USD 334.89 EUR 361.61 RUB 5.28
Astana:

Toqtar Äwbäkirov: Men uşpasam da Qazaqstan öz Täwelsizdigin alatın edi Éksklyuzïv

Ol: «Qazaqstan Täwelsizdik aldı dep estigende qwanbağan qazaq joq, tımağımızdı aspanğa laqtırıp edik» dey`di. Ol ğarışqa uşqanda da qwanbağan qazaq joq. «Qazaqtan da bir ğarışker twdı-aw!» degen maqtanış kernegen jürekter onıñ ğarış-saparın añızğa ay`naldırdı. Tipti, qazaqtan şıqqan tuñğış ğarışkerdiñ jerge oralwı men Qazaq eliniñ täwelsizdik alwın kosmostıq bay`lanısqa balay`tındar da joq emes. Al ol bolsa 1986 jılı Jeltoqsanda janın qïğan, jasın tökken, jastığın bergen, qajır-qay`ratın jumsağan ul-qızdarımızdı, Täwelsizdik jolında taptalğan namıstar men tögilgen ardı umıtwğa bolmay`dı dey`di.

1990 jıldardan da burınıraq Qazaqstan täwelsizdigin almay` turıp ta ülken ümitte boldı. Ol – Qazaqtan da ğarışker şığatın boldı-aw degen ümit edi. Sol ümitti aqtaw üşin ülken bastıqtar, joğarıda, aq üy`de otırğandar buy`ırıq beripti, Qonaevtan bastap. Tipti sol kezde bizdiñ Ulttıq ğılım akedemïyası kölemdi bağdarlama da jasağan eken. «Qazaqstan ğarışı» dep atalğan edi. Alay`da qazaqtan ğarışker şığw, qazaq ultınıñ ümitin aqtaw Dïmaş Axmetulınıñ tusınıda mümkin bolmadı. Eşkim Qazaqstan atınan ğarışqa sapar jasay` almadı.

Öz isine asa jawapkerşilikpen qaraw onı ult aldındağı abıroy`ınan da bas tartwğa mäjbürledi. Mïkoyan dïzay`n byurosındağı jumısına degen adaldığı onı ultqa degen süy`ispenşiliginen, bütin bir xalıqtıñ armanın orındawğa degen jawapkerşilikten bas tartwğa sebep boldı.

«Däl solay` boldı. Özim oy`lağan därejeme jettim, sodan key`in tağı da usınıs boldı. Usınıs bolğanda Nursultan Äbişulınan boldı. Ol kezde ol birinşi xatşı edi. Meni şaqırıp ay`ttı: «Bizdiñ jerimizden köptegen ğarışkerler uşıp jatır, biraq äli qazaq ultınan ğarışker şıqqan joq» - dedi. Men ol kezde özim mejelegen därejege jetken edim. Täjirïbem de mol boldı. Nağız ämbebap sınaqşı-uşqış därejesine jettim. Ökinişke qaray`, ol kezde meniñ äriptesterimniñ biri ömirden ötip ketti, biri densawlığına bay`lanıstı uşwğa jaramsız boldı. Sol kezdegi eñ awır jumıstardı atqaratın eki-aq adam qaldıq. Soñğı ülgide jasaqtalğan MïG-29, MïG-31 uşaqtarın basqaratın adam joq. Endi ne istew kerek? Sondıqtan da men Nursultan Nazarbaevtıñ usınısınan tağı da bas tarttım» - dey`di xalıq qaharmanı.

Özimen aqıldaspay`-aq qazaq atınan ğarışqa uşadı dep jarïyalap jibergen Elbasına degen ökpesi qara qazanday` bolğan batır uldıñ Prezïdentke aşwlanatın da jöni bar.

«Aşwım qattı edi. Alay`da Nursultan Äbişulınıñ külkisi de, söy`legen sözderi de öte qattı äser etedi. Aşwlanıp barasıñ, külip qay`tasıñ. Basqalarğa qanday` ekenin qay`dam, öz basım qanşa aşwlanıp, renjip barsam da, bir-eki awız sözden key`in jibip qalamın. Aşwım tarqap ketedi» - dey`di añğal minez batır ağamız.

Öziniñ ultı üşin, xalqınıñ ïgiligi üşin, özi ay`tqanday`, «taptalğan qazaq rwxın köterw üşin» der şağında kerek bolıp turğan osı ğarış saparın nege keşiktire bergenin Toqtar Äwbäkirov özi ay`tıp berdi.

