Норвегия қоқысты кәдеге жаратады, Жапония балаларды тазалыққа үйретеді: Қазақстан не істей алады?

«Таза Қазақстан» – жай ғана сенбілік немесе уақытша экологиялық акция емес. Бұл – қоғамның жауапкершілігін арттырып, табиғатқа жанашырлықты күнделікті дағдыға айналдыруға бағытталған жалпыұлттық бастама. «Egemen Qazaqstan» газетінің «Санаткер ұлт» пікір алмасу алаңында қоғам қайраткерлері, депутаттар мен сала мамандары экологиялық мәдениет, қалдықтарды қайта өңдеу, ысырапшылдықпен күрес және ұрпақ тәрбиесі мәселелерін талқылады.

«Таза Қазақстан» – күнделікті жауапкершілік

Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі Бауыржан Омаровтың айтуынша, «Таза Қазақстан» акциясы 2024 жылғы 8 сәуірде басталды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев сол кезде облыстар мен қалалардың әкімдеріне елді мекендерді абаттандыру және көгалдандыру жөнінде бірқатар тапсырма берген болатын.

Бүгінде бұл бастама қоршаған ортаны қорғаумен қатар, қоғамдық сана мен азаматтық жауапкершілікті қалыптастыруға бағытталған маңызды қадамға айналды.

Бауыржан Омаров тазалықты бірнеше бағытта қарастыру қажеттігін атап өтті. Біріншісі – табиғатты қорғау, ауаның, судың және қоршаған ортаның тазалығын сақтау. Екіншісі – қалалар мен ауылдарды көркейтіп, ортақ үйімізге ұқыпты қарау. Үшіншісі – әр үйден, әр ауладан басталатын тазалық мәдениетін қалыптастыру.

Оның пікірінше, ұрпақты тазалыққа баулу және адамның ойы мен санасын жаңарту да осы бастаманың маңызды бөлігі саналады.

«Таза Қазақстан» ұғымы сыртқы ортаны ретке келтірумен шектелмеуге тиіс. Адамның сөзі мен ісінің үйлесуі, жауапкершілікті сезінуі және қоғам игілігіне үлес қосуы да осы мәдениеттің құрамдас бөлігі.

Норвегия мен Қытай тәжірибесі: қоқыстың өзі ресурсқа айналады

Халық Кеңесінің мүшесі Еділ Жаңбыршин экологиялық мәдениетті қалыптастыруда шетелдік тәжірибенің маңызына тоқталды.

Ол Норвегияға барған сапарында тұрмыстық қалдықтарды өңдеу жүйесімен танысқанын айтты. Оның сөзінше, Драммен қаласындағы қалдық полигонында қоқыстың 98 пайызы қайта өңделіп, кәдеге жаратылады. Тамақ қалдықтары өзге тұрмыстық қалдықтардан бөлек жиналады. Сонымен қатар тұрғындар пайдаланбайтын, бірақ жарамды заттарын арнайы дүкенге өткізіп, басқа адамдардың қайта пайдалануына мүмкіндік береді.

Еділ Жаңбыршиннің айтуынша, Норвегияда экологиялық тәрбие балабақшадан басталады. Балаларға қалдықтарды сұрыптау үйретіліп, бұл дағды отбасында да жалғасады. Осылайша тазалық сақтау күнделікті өмір салтына айналады.

Сарапшы Қытайдың Чанша қаласын да мысалға келтірді. Оның мәліметінше, қаладағы арнайы зауытта тәулігіне 10 мың тоннаға дейін қалдық өңделеді. Қалдықтарды жағу барысында алынған энергия пайдаланылып, пайда болған күлдің өзі құрылыс материалдарын өндіруге жаратылады.

Еділ Жаңбыршин бұл тәжірибелердің негізгі сабағы – экологиялық жауапкершілікті тәрбиемен ұштастырып, заманауи технологияларды тиімді пайдалану екенін атап өтті.

«Тазалық мәдениеті отбасынан басталады»

Құрылтай депутаты Серік Егізбаев «Таза Қазақстан» бастамасын жалпыұлттық идеологияның маңызды бөлігі ретінде бағалады.

Оның пікірінше, қоршаған ортаның тазалығы адамның ішкі мәдениетіне, ниетіне және табиғатқа деген көзқарасына тікелей байланысты. Сондықтан өзгеріс әр азаматтың өзінен басталуға тиіс.

