Қазақстан базарлары нені жасырып отыр: Орын жетіспеуі, бақылаусыз ет және тоңазытқышсыз сауда

Апта ішінде Қазақстанның Ұлттық статистика бюросы елдегі сауда базарлары туралы жаңа деректерді жариялады. Бұл – халықтың едәуір бөлігі әлі де сауда жасайтын дәстүрлі базарлар. Алғаш қарағанда құрғақ көрінетін сандарды мұқият талдағанда, қызықты көрініс ашылады: халқы 20 миллионға жуық елде бар болғаны 588 базар бар. Ал осы статистиканың әр жолының артында нақты экономика, меншік құрылымы және өңірлердегі өмір сапасы жатыр.

 

 

Ең алдымен көзге түсетіні – оңтүстік астана Алматыға қарай айқын теңсіздік. Қаладағы 37 базарда 26 564 сауда орны шоғырланған. Бұл – елдегі барлық сауда орындарының 18%-ы. Орташа алматылық базарда 718 сауда нүктесі бар.

 

Салыстыру үшін, Ақмола облысында бір базардағы орташа орын саны – 48 ғана. Айырмашылық шамамен 15 есе.

 

Ал Алматы, Астана және Шымкент қалаларын бірге қарастырсақ, бар болғаны 82 базар болғанымен, оларда 46 222 сауда орны орналасқан. Бұл – елдегі барлық сауда орындарының 31,3%-ы, ал базарлардың жалпы санының небәрі 13,9%-ы ғана.

 

Яғни, ірі қалалар сауданы өзіне тартып отыр. Бұл – урбанистикалық тұрғыдан түсінікті құбылыс. Алайда өңірлер үшін бұл мүлде басқа шындықты білдіреді.

 

 

Базар саны бойынша сөзсіз көшбасшы – Түркістан облысы: 103 базар, яғни елдегі әр алтыншы базар осы өңірде орналасқан. Мұның себебі түсінікті – халық тығыздығы жоғары, ауыл тұрғындары көп және дәстүрлі ашық сауда кең таралған.

 

Бұл өңірдегі базарлардың жартысынан астамы (103-тің 54-і) ауылдық жерде орналасқан. Екінші ірі өңір – Алматы облысы: 57 базар, оның 30-ы ауылдық.

 

Ал керісінше, ең төмен көрсеткіш Ұлытау облысында – 6 базар және 553 сауда орны ғана (барлығы қалада). Ақмола облысында 10 базар – 481 орын. Павлодар облысында 15 базар бар, бірақ олардың әрқайсысында орта есеппен 57 ғана сауда орны бар. Бұл классикалық базардан гөрі шағын жабық сауда қатарын еске салады.

 

 

Аймақтар арасындағы айырмашылық өте үлкен. Мысалы, Жамбыл облысында 37 базар болса да, онда 19 850 сауда орны бар – бұл Алматы облысынан (57 базар, 17 221 орын) да көп.

 

Орташа жамбылдық базарда 536 орын бар. Демек, Тараз және оның маңындағы аймақтар ірі базар саудасының маңызды орталықтарының бірі болып отыр.

 

 

Меншік құрылымы қызық парадокс көрсетеді. Базарлардың 55%-ы (323 базар) жеке кәсіпкерлерге тиесілі.

 

Алайда сауда орындарының санына қарасақ, жағдай керісінше: 147 622 орынның 111 506-сы (75,5%) заңды тұлғалардың иелігінде.

 

Орта есеппен:

•заңды тұлғаларға тиесілі базарда – 421 орын,

•жеке кәсіпкерлер базарында – 112 орын ғана.

 

Айырмашылық төрт есеге жуық. Яғни, көпшілікке таныс ірі базарлар – корпоративтік бизнеске тиесілі, ал шағын базарларды көбіне жеке кәсіпкерлер басқарады.

 

Алматыда бұл айырмашылық тіпті айқын: заңды тұлғаларға тиесілі 27 базарда 25 291 орын бар, ал жеке кәсіпкерлердің 10 базарында небәрі 1 273 орын ғана. Яғни, мегаполистегі сауда инфрақұрылымының шамамен 95%-ы ұйымдардың қолында.

 

 

Елдегі 588 базардың 323-і ғана жабық (54,9%). Бұл жаман көрсеткіш емес сияқты көрінеді. Бірақ өңірлер бойынша қарасақ, жағдай күрделірек.

 

Шымкентте 17 базардың 16-сы жабық. Ал Астанада 28 базардың тек 20-сы ғана жабық. Яғни, 8 базар ашық аспан астында жұмыс істейді.

 

Қыста -30 градусқа дейін суытатын қала үшін бұл – маңызды мәселе.

 

Жетісу облысында 17 базардың тек 3-і жабық. Алматы облысында – 57-нің 22-сі, Қостанай облысында – 22-нің 10-ы ғана жабық. Бұл өңірлерде сауда жағдайына қатысты сұрақтар туындайды.