«Onıñ sebebi mınaday`. Men är isimdi jol ortada tastap ketpey`tin adammın. Jaña da ay`tıp jatırmın, tağı ay`tay`ın, men özim käsibï turğıda qanşa bïikke şıqsam da, özimdi äli de sınaqşı-uşqış retinde joğarı deñgey`ge köterildim dep eseptemedim. Özime köñilim tolmadı. Äri qanşama sınaqtan ötip, qanşalıqtı qïındıqpen Mïkoyan dïzay`n byurosına kirgenimdi jaqsı bilemin. Sonı bile tura olardı mensinbegendey`, osı mamandıqtı ïgere almağan adam sekildi bolmay`ın dep sınaqşı-uşqış täjirïbesin odan arı şıñday` tüskim keldi. Eñ joğarğı şıñına şıqqım keldi. Eñ üzdik sınaqşı-uşqış atanwğa tırıstım. Sonday` maqsat qoy`dım aldıma. Bul oy`ımdı Qonaevqa da, Nursultan Äbişulına da ay`tqan edim. Alay`da 1991 jılı elimiz Täwelsizdik alardıñ aldında Joğarğı keñes Täwelsizdiktiñ alğaşqı alğışarttarın jasap, deklaracïya qabıldap jatqan kezde Qazaq jerinde jasalğan ğarıştıq qurılımdar, sawıt-say`mandardıñ barlığı da osında qaladı degen şeşim de şıqqan bolatın. Däl osı kezde Nursultan Nazarbaev «Toqtar ğarışqa uşwğa day`ın» dep jarïyalap jiberdi», - dep äñgimesin jalğastırdı Qazaqtıñ tuñğış ğarışkeri.

Prezïdenttiñ qabıldawınan şıqqan bolaşaq ğarışker üşin Mäskewge jetwdiñ özi muñ bolatın. Degenmen, el üşin, qazaq üşin mañızdı mäselede onıñ jolına eşkim de köldeneñ tura alğan joq.

«Ol kezde Nurtay` Äbixay`ulı Prezïdenttiñ kömekşisi edi. Şıqqan soñ men ol kisige ay`ttım: «Nureke, jağday` osılay`. Samolet uşıp ketedi, men ülgermey`min. Qalay` bolar eken» - dep. Ol kisi «Jaray`dı, otbasıñdı alıp, jïnal da, äwejay`ğa bar. Seni sol jerde uşaq kütetin boladı», - dedi. Ay`tqanınday`, meni kütip tur eken. Mäskewge jettik. Sol jerde TASS aqparattıq agenttiginiñ ğïmaratında jïnalıs ötti. Nursultan Äbişulı bar, Keñes ükimeti, BAQ mïnïstri bar, aqparat quraldarı bar – bäri kelipti. Sol jerde meni qazaq ultınan şıqqan alğaşqı ğarışqa uşwşı ümitker retinde tanıstırdı. Sol sätten bastap men ğarışqa uşwğa day`ındıqtı bastap kettim. Birneşe künnen key`in arnay`ı komïssïyanıñ tekserwleri bastaldı. Arnay`ı ğarışkerlerdiñ densawlığın baqılay`tın gospïtalʹge jattım. Bir ay`lıq day`ındıqtan key`in gospïtalʹden qolıma «Ğarışqa uşwğa day`ın» degen anıqtamanı alıp şıqtım. Sodan 2 säwir küni Bay`qoñırğa – Juldızdı qalaşıqqa keldim. Osı künnen bastap meniñ şınay`ı ğarışker retindegi day`ındığım bastaldı», - dep eske aladı sol bir jıldardağı qorqınışınan qobaljwı basım künderdi.

«Meniñ eñ ülken köñil awdarğan mäselem osı boldı. Soğan qarap otırıp men özimdi tekten-tekke uşıp barıp keldim dep eseptemey`min» degen ğarışker qazaq xalqınıñ tuñğış ğarışkeri uşqan ğarış-saparın kimder qarjılandırğanın da jasırmadı.

«Ol kezde äli de Keñes ükimetiniñ quramında edik. Men Keñes ükimeti atınan uştım. Sondıqtan qarjı da keñes ükimetiniki boldı. Täwelsizdigimizdi alğannan key`in de bizdiñ elde keñes ükimetiniñ aqşası ay`nalımda boldı ğoy`. Resey` öz aqşasın öndire bastağan tusta Qazaqstanğa vagon-vagon aqşa keldi. Qay`da jumsawdı bilmegen edik. Ol jäy` ğana qağaz edi. Meniñ uşıp barıp kelwim de, bağdarlamalardı jüzege asırwımız da sol vagon-vagon qağazdıñ arqası edi. Qazaqstan bir tïın da şığarğan joq. Talğat uşqan kezde biz öz aqşamızdı, Täwelsiz Qazaqstannıñ aqşasın jumsağan edik», - dey`di ğarışker.

