Мұнайдан IT саласына дейін: Қазақстан экономикасы тәуелсіздіктің 35 жылында қалай өзгерді?

Қазақстан тәуелсіздіктің 35 жылында жоспарлы экономикадан дамыған қаржы нарығы, халықаралық инвестициялары және жаңа технологиялық салалары бар мемлекетке айналды. Ел экономикасы бірнеше есе өсті, сыртқы сауда көлемі 144 миллиард долларға жуықтады, ал IT-қызметтер экспорты алғаш рет 1 миллиард доллардан асты. Дегенмен жетістіктермен қатар, шикізат ресурстарына тәуелділік те негізгі экономикалық мәселелердің бірі болып отыр. Республика күні қарсаңында BAQ.KZ Қазақстан экономикасының 1991 жылдан бері қалай өзгергенін, қай салалар өсімнің қозғаушы күшіне айналғанын және ел тәуелсіздіктің 35 жылдығына қандай нәтижелермен жеткенін талдады.

25 қазанда Қазақстан Республика күнін атап өтеді. Бұл ұлттық мереке 1990 жылы мемлекеттік егемендік туралы декларацияның қабылдануымен байланысты. 2026 жылы бұл күннің маңызы ерекше, өйткені 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздік алғанына 35 жыл толады.

Осы жылдар ішінде ел экономикасы 1990 жылдардағы құлдырауды, жекешелендіруді, ұлттық қаржы жүйесінің қалыптасуын, мұнай өндірудің қарқынды өсуін, бірнеше жаһандық дағдарысты және жедел цифрландыру кезеңін бастан өткерді. Бұл өзгерістердің әрқайсысы экономикалық көрсеткіштерге ғана емес, қазақстандықтардың күнделікті өміріне де әсер етті.

Өзгерістер ауқымын ресми деректерден көруге болады. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2024 жылы Қазақстан экономикасының нақты көлемі 1994 жылмен салыстырғанда 4,4 есе өсті. Осы кезеңде жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 735,9 доллардан 14 444,6 долларға дейін артты.

Нақтыланған деректерге сәйкес, 2025 жылы Қазақстанның жалпы ішкі өнімі 159,6 триллион теңгеге немесе 306 миллиард долларға жетті. Экономиканың нақты өсімі 6,5 пайыз болды. Жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 15 006,4 долларға дейін ұлғайды.

Дегенмен тәуелсіз Қазақстанның экономикалық тарихы жалпы ішкі өнімнің өсуімен ғана өлшенбейді. Бұдан да маңыздысы – табыс көздерінің, өндіріс құрылымының, инвестициялық басымдықтардың және елдің әлемдік саудадағы орнының қалай өзгергені.

1991–1999 жылдар. Жоспарлы экономикадан нарықтық жүйеге өту

Қазақстан тәуелсіздігін ірі өнеркәсіптік кәсіпорындары, ауыл шаруашылығы кешені және мол табиғи ресурстарымен қарсы алды. Алайда ел экономикасы Кеңес Одағының басқа республикаларымен тығыз байланыста болды.

Одақ ыдырағаннан кейін бұрынғы өндірістік байланыстар үзілді. Кәсіпорындар жеткізушілерінен және өткізу нарықтарынан айырылып, баға белгілеу жүйесі өзгерді, өндіріс көлемі қысқарды. Қазақстан экономикасын орталықтандырылған жоспарлаудан нарықтық қатынастарға көшіруге мәжбүр болды.

Ұлттық ақша жүйесінің қалыптасуы тәуелсіз Қазақстанның маңызды жетістіктерінің бірі болды. 1993 жылғы 15 қарашада Қазақстан ұлттық валютасы – теңгені айналымға енгізді. Бұл елге дербес ақша-кредит саясатын жүргізуге, ұлттық банк жүйесін қалыптастыруға және ақша айналымын басқаруға мүмкіндік берді.

Сонымен қатар мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру, жеке бизнесті дамыту және инвестициялық заңнаманы қалыптастыру жұмыстары қатар жүрді.

Дәл осы 1990 жылдары мұнай-газ саласына шетелдік капиталды белсенді тарту басталды. Кейін бұл сала экспорттық кірістің негізгі көздерінің біріне айналды.

Алайда тәуелсіздіктің алғашқы жылдары елеулі экономикалық шығындармен қатар жүрді. Өндірісті қалпына келтіру мен қаржы жүйесін тұрақтандыруға уақыт қажет болды.