Депутат отбасы тәрбиесінің маңызын ерекше атап өтті. Баланың бойына жауапкершілік, ұқыптылық және туған жерге жанашырлық қасиеттері ерте жастан сіңірілуі қажет.

Серік Егізбаев сондай-ақ Мемлекет басшысының «Ұлттық тазалық стандартын» әзірлеу жөніндегі тапсырмасына тоқталды. Оның айтуынша, мұндай стандарт тазалық талаптарын жүйелеумен қатар, азаматтардың қоғамдық ортаға деген жауапкершілігін арттыруға ықпал етуі керек.

Ол табиғатты ластауға және қоғамдық орындарға қоқыс тастауға төзбеушілік мәдениетін қалыптастыру маңызды екенін жеткізді.

Жапония, Норвегия және Сингапурдан қандай үлгі алуға болады?

Бас редакторлар клубының президенті Бибігүл Жексенбай экологиялық мәдениетті қалыптастыруда халықаралық тәжірибені Қазақстан жағдайына бейімдеу қажеттігін айтты.

Ол бірнеше елдің тәжірибесіне тоқталды.

• Норвегияда табиғатты пайдалану құқығы оны қорғау міндетімен қатар жүреді. Азаматтар демалған орнын таза қалдырып, қоқысын өзімен бірге алып кетуге тиіс. Бос пластик бөтелкелер мен алюминий құтыларды өткізіп, кепілақыны қайтару жүйесі де жауапты тұтынуға ықпал етеді.
• Жапонияда оқушылардың сынып пен ортақ кеңістікті бірге тазалауы тәрбиенің бір бөлігі саналады. Мұндай тәжірибе балаларды еңбекке, ұқыптылыққа және ортақ іске жауапкершілікпен қарауға үйретеді.
• Сингапурда қоғамдық тазалықты сақтау жұмыстары халықты ақпараттандырумен және заң талаптарын орындатумен қатар жүргізіледі. Белгілі жағдайларда құқық бұзушыларға қоғамдық орындарды тазалау міндеті жүктелуі мүмкін.

Бибігүл Жексенбайдың пікірінше, экологиялық мәдениет қалыптасуы үшін азаматтардың дұрыс әрекет жасауына қолайлы жағдай жасалуы керек. Мәселен, қалдықтарды сұрыптауға арналған контейнерлер қолжетімді болып, жиналған қоқыс тиісті орындарға уақытылы жеткізілуі қажет.

Табиғатқа жанашырлық – патриотизмнің бір көрінісі

Халық Кеңесінің мүшесі Ирина Тен табиғатты қорғау мәселесінің өзіне бала кезінен таныс екенін айтты. Арал өңірінде дүниеге келген ол теңіздің тартылуы мен экологиялық мәселелердің зардабын жақсы түсінетінін жеткізді.

Оның пікірінше, бүгінгі ұрпақтың міндеті табиғатты сақтаумен ғана шектелмейді. Бұрын бүлінген табиғи ортаны қалпына келтіруге де күш салу қажет.

Ирина Тен экономиканы дамыту барысында экологиялық мәселелерді ескерусіз қалдыруға болмайтынын атап өтті. Ірі кәсіпорындар табиғатқа келтірген зияны үшін жауапкершілік алуға тиіс.

Сондай-ақ ол қоғамдық тазалықты сақтау жұмыстарына жастардың қатысуы маңызды екенін айтты. Оның сөзінше, қоқыс жинау акциялары ғана емес, азаматтардың қоқыс тастамауға дағдылануы ұзақ мерзімді нәтиже береді.

Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінің директоры Қуат Бораш та тазалық мәдениетін қалыптастыруда тәртіп пен жауапкершіліктің маңызын атап өтті.

Ол тарихи тәжірибелерге сүйене отырып, қоғамдық нормалардың орнығуы үшін заң талаптары, түсіндіру жұмыстары және азаматтардың белсенділігі қатар жүруі керектігін айтты. Оның пікірінше, бейнебақылау технологияларын және өзге де заманауи құралдарды пайдалану қоғамдық орындардың тазалығын сақтауға ықпал ете алады.

Қоқыс жинаушылардың еңбегін бағалау қажет

«Астана тазалық» ЖШС бас директоры Альберт Есалиев қаланың таза болуының артында күн сайын еңбек ететін адамдар тұрғанын еске салды.

