Әлемдегі референдум тәжірибесі: Халық шешімі қалай қабылданады?

Референдум – азаматтардың мемлекет өміріндегі маңызды мәселелер бойынша тікелей дауыс беру арқылы өз таңдауын білдіруіне мүмкіндік беретін демократиялық құрал. Көптеген елде ол Конституцияға өзгеріс енгізу, аумақтық мәртебе, саяси реформалар немесе әлеуметтік саясатқа қатысты шешімдер қабылдау кезінде өткізіледі. BAQ.KZ тілшісі әлемдік тәжірибеге шолу жасап көрді.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, референдум тек құқықтық рәсім ғана емес, қоғамдағы пікірді анықтаудың маңызды саяси механизмі болып саналады. Әртүрлі мемлекеттерде оның өткізілу тәртібі мен мақсаты әрқалай болғанымен, басты идеясы – халықтың еркін тікелей білдіру.

Швейцария: тікелей демократияның үлгісі

Швейцария референдум институтын ең белсенді қолданатын елдердің бірі ретінде танылған. Бұл мемлекетте азаматтар тек ұлттық деңгейде ғана емес, кантондар мен жергілікті деңгейде де түрлі бастамалар бойынша дауыс береді.

Швейцарияда жыл сайын бірнеше референдум өткізілуі мүмкін. Азаматтар заң жобаларына өзгеріс енгізу, салық жүйесін жаңарту немесе әлеуметтік саясатқа қатысты бастамалар жөнінде өз пікірін білдіреді.

Бұл тәжірибе елде тікелей демократия мәдениетінің қалыптасуына ықпал еткен. Сарапшылар Швейцария моделін халықтың саяси процестерге белсенді қатысуының тиімді мысалы ретінде жиі атап өтеді.

Ұлыбритания: тарихи шешімдерге әсер еткен дауыс беру

Ұлыбританияда референдум сирек өткізілгенімен, олардың кейбірі ел тарихында ерекше орын алды.

Ең белгілі мысалдардың бірі – 2016 жылы өткен Brexit референдумы. Бұл дауыс беруде британдықтар Еуропалық одақ құрамынан шығу мәселесін шешті. Нәтижесінде ел ЕО-дан шығу туралы шешім қабылдап, бұл қадам тек Ұлыбританияның ғана емес, бүкіл Еуропаның саяси және экономикалық жағдайына әсер етті.

Бұл жағдай референдумның мемлекет тағдырына ықпал ететін маңызды саяси құрал екенін тағы бір рет көрсетті.

Түркия: президенттік басқару жүйесіне көшу

2017 жылы Түркияда Конституцияға өзгеріс енгізу туралы референдум өтті. Дауыс беру нәтижесінде ел парламенттік басқару жүйесінен президенттік жүйеге көшті.

Бұл өзгеріс мемлекеттегі билік құрылымын айтарлықтай өзгертті. Президенттің өкілеттігі кеңейіп, атқарушы биліктің құрылымы қайта қаралды.

Саяси сарапшылар бұл референдумды Түркияның қазіргі саяси жүйесін қалыптастырған маңызды кезеңдердің бірі деп бағалайды.

Чили: жаңа Конституцияны талқылау

Латын Америкасында референдум көбіне саяси реформалар мен конституциялық өзгерістерге байланысты өткізіледі.

Чилиде бірнеше жыл бұрын жаңа Конституция қабылдау мәселесі бойынша жалпыхалықтық дауыс беру ұйымдастырылды. Бұл бастама елдегі саяси реформаларды жүзеге асыру және қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік мәселелерін шешу мақсатында көтерілген болатын.

Референдум нәтижелері қоғамда қызу пікірталас тудырып, елдің саяси дамуына әсер етті.

Франция: маңызды реформаларды халық талқысына салу

Францияда да референдум мемлекеттік саясаттағы маңызды өзгерістерді бекіту үшін қолданылған.

Мысалы, елде Еуропалық одаққа қатысты келісімдер немесе конституциялық реформалар бойынша халықтық дауыс беру өткізілген. Мұндай тәжірибе мемлекет үшін стратегиялық маңызы бар шешімдерді қабылдауда азаматтардың пікірін ескеруге мүмкіндік береді.

Референдум – демократиялық қатысудың маңызды тетігі

Сарапшылардың пікірінше, референдум халықтың саяси процестерге тікелей қатысуына жол ашатын құралдардың бірі болып саналады. Ол азаматтардың мемлекет өміріндегі маңызды шешімдерге ықпал етуіне мүмкіндік береді.

Сонымен қатар референдум өткізу қоғамдағы саяси мәдениетке, ақпараттың ашықтығына және азаматтардың белсенділігіне байланысты тиімді жүзеге асады.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, референдум көбіне елдің даму бағытын айқындайтын стратегиялық мәселелер бойынша өткізіледі.

Түрлі мемлекеттердің тәжірибесі референдумның демократиялық басқару жүйесінде ерекше орын алатынын көрсетеді. Ол халықтың еркін білдірудің тікелей тәсілі ретінде маңызды шешімдерді қабылдауда кеңінен қолданылады.

Сондықтан референдум институты көптеген елде саяси жүйенің ажырамас бөлігіне айналған. Ал оның нәтижесі көбіне мемлекет дамуының келесі кезеңін айқындайтын факторға айналады.