Осы онжылдықтың басты нәтижесі – дербес экономиканың негізі қаланды. Ұлттық валюта, жеке меншік, қаржы институттары және сыртқы экономикалық қызмет тетіктері қалыптасты.

2000–2009 жылдар. Мұнай өндірісінің өсуі және халықаралық нарыққа шығу

2000 жылдардың басында Қазақстан жедел экономикалық өсу кезеңіне қадам басты. Бұған әлемдік нарықтағы қолайлы баға жағдайында мұнай-газ өнеркәсібінің дамуы негізгі факторлардың бірі болды.

Ірі мұнай кен орындарын игеру, өндіру көлемінің артуы, экспорттық инфрақұрылымның кеңеюі және шетелдік капиталдың келуі ел экономикасының кірісін ұлғайтты.

Мұнай секторы құрылыс, көлік, сауда және қаржы қызметтері сияқты сабақтас салалардың дамуына серпін берді. Қалалар өсіп, жаңа жұмыс орындары ашылды, инфрақұрылым кеңейді.

Сонымен қатар шикізаттың әлемдік бағасына тәуелділік экономиканы сыртқы күйзелістерге осал ететіні де айқындала түсті.

2008–2009 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы бұл осалдықты көрсетті. Сыртқы сұраныстың төмендеуі мен қаржыландыру шарттарының нашарлауы банк секторына, кәсіпорындарға және инвестициялық белсенділікке әсер етті.

Осылайша, 2000 жылдар экономиканың жедел өсу кезеңі болғанымен, пайдалы қазбаларды өндіруге тікелей қатысы жоқ салаларды дамыту қажеттігін де көрсетті.

2010–2019 жылдар. Шикізат өндіруден өнеркәсіпті дамытуға дейін

Экономикалық дамудың келесі кезеңі өндіріс құрылымын өзгертуге және дайын өнім шығаруды арттыруға бағытталған қадамдармен байланысты болды.

2010 жылдан бастап Қазақстан индустриялық-инновациялық саясатты жүйелі түрде жүзеге асыра бастады. Оның негізгі міндеті өңдеу өнеркәсібін дамыту, еңбек өнімділігін арттыру және қосылған құны жоғары өнім экспортын кеңейту болды.

Бұл деректер экономикалық өсімнің енді тек шикізат өндіру мен оны сатуға ғана сүйенбейтінін көрсетеді.

Мұның бір мысалы – автомобиль өнеркәсібі. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің мәліметінше, Қазақстанның Автомобиль одағына сілтеме жасап, 2025 жылы елде барлық түрдегі 171 144 автокөлік құралы өндірілген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 17,8 пайызға көп. Өндіріс көлемі 2,3 триллион теңгеден асты.

Соңғы жылдардағы елеулі өзгерістердің бірі – цифрлық өнімдер экспортының пайда болуы.

Осыдан жиырма жыл бұрын Қазақстанның сыртқы нарықтағы экономикалық әлеуеті негізінен мұнай, металл және астықпен байланыстырылса, бүгінде ел бағдарламалық жасақтама, цифрлық өнімдер мен IT-қызметтерді экспорттау арқылы да табыс тауып отыр.

Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің ресми деректеріне сәйкес, Қазақстанның IT-қызметтер экспорты 2020 жылғы 33,5 миллион доллардан 2025 жылдың қорытындысы бойынша 1,142 миллиард долларға дейін өсті. Бұл – шамамен 34 есе өсім.

Салыстырсақ, 2021 жылы бұл көрсеткіш 60,07 миллион долларды, 2022 жылы 337 миллион долларды, 2023 жылы 529,1 миллион долларды, ал 2024 жылы 690,7 миллион долларды құрады.

Осылайша, бес жыл ішінде цифрлық қызметтер экспорты алғаш рет 1 миллиард долларлық межеден асты.

Салалық министрліктің мәліметінше, 2025 жылы отандық IT-қызметтер экспорты шетелдік цифрлық шешімдер импортының көлемінен де асып түсті. Импорт көлемі 429 миллион доллар болды.

Сонымен қатар Қазақстанда стартаптар экожүйесі дамып келеді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Astana Hub қатысушы компанияларының экспорты 633 миллион долларға жетті. 500-ден астам компания өз өнімдері мен қызметтерін шетелге сатады. Олардың жеткізу географиясы 110-нан астам елді қамтиды.

Бұл – экономикалық құрылымдағы маңызды өзгеріс. Қазақстан біртіндеп табиғи ресурстар мен дайын тауарларды ғана емес, зияткерлік қызметтерді де экспорттай бастады.

