Қосылған құн салығы (ҚҚС) – тұтынуға салынатын жанама салық, соңғы тұтынушы төлейтін, әрі көптеген мемлекеттердің бюджетін толықтыратын негізгі кіріс көздерінің бірі. Бұл салық тауарлар мен қызметтердің әр өндіріс және тарату кезеңіне қосылған құнға салынады және әлемнің көптеген елінде енгізілген.
BAQ.KZ тілшісі қай елде ҚҚС мөлшері қанша екенін шолып көрді.
Бүгінде ҚҚС-ты 170-тен астам мемлекет қолданады. Бұл салық тауар мен қызметтің әрбір өндіріс және сату кезеңінде қосылған құнға салынады және көптеген елдер үшін бюджеттің негізгі кіріс көздерінің бірі саналады.
Еуропа
Еуропалық Одақ елдерінде ҚҚС – міндетті салық. ЕО аясында ҚҚС жүйесі біріздендірілгенімен, мөлшерлемелер әр елде әртүрлі.
• Германия – 19% (жеңілдетілген ставка 7%)
• Франция – 20%
• Италия – 22%
• Испания – 21%
• Швеция, Дания, Норвегия – 25%.
• Венгрия – 27% (Еуропадағы ең жоғары ҚҚС)
Көптеген ЕО елдерінде азық-түлік, дәрі-дәрмек, кітап сияқты әлеуметтік маңызы бар тауарларға төмендетілген мөлшерлеме қолданылады. Бұл ҚҚС-тың әлеуметтік салмағын азайтуға бағытталған.
Азия
Азия елдерінде ҚҚС немесе оған ұқсас салықтар кеңінен қолданылады, бірақ мөлшерлемелері салыстырмалы түрде төмен.
• Жапония – 10%
• Оңтүстік Корея – 10%
• Қытай – 13% (кейбір салаларда 9% немесе 6%)
• Сингапур – 9%
• Индонезия — 11%.
Кейбір елдерде ҚҚС экономиканы ынталандыру құралы ретінде пайдаланылады, яғни бизнеске түсетін жүктемені арттырмай, салық базасын кеңейтуге басымдық беріледі.
ТМД
ТМД елдерінің көпшілігінде ҚҚС мөлшерлемесі шамалас.
• Ресей – 20%
• Өзбекстан – 12%
• Қырғызстан – 12%
• Армения – 20%
• Қазақстан – 16%
Айта кетерлігі, соңғы жылдары бұл елдерде ҚҚС-ты цифрландыру, көлеңкелі экономиканы азайту және жалған шот-фактуралармен күрес басты басымдыққа айналып отыр.
ҚҚС жоқ елдер де бар
АҚШ-та ҚҚС мүлде жоқ. Оның орнына әр штатта жеке sales tax (сату салығы) қолданылады. Бұл салық тек соңғы тұтынушыға салынады. Оған қоса Кувейт, Бермуд, Брюней сияқты елдерде де ҚҚС жоқ.
Ал Латын Америкасында ҚҚС кең таралған:
• Бразилия – шамамен 17–20%
• Мексика – 16%
• Аргентина – 21%
Бұл өңірде ҚҚС бюджеттің негізгі тіректерінің бірі саналады.
Африка және Таяу Шығыс
Кейбір Таяу Шығыс елдерінде ҚҚС жақында ғана енгізілді:
• Сауд Арабиясы – 15%
• БАӘ – 5%
Қазақстандағы ҚҚС: көрсеткіштер және өзгерістер
Қазақстанда ҚҚС – бюджеттік түсімдердің маңызды бөлігі. Соңғы жылдарда ҚҚС мөлшерлемесі мен режимінде елеулі өзгерістер болған.
2025 жылға дейін ҚҚС ставкасы 12% деңгейінде тұрақтаған болатын.
Ал 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ҚҚС стандартты ставкасы 16%-ға көтерілді, сондай-ақ жаңа 10% және 5% жеңілдетілген ставкалар енгізілді. Бұл әлеуметтік маңызды, медицина, баспа өнімдері сияқты тауарлар мен қызметтерге қатысты.
Қазақстан үкіметі бұл қадамды бюджет түсімін тұрақтандыру және әлеуметтік саясатты ілгерілету үшін енгізіп отыр. Жеңілдікті 5% ставка әдетте дәрі-дәрмек пен медициналық қызметтерге қатысты, ал 10% ставка басқа тауарлар үшін қолданылады.
ҚҚС деген не?
ҚҚС – соңғы тұтынушы төлейтін жанама салық. Оны өндірушілер мен сатушылар кезең-кезеңімен мемлекетке аударады, бірақ салық жүктемесін тұтынушы көтереді. Бұл салық жүйесі ел экономикасының әртүрлі секторында салық түсімдерін тұрақты етеді және экспортқа шығатын тауарлар үшін нөлдік ставка қолданылуы мүмкін.
ҚҚС – бюджеттік саясаттың маңызды құралы. Әлем елдерінде бұл салықтың ставкалары әр түрлі және олар осы елдің қаржы жүйесі, әлеуметтік жағдай және экономикалық стратегиясына байланысты қалыптасады.
