Қазақстандағы конституциялық өзгерістер: халықаралық тәжірибе қандай?

Соңғы жылдары Қазақстанда жүргізіліп жатқан конституциялық өзгерістер елдің саяси жүйесін жаңғыртуға бағытталған ең ауқымды реформалардың бірі ретінде бағаланып отыр. 2022 жылғы референдумнан басталған бұл процесс 2026 жылы ұсынылған жаңа өзгерістер пакетімен жалғасып, мемлекеттік басқару моделін қайта қарау кезеңіне өтті. Толығырақ BAQ.KZ тілшісінің шолуында.

Сарапшылар бұл үдерісті әлемдегі конституциялық реформалардың жалпы эволюциясымен салыстыра отырып талқылауда.

Конституциялық реформалардың бастау кезеңі

Қазақстандағы қазіргі өзгерістердің негізгі кезеңі – 2022 жылғы жалпыхалықтық референдум. Сол кезде Конституцияның ондаған бабына түзетулер енгізіліп, саяси жүйенің құрылымдық сипаты қайта қаралды. Реформа аясында президент өкілеттіктерінің бір бөлігі қайта бөлініп, Конституциялық сот қайта құрылды, адам құқықтарын қорғау институттары күшейтілді.

Бұл өзгерістер елдегі саяси трансформацияның жаңа кезеңін бастап, құқық үстемдігін нығайтуға бағытталған қадам ретінде сипатталды.

2026 жылғы жаңа бастамалар бұдан да кең ауқымды сипатқа ие. Сарапшылардың бағалауынша, ұсынылған түзетулер Ата заңның шамамен 84 пайызына әсер етеді, яғни бұл іс жүзінде конституциялық жүйені терең жаңарту әрекеті саналады.

Әлемдік тәжірибеде конституциялық реформалар қалай өтеді?

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, конституциялық өзгерістер көбіне екі негізгі бағытта жүзеге асады:

• азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын кеңейту;
• билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті күшейту.

Зерттеулер көрсеткендей, көптеген елдерде реформалар дәл осы екі мақсатты көздейді — халық егемендігін нақтылау және мемлекеттік институттардың өзара тежемелік жүйесін нығайту.

Мысалы:

• Шығыс Еуропа елдерінде реформалар парламент рөлін күшейту арқылы жүргізілді;
• Орталық Азия мемлекеттерінде конституциялық жаңартулар мемлекеттік басқаруды кезең-кезеңімен модернизациялауға бағытталды;
• Еуропалық тәжірибеде адам құқықтарын қорғау мен сот тәуелсіздігі басты назарда болды.
• Қазақстандағы өзгерістер осы модельдердің аралас нұсқасына жақын деп бағаланады.

Сарапшылар не дейді?

Қазақстандағы конституциялық өзгерістер сарапшылар арасында түрлі талқылау тудырып отыр. Саясаттанушылар бұл реформаларды елдің саяси моделін кезең-кезеңімен қайта құру әрекеті ретінде бағалайды.

Саясаттанушы Марат Шибутовтың пікірінше, жаңа Конституцияны қабылдау бастамасы ең алдымен өзгерген халықаралық жағдаймен байланысты. Оның айтуынша, қазіргі геосаяси тұрақсыздық мемлекеттерді басқару жүйесін қайта қарауға итермелейді.

Қауіпті әрі тұрақсыз кезең жаңа саяси жүйені талап етеді, - деп пікір білдірді сарапшы.

Бірқатар шетелдік талдаушылар да Қазақстандағы реформаларды билік архитектурасын жаңарту процесі ретінде қарастырады. Халықаралық сарапшылардың бағалауынша, ел біртіндеп суперпрезиденттік модельден өкілеттіктері теңгерілген президенттік республикаға өтуде, ал ұсынылған өзгерістер осы саяси трансформацияның жалғасы саналады.

Сараптамалық орталықтардың пікірінше, реформалардың негізгі мақсаты – институционалдық жүйені жаңғырту және құқық үстемдігін күшейту. Жаңа конституциялық модель билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті нығайтып, халықаралық басқару стандарттарына жақындауға бағытталғаны атап өтіледі.