Дегенмен цифрлық сектордың ауқымы әзірге дәстүрлі экспорттық салалармен салыстыруға келмейді. Сондықтан оны мұнай-газ өнеркәсібінің орнын басқан сала ретінде емес, экономикалық өсімнің қосымша көзі ретінде қарастырған жөн.

Жалпы ішкі өнім: тәуелсіздік жылдарында экономика қаншалықты өсті?

Экономикалық өзгерістерді сипаттайтын негізгі көрсеткіштердің бірі – жалпы ішкі өнім.

Ұлттық статистика бюросының ресми бағалауынша, 2024 жылы Қазақстан экономикасының нақты көлемі 1994 жылмен салыстырғанда 4,4 есе артты.

2025 жылы жалпы ішкі өнімнің номиналды көлемі 159,6 триллион теңгеге немесе шамамен 306 миллиард долларға жетті. Жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 15 006,4 долларды құрады.

Салыстыру үшін айтсақ, 1994 жылы жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 735,9 доллар болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 14 444,6 долларға жетті.

Алайда жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің доллармен есептегендегі өсуін азаматтардың әл-ауқатының артуымен тікелей теңестіруге болмайды. Бұл көрсеткішке валюта бағамы, инфляция, халық саны және экономиканың құрылымы әсер етеді.

Халықтың өмір сүру деңгейіндегі нақты өзгерістерді бағалау үшін табыстың сатып алу қабілетін, жалақыны, жұмыспен қамтылуды, сондай-ақ тауарлар мен қызметтердің құнын қосымша ескеру қажет.

Тәуелсіздік жылдарында жалпы ішкі өнімнің құрылымы да айтарлықтай өзгерді.

2025 жылы қызмет көрсету саласының үлесі экономика көлемінің 58 пайызын, ал тауар өндіру саласының үлесі 36,2 пайызын құрады. Қалған бөлігі өнімдерге салынатын таза салықтардан тұрды.

Бүгінде қосылған құнды өнеркәсіп кәсіпорындары ғана емес, сауда, көлік, қаржы ұйымдары, байланыс және басқа да қызмет көрсету салалары қалыптастырады.

Экономикалық қызмет түрлерінің осылайша әртараптануы қазіргі Қазақстан экономикасын елдің дербес даму жолын бастаған кезеңдегі құрылымнан ерекшелендіреді.

9 миллиардтан 144 миллиард долларға жуық: сыртқы сауда қалай өзгерді?

Экономикалық дамудың айқын нәтижелерінің бірі – халықаралық сауда көлемінің кеңеюі.

1995 жылы Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 9,1 миллиард долларды құрады.

2024 жылға қарай бұл көрсеткіш 142,1 миллиард долларға жетіп, шамамен 16 есе өсті. Осы кезеңде экспорт көлемі 15 еседен астам ұлғайып, сауда серіктестерінің саны 146 елден 195 елге дейін артты.

Бұл туралы Сыртқы істер министрінің орынбасары Әлібек Қуантыров Investment Protection Forum форумында мәлімдеді.

2025 жылы Қазақстанға тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 20,5 миллиард долларды құрады. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 14,4 пайызға көп.

Сонымен қатар Қазақстанның инвестициялық моделі де біртіндеп өзгеріп келеді.

Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2026 жылғы қаңтар–қыркүйек аралығында негізгі капиталға салынған инвестициялар көлемі 16,1 триллион теңгеге жетті. Салыстырмалы бағамен есептегенде, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 7 пайызға көп.

Инвестицияларды қаржыландырудың негізгі көзі кәсіпорындардың өз қаражаты болды. Оның үлесі жалпы инвестиция көлемінің 65,8 пайызын құрады. Мемлекеттік бюджет қаражатының үлесі 14,3 пайыз, банк кредиттерінікі 5,6 пайыз, ал басқа қарыз қаражатының үлесі 14,3 пайыз болды.

Инвестициялардың салалар арасында бөлінуі де маңызды рөл атқарады.

2026 жылдың алғашқы тоғыз айының қорытындысы бойынша негізгі капиталға салынған инвестициялардың жалпы көлемінің 40,1 пайызы өнеркәсіп саласына тиесілі болды. Оның ішінде өңдеу өнеркәсібінің үлесі 13,9 пайызды, ал тау-кен өнеркәсібінің үлесі 13,5 пайызды құрады.

Салыстыру үшін, Ұлттық экономика министрлігінің деректеріне сәйкес, 2024 жылы жалпы инвестиция көлеміндегі өңдеу өнеркәсібінің үлесі 10,7 пайыз, ал тау-кен өнеркәсібінің үлесі 18,7 пайыз болған.