Оның айтуынша, тазалық қызметкерлері таң атпай жұмысқа кірісіп, ауа райының қолайсыздығына қарамастан өз міндетін атқарады. Сондықтан көшені таза ұстау коммуналдық қызметтердің жұмысы ғана емес, әр тұрғынның да жауапкершілігіне байланысты.

Кәсіпорын мектептермен бірлесіп, оқушыларға тазалық пен экологиялық мәдениетті түсіндіруге арналған ашық сабақтар өткізуді жоспарлап отыр. Мұндай сабақтарда балалар тазалық қызметкерлерінің күнделікті жұмысымен және арнайы техниканың қызметімен таныса алады.

Альберт Есалиев қалдықтарды сұрыптау жүйесін дамыту үшін тұрғындарға қолайлы жағдай жасау қажеттігін де атап өтті. Ол үшін сұрыптау контейнерлері қолжетімді болып, қалдықтарды жинау және тасымалдау жұмыстары жүйелі ұйымдастырылуға тиіс.

Экологиялық мәдениет білім мен тәрбиеден қалыптасады

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Философия кафедрасының меңгерушісі, PhD Сымбат Шәкіров сана тазалығы адамның өз әрекетіне баға беру, қатесін мойындау және жауапкершілікті сезіну қабілетімен байланысты екенін айтты.

Оның пікірінше, экологиялық мәдениет адамның жеке мүддесінен тыс ойлап, өз әрекетінің қоғамға, табиғатқа және келер ұрпаққа әсерін түсінуінен көрінеді.

С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің профессоры Әбділда Мейірбеков те экологиялық тәрбиенің білім беру жүйесі мен отбасында қатар жүргізілуі қажет екенін атап өтті.

Оның айтуынша, тұрмыстық қалдықтарды сұрыптау табиғи ресурстарды үнемдеуге және қалдықтарды қайта өңдеуге мүмкіндік береді. Алайда бұл үшін қоқыс жинау жүйесін жетілдірумен қатар, тұрғындардың экологиялық сауатын арттыру маңызды.

Профессор балалардың тазалық мәдениетін қалыптастыруда ата-ананың үлгісі ерекше рөл атқаратынын айтты. Егер үлкендер қалдықтарды бөлек жинап, табиғатқа ұқыпты қараса, балалар да осы әдетті бойына сіңіреді.

Ысырапшылдықпен күрес – экологиялық жауапкершіліктің бір бөлігі

Қазақстандық даму институтының сарапшысы Айдана Құлманова қоршаған ортаны қорғау мәселесін тұтыну мәдениетімен байланыстырды.

Ол артық зат сатып алмау, бұйымдарды мүмкіндігінше қайта пайдалану және қалдықтарды қайта өңдеу қағидаттарына назар аударды. Сарапшының пікірінше, тұрмыстық қалдықтарды азайту үшін тағамды ысырап етпеу де маңызды.

Өйткені полигондарға түсетін тамақ қалдықтары шіріп, жағымсыз иіс таратады. Сондықтан экологиялық мәдениет тек қоқысты жинаумен шектелмей, оны азайту мен ресурстарды ұтымды пайдалануды да қамтуы керек.

Айдана Құлманова қалдықтарды қайта өңдеу жүйесін дамыту «жасыл экономика» қағидаттарымен тығыз байланысты екенін атап өтті.

Тазалық – ортақ міндет

«Санаткер ұлт» пікір алмасу алаңында айтылған ойлар «Таза Қазақстан» бастамасының бірнеше маңызды бағытын айқындайды. Олар – табиғатты қорғау, қалдықтарды сұрыптау және қайта өңдеу, ысырапшылдықты азайту, экологиялық тәрбие мен қоғамдық жауапкершілікті күшейту.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен қолға алынған акцияның нәтижесі әр азаматтың күнделікті әрекетіне байланысты. Қоғамдық орындарды таза ұстау, табиғи ресурстарды үнемдеу, қоршаған ортаға зиян келтірмеу және өзгелердің еңбегін бағалау ортақ мәдениетті қалыптастырады.

Тазалықты сақтау бір реттік науқанмен шектелмеуге тиіс. Ол отбасындағы тәрбиеден басталып, білім беру ұйымдарында жалғасып, қоғамның күнделікті өмір салтына айналғанда ғана тұрақты нәтиже береді.