аша алады.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың Орталық Азияның көлік жүйесін дамытудың кешенді стратегиясын әзірлеу жөніндегі бастамасы осы жұмыста маңызды рөл атқаруға тиіс.
Көлік инфрақұрылымын үйлестіре дамыту елдерге географиялық орналасу мүмкіндігін тиімдірек пайдалануға және өңірдің халықаралық саудадағы орнын нығайтуға мүмкіндік береді деп болжанып отыр.
Ортақ туристік бағыттар және мәдени ынтымақтастық
Өңір елдерінің жақындасуы экономика мен саясатты ғана емес, көрші мемлекеттер тұрғындарының күнделікті байланыстарын да қамтиды.
Соңғы жылдары Орталық Азия елдері әуе қатынасын кеңейтіп, туристік бағыттарды дамытып, бірлескен көрмелер, кинофестивальдер және мәдени іс-шаралар ұйымдастырып келеді.
2026 жылдың алғашқы бес айының қорытындысы бойынша Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстан азаматтары Өзбекстанға барған туристер саны жағынан алдыңғы орындардан көрінді.
Қазақстанның перспективалы бастамаларының бірі – өңір мемлекеттерінің туризм саласындағы ынтымақтастығы туралы келісімді әзірлеу. Құжат бірлескен бағыттарды қалыптастыруға және Орталық Азияны біртұтас туристік бағыт ретінде ілгерілетуге арналған.
Саясаттанушы Алмас Әубекеров бірнеше елдің тарихи және табиғи көрікті жерлерін бір туристік өнімге біріктірудің әлеуеті зор деп санайды.
«Жібек жолы бойындағы бірлескен туристік бағыттарды перспективалы деп есептеймін. Өзбекстан мен Түрікменстанның тарихи қалалары, Түркістан, Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстанның табиғи көрікті жерлері бір сапар аясында бірін-бірі толықтыра алады. Ол үшін қолайлы көлік қатынасы, сапарларды жеңілдету және сыртқы нарықтарда бірлесіп ілгерілету қажет. Мәдениет саласында музейлер, университеттер және шығармашылық ұжымдар арасындағы тұрақты байланыстар маңызды. Мұндай жобалар көршілерді жақынырақ тануға көмектесіп, ұзақмерзімді ынтымақтастықтың қоғамдық негізін қалыптастырады, – деп атап өтті сарапшы.
Сонымен қатар өңір мемлекеттері ақпарат саласындағы өзара іс-қимылды дамытып жатыр. Қазақстан, атап айтқанда, Silk Way базасында өңірлік телеарна құру бастамасын пысықтауда.
Бірлескен мәдени іс-шаралар өткізу және мәдениет министрлерінің тұрақты кездесулерін ұйымдастыру да ынтымақтастық бағыттарының бірі болып қала береді.
Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді?
Сегізінші Консультативтік кездесу өңірлік байланыстар нығайып, Әзербайжанның қатысуымен ынтымақтастық географиясы кеңейген тұста өтіп жатыр.
Қазақстан үшін бұл формат отандық өндірушілердің көрші нарықтарға шығуынан бастап, халықаралық көлік дәліздері мен бірлескен туристік жобаларды дамытуға дейінгі бірнеше бағытта мүмкіндік ашады.
Сонымен бірге саясаттанушы атап өткендей, ынтымақтастықтың нақты нәтижесі саяси уағдаластықтарға ғана емес, бизнеске, саудаға және азаматтардың жүріп-тұруына жасалатын нақты жағдайларға да байланысты болады.
Осылайша, Консультативтік кездесулердің одан әрі дамуы елдердің ортақ өңірлік бастамаларды экономика мен халыққа нақты пайда әкелетін жобаларға қаншалықты айналдыра алатынына байланысты болмақ.