Қазақстандық құқықтанушылар да өзгерістерді азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын нақтылау арқылы конституциялық негіздерді күшейтетін маңызды қадам ретінде бағалап отыр.

Сонымен бірге кейбір шетелдік сарапшылар реформаларға сыни көзқарас та білдіреді. Олар ұсынылған өзгерістер билік жүйесін жаңғырту ұранымен қатар өкілеттіктер балансы мәселесін мұқият бақылауды қажет ететінін айтады.

Президенттік модельден тепе-тең жүйеге көшу

Халықаралық сарапшылар Қазақстандағы реформаларды «суперпрезиденттік жүйеден президенттік-парламенттік теңгерімге өту» үрдісімен байланыстырады.

2022 жылдан кейінгі өзгерістердің негізгі ерекшеліктері:

• билік тармақтары арасындағы жауапкершілікті қайта бөлу;
• Парламенттің рөлін арттыру;
• азаматтардың конституциялық қорғау тетіктерін кеңейту;
• құқық қорғау институттарын күшейту.

Мұндай бағыт посткеңестік кеңістіктегі бірқатар елдердің реформалық тәжірибесіне ұқсас болғанымен, Қазақстанда ол бір реттік өзгеріс емес, бірнеше кезеңге бөлінген эволюциялық процесс ретінде жүзеге асырылып жатыр.

Адам құқықтары – халықаралық стандарттарға жақындау

Жаңа конституциялық өзгерістердің маңызды бағыты – адам құқықтарын қорғауды күшейту. Жоба жеке өмірге қол сұқпаушылық, дербес деректерді қорғау және азаматтық бостандықтарды нақтылау нормаларын қамтиды.

Бұл бағыт БҰҰ мен Еуропалық құқықтық тәжірибеде қалыптасқан үрдістермен үндес келеді. Көптеген мемлекеттер соңғы жылдары конституция деңгейінде:

• омбудсмен институтын күшейту,
• сотқа жүгіну мүмкіндігін кеңейту,
• азаматтардың құқықтық кепілдіктерін нақтылау сияқты нормаларды енгізіп келеді.

Қазақстанда да Адам құқықтары жөніндегі уәкілге конституциялық мәртебе берілуі осы халықаралық тәжірибеге сәйкес келеді.

Реформалардың ерекшелігі

Қазақстан тәжірибесін басқа елдерден ерекшелендіретін бірнеше фактор бар.

Біріншіден, өзгерістер қоғамдық талқылау мен ұсыныстар жинау арқылы жүргізіліп келеді. Реформа жобасына азаматтар мен сарапшылардан жүздеген ұсыныс түскені айтылды.

Екіншіден, реформалар саяси дағдарысқа жедел жауап ретінде емес, ұзақ мерзімді мемлекеттік жаңғыру стратегиясының жалғасы ретінде ұсынылуда.

Үшіншіден, Қазақстан моделі институционалдық тұрақтылықты сақтай отырып өзгеру қағидасына сүйенеді — бұл Азиядағы бірқатар мемлекеттер қолданған эволюциялық реформаларға ұқсайды.

Халықаралық бағалау және күтілетін нәтижелер

Шетелдік сарапшылар конституциялық өзгерістерді мемлекеттілікті нығайтуға бағытталған қадам ретінде бағалап отыр. Геосаяси тұрақсыздық кезеңінде құқықтық жүйені жаңарту елдің ішкі тұрақтылығын арттыру құралы ретінде қарастырылады.

Алдағы референдум елдің саяси даму бағытын айқындайтын маңызды кезең саналады.

Қазақстандағы конституциялық өзгерістерді халықаралық тәжірибемен салыстырғанда, олардың үш негізгі ерекшелігі байқалады:

• реформалардың кезең-кезеңімен жүзеге асуы;
• билік теңгерімін қайта құруға ұмтылыс;
• адам құқықтарын конституциялық деңгейде күшейту.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, конституциялық реформалар тек құқықтық құжатты жаңарту емес, қоғам мен мемлекет арасындағы жаңа келісімді қалыптастыру үдерісі. Қазақстан таңдаған модель де дәл осы бағытқа – тұрақтылықты сақтай отырып жаңару жолына негізделіп отыр.