Осылайша, инвестициялардың құрылымы біртіндеп өңдеу өнеркәсібі мен дайын өнім өндіру бағытына қарай өзгеріп келеді.

Дегенмен ұзақ мерзімді экономикалық нәтиже үшін тартылған капиталдың көлемі ғана емес, оны пайдаланудың тиімділігі де маңызды. Атап айтқанда, жаңа жұмыс орындарын ашу, еңбек өнімділігін арттыру, бәсекеге қабілетті өнім шығару және экспорт көлемін ұлғайту қажет.

Шағын және орта бизнес: алғашқы кәсіпкерлерден ЖІӨ-дегі елеулі үлеске дейін

Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан жеке кәсіпкерлікті де кеңінен дамытты.

1990 жылдардың басында нарықтық экономиканың жаңа жағдайында кәсіпкерлік қызмет енді қалыптаса бастаған болса, бүгінде шағын және орта бизнес ұлттық экономиканың маңызды құрамдас бөлігіне айналды.

Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, шағын және орта бизнестің жалпы ішкі өнімдегі үлесі 2005 жылғы 10,5 пайыздан 2024 жылы 38,9 пайызға дейін өсті.

 

 

Осы кезеңде жұмыс істеп тұрған бизнес субъектілерінің саны да шамамен төрт есе өсіп, 2 миллионға жетті.

Кәсіпкерліктің дамуы сауда, қоғамдық тамақтану, қызмет көрсету, логистика, ақпараттық технологиялар және өндірістің жекелеген бағыттарының кеңеюіне ықпал етті.

Бүгінде шағын бизнес халықты жұмыспен қамтуда және өңірлердегі экономикалық белсенділікті арттыруда елеулі рөл атқарады.

Сонымен қатар кәсіпкерлікті одан әрі дамыту үшін еңбек өнімділігін арттыру, қаржыландыруға қолжетімділікті кеңейту және сауда мен қызмет көрсетуге басымдық беруден қосылған құны жоғары өнім өндіруге көшу қажет.

Қазақстан шикізатқа тәуелділікті азайта алды ма?

Жаңа салалар дамығанына қарамастан, мұнай-газ секторы Қазақстан экономикасы үшін стратегиялық маңызын сақтап отыр.

Ондаған жыл бойы мұнай экспорттық кірістің елеулі бөлігін қамтамасыз етіп, шетелдік инвестиция тартуға және инфрақұрылымды дамытуға мүмкіндік берді.

Дегенмен Қазақстан экономикасының құрылымы біртіндеп өзгеріп келеді.

Ұлттық экономика министрлігінің мәліметінше, мұнай секторының жалпы ішкі өнімдегі үлесі 2010 жылғы 16,5 пайыздан 2024 жылы 8,1 пайызға дейін төмендеді.

2025 жылы өңдеу өнеркәсібінің ЖІӨ-дегі үлесі 12,8 пайызды құраса, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша 14 пайызға жетті.

Бұл өңдеу салаларының экономикадағы орны нығайып келе жатқанын көрсетеді.

Алайда мұнай секторының ЖІӨ-дегі үлесінің азаюы экспорттың мұнайға тәуелділігі автоматты түрде төмендеді дегенді білдірмейді.

Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2025 жылы елдің жалпы тауар экспортының 50,5 пайызы шикі мұнай мен шикі мұнай өнімдеріне тиесілі болды.

Экспорттағы келесі ірі тауар топтарына радиоактивті химиялық элементтер мен изотоптар – 5,3 пайыз, тазартылған мыс пен өңделмеген мыс қорытпалары – 5,2 пайыз, мыс кендері мен концентраттары – 3,6 пайыз, ферроқорытпалар – 2,6 пайыз үлес қосты.

Осылайша, Қазақстан экономикасы әртараптана түскенімен, экспорт әлі де едәуір дәрежеде шикізат тауарларына тәуелді.

Бұл әлемдік мұнай бағасының құбылуы, металдарға деген сұраныстың өзгеруі және халықаралық логистикаға төнетін геосаяси тәуекелдер жағдайында ерекше маңызды.

Экономиканы одан әрі әртараптандыру табиғи ресурстарды пайдаланудан бас тартуды емес, оларды ел ішінде тереңірек өңдеуді, өңдеу өнеркәсібін дамытуды, қызметтер мен дайын өнім экспортын кеңейтуді көздейді.

Қазақстан ішінде қосылған құны жоғары өнім өндіру қабілеті ұзақ мерзімді перспективада экономикалық модельдің тұрақтылығын айқындайды.