 

 

Есептегі ең алаңдатарлық көрсеткіш – ветеринарлық-санитарлық зертханалар. Ел бойынша бар болғаны 204 зертхана бар. Бұл – базарлардың тек 34,7%-ы ғана.

 

Яғни, Қазақстандағы базарлардың үштен екісі ет, сүт және басқа да өнімдерді тиісті ветеринарлық тексерусіз сатады.

 

Ауылдық жерлерде жағдай ұқсас: 171 ауыл базарына небәрі 56 зертхана (32,7%). Бұл – әсіресе үй жағдайында сойылған өнімдер сатылатын ауыл базарлары үшін маңызды мәселе.

 

Түркістан облысында 103 базарға 46 зертхана келеді – елдегі ең жоғары көрсеткіш. Бірақ бұл да базарлардың жартысын ғана қамтиды.

 

Ал ең төмен көрсеткіш Маңғыстау облысында – 42 базарға 2 зертхана ғана. Қарағанды облысында – 18 базарға 6 зертхана, Ақмола облысында – 10 базарға 2 зертхана.

 

 

Қазақстандағы базарлардың жалпы аумағы – 7,27 миллион шаршы метр. Орташа бір базардың аумағы – 1,24 гектар.

 

Алайда өңірлер бойынша айырмашылық үлкен. Жамбыл облысында бір сауда орнына 29,7 шаршы метрден келеді – бұл ең тығыз көрсеткіш.

 

Ал Ақмола облысында бір орынға 150 шаршы метрден келеді, бірақ базарлар аз және аумағы кең болуы мүмкін.

 

Алматыда 26 564 сауда орны 1,03 млн шаршы метр аумақта орналасқан. Бұл – бір орынға 38,9 шаршы метр. Тығыз, бірақ мегаполис үшін түсінікті.

 

 

Қазақстанда небәрі 39 көтерме базар бар (6,6%). Қалған 549-ы – бөлшек сауда базарлары. Мемлекеттік (коммуналдық) базарлар – бар болғаны 9.

 

Көтерме сауда біртіндеп қоймаларға, дистрибьюторлық желілерге және онлайн платформаларға ауысуда. Дәстүрлі көтерме базар форматы біртіндеп ескіріп барады.

 

Ең көп көтерме базарлар Алматыда (8) және Астанада (6). Түркістан облысында – 5, Алматы облысында – 6. Ал Солтүстік Қазақстан, Қостанай және Ақмола облыстарында бірде-бір көтерме базар жоқ.

 

 

Ауыл базарлары – мүлде бөлек әлем. Елде 171 ауыл базары бар, онда 29 742 сауда орны орналасқан. Орташа ауыл базары – 174 орын, ал қалалық – 283 орын.

 

Алайда айырмашылық үлкен. Жамбыл облысында бір ауыл базары орта есеппен 598 орыннан тұрады (14 базар, 8 369 орын). Ал Қарағанды облысында – бір ғана ауыл базары, онда 20 орын ғана бар. Ақмола облысында – екі базар, барлығы 63 орын (әрқайсысында шамамен 31 орын).

 

Ауылдық базарлардағы тоңазытқыш камералар саны – 171 базарға небәрі 112 бірлік. Алғаш қарағанда бұл жаман көрсеткіш емес сияқты көрінеді. Алайда Павлодар, Солтүстік Қазақстан және Қарағанды облыстарында мұндай инфрақұрылым мүлде жоқ. Яғни – нөл. Сонымен қатар Солтүстік Қазақстан облысы бойынша кейбір деректер есепте жабық күйде берілген.

 

Қазақстандағы базар – әлі де өміршең институт, алайда оның дамуы біркелкі емес. Елдің оңтүстігі әлі күнге дейін базар экономикасымен өмір сүріп келеді: базар көп, сауда орындары жеткілікті, ауылдық сауда белсенді. Ал солтүстік пен орталық өңірлер біртіндеп басқа форматтарға – супермаркеттерге, сауда орталықтарына және маркетплейстерге көшуде.

 

Меншік құрылымы да белгілі бір шоғырлануды көрсетеді: ірі базарлар заңды тұлғалардың қолында болса, шағындары жеке кәсіпкерлерге тиесілі. Сонымен қатар, базарлардың үштен екісінде қарапайым ветеринарлық зертханалардың өзі жоқ, жартысына жуығы жабық емес, ал ауылдық жерлердегі тоңазытқыш инфрақұрылымы мүлде жеткіліксіз деңгейде.

 

Азық-түлік қауіпсіздігі, ауылдық аумақтарды дамыту және шағын бизнесті қолдау туралы айтылып жатқан ел үшін бұл жай ғана статистика емес. Бұл – шешімін күткен инфрақұрылымның нақты диагнозы.

 

Еске салсақ, 2025 жылдың статистикасына сәйкес елімізде базар саны азайған – 588 базар жұмыс істейді. 2024 жылға қарағанда базар саны 38 бірлікке азайған.