Жолдан тұрғын үйге дейін: Қазақстан инфрақұрылымы қалай өзгерді?

Тәуелсіздік жылдарындағы экономикалық өзгерістер инфрақұрылымның ауқымды дамуымен қатар жүрді.

Елде көлік желісі кеңейіп, тұрғын үйлер, білім беру мекемелері және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары салынды.

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 1994 жылдан бері Қазақстанда 11 мың шақырымнан астам жаңа автомобиль жолы және 5,2 мың шақырым теміржол салынды.

Аумағы кең, елді мекендерінің арасы алшақ Қазақстан үшін көлік инфрақұрылымын дамыту ерекше маңызды.

Жаңа автомобиль жолдары мен теміржол бағыттары өңірлер арасындағы байланысты қамтамасыз етіп, жүк тасымалдау жағдайын жақсартады және халықаралық сауда мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Тұрғын үй құрылысының көлемі де айтарлықтай өсті.

1994 жылы пайдалануға берілген тұрғын үй көлемі 2,3 миллион шаршы метр болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 19,1 миллион шаршы метрге жетті. Осылайша, жыл сайын пайдалануға берілетін тұрғын үй көлемі сегіз еседен астам артты.

Халықтың тұрғын үймен қамтамасыз етілу деңгейі де өсті. 2001 жылы бір адамға шаққанда 16,3 шаршы метрден келсе, 2024 жылы 24,5 шаршы метрге жетті.

Сондай-ақ соңғы 30 жылда елде 2 мыңнан астам мектеп салынды.

Бұл өзгерістер экономикалық өсіммен қатар инфрақұрылымдық мүмкіндіктердің де кеңейгенін көрсетеді. Дегенмен алдағы даму салынған нысандардың санына ғана емес, олардың сапасына, қолжетімділігіне және өңірлер арасында тең бөлінуіне де байланысты.

Экономикалық өзгерістер қазақстандықтардың өміріне қалай әсер етті?

Экономиканың өсуі жұмыспен қамту, демография және әлеуметтік саладағы өзгерістермен қатар жүрді.

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, жұмыспен қамтылған халық саны 2001 жылғы 6,7 миллион адамнан 2024 жылы 9,2 миллион адамға дейін өсті.

Тәуелсіздік жылдарында ел халқының саны да өзгерді. 1991 жылы Қазақстанда 16,4 миллион адам тұрса, 2025 жылы халық саны 20,4 миллионнан асты.

 

2026 жылғы қаңтар–тамыз айларының алдын ала қорытындысы бойынша Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 103 миллиард долларға жетті. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 12,8 пайызға көп.

Экспорт көлемі 60,4 миллиард долларды, ал импорт 42,6 миллиард долларды құрады.

Сонымен қатар тауар экспортының 49,8 пайызы шикі мұнай мен шикі мұнай өнімдеріне тиесілі болды.

Бұл көрсеткіштер екі үрдісті қатар көрсетеді: экономикалық белсенділік кеңейіп келеді, алайда шикізат секторының маңызы әлі де жоғары.

Қазақстан тәуелсіздіктің 35 жылында өзінің қаржы жүйесін қалыптастырып, өндіріс көлемін ұлғайтты, халықаралық сауданы кеңейтті, шетелдік капитал тартты және экономикалық қызметтің жаңа бағыттарын дамытты.

Ал экономиканы дамытудың келесі кезеңі өндіріс көлемін сан жағынан арттыруға ғана емес, оның құрылымына, технологиялық күрделілігіне және тиімділігіне де байланысты болады.

Тәуелсіздіктің 35 жылындағы басты экономикалық нәтиже – Қазақстанның дербес нарықтық экономика құрып, оның мүмкіндіктерін едәуір кеңейте алғаны. Ендігі негізгі міндеттердің бірі – жинақталған экономикалық әлеуетті еңбек өнімділігінің тұрақты өсуіне, шикізаттық емес экспорттың дамуына және халықтың өмір сүру сапасының артуына бағыттау.

Өткен онжылдықтарда ел табиғи ресурстарды игеріп, халықаралық сауданы дамытып, ауқымды инвестиция тартуды үйренді. Ендігі кезеңде мұнай мен металға ғана емес, технологияға, білімге және қазақстандықтардың еңбегіне негізделген өнімдер мен қызметтердің үлесін арттыру маңызды.

Дәл осы өзгеріс алдағы онжылдықтарда Қазақстан экономикасының даму бағытын айқындауы мүмкін.