Bay`qoñırdı Qazaqstannıñ öz qaramağında qaldırw üşin Toqtar Äwbäkirov bir adamday` ter tökken. Alay`da, belgili sebeptermen, äsirese, bastısı, qay`ta qurw zamanına tap kelip, narıqtıq ékonomïkanıñ qıspağınan şığa almay` jatqan Qazaqstan bïligi Bay`qoñırdı jalğa berwdi uy`ğarğan edi.

«Bul jay`lı men 1992 jıldan bastap ay`tıp kelemin. «Biz xalıqaralıq ülken bir kosmoport jasay`ıq, onıñ quramına bükil dünïejüzilik ğarış agenttikterin kirgizey`ik» degen usınıstı köp ay`ttım. Sırt elder üşin biz – Qazaqstan qonaqjay` memleketpiz. Özderiñiz bilesizder, Qazaqstan xalqınıñ arasında 130-dan astam ult bar. Barlığı da quşağımızğa sïıp otır. Sol sekildi, älemde ğarış salasımen ay`nalısatın elderdi de kosmoporttıñ quramına kirgizwge mümkindigimiz bar edi. Odan bizge pay`dadan basqa zïyanı joq bolatın. Bizdiñ balalarımızdıñ, urpağımızdıñ osı salanı jetik mengerwlerine mümkindik bolatın edi. Eñ soñğı texnologïyalardı meñgerip, jaña bilim, jaña jetistikterge jeter edik. Alay`da meniñ osı Bay`qoñırdı öz menşigimiz retinde pay`dalanwğa jasağan josparım qarajattıñ jetispewşiliginen qoldaw tappay` qaldı. Bir jağınan sayasattıñ da salqını tïdi. Osı öz ğarış keñistigimizdi pay`dalana almay`, özgege jalğa berwge men kelispey`, ketip qalğan edim. Sol kezde bizge Bay`qoñırdı özimiz ïgerwge mol mümkindigimiz bolğan edi. Qazirgi tañda da Bay`qoñırdıñ bolaşağı bulınğır. Özderiñiz biletindey`, Resey` üş birdey` ğarış alañın salıp aldı. Biri – Prïselʹskïy`, biri – Qïırşığısta, al üşinşisi – jarïyalanbay`tın, äskerï sınaq ötkizetin äskerï-kosmodrom. Jäne olar aldağı 30 jılğa dey`in tek resey`lik zımırandardı ğana uşıramız dep jazıp jatır», - dey`di Totar Oñğarbay`ulı.

Osı oray`da Toqtar Oñğarbay`ulınıñ ğarışqa uşwımen Qazaq eliniñ Täwelsizdik alwın bay`lanıstırıp, ırım etetinder jay`lı surağan edik, ğarışker ağamız bul tarïxï säy`kestik qana degendi ay`ttı.

«Men Keñes odağınıñ eñ soñğı 72-şi ğarışkerimin. Men jerge qondım, menen key`in 16 memlekettiñ eñ soñında qalğan Qazaqstan da öz Täwelsizdigin aldı. Ärïne, bul – tarïxï sät jäne bir-birimen öte säy`kes kelgen sät. Buğan dey`in qalğan 14 memleket öz-öz jay`larına ketip, quramda Resey` men Qazaqstan ğana qalğan bolatın. Men uşpasam da Qazaqstan öz Täwelsizdigin alatın edi. Sebebi men uşwğa day`ındalıp jatqan kezdiñ özinde Qazaqstan Täwelsizdiktiñ alğışarttarın day`ındap qoy`ğan. Men 2 qazan küni uşsam, Qazaq eli 29 tamızda Konstïtwcïyanı qabıldap, Joğarğı keñestiñ şeşimi şığıp qoy`ğan bolatın», - dey`di Keñes odağınıñ eki retki batırı.

Älemdik ğarış saparı twralı söz bolğanda, äsirese, şeteldik qaltalılar ğarışqa aqşasın tölep, twrïst retinde barıp keletini oy`ğa oraladı. Al sonday` kölemdegi aqşanı biz bälenbay` jıl oqıp, soğan jumsay`mız. Osınday`da «sol aqşanı twra tölep, bizdiñ eldiñ azamattarı da uşıp kelwine bolmas pa edi?» degen suraq kökey`ge keledi eken.

«Joq. Men oğan kelise almay`mın. Nege deseñizder, ğarışqa uşw üşin ülken day`ındıq bolw kerek. Qazaqstannıñ maqsatı – ğarışkerdiñ sanın köbey`tw emes. Qazaqstannıñ maqsatı – ğarış arqılı pay`da tabw. Pay`da degenge oy`lamañızdar, ğarışta aqşa öndirip jatır eken dep. Ğarış arqılı bilim jïnaw, ğılımdı meñgerw, özimizde bolmasa ğarış salasınıñ ğılım-bilimin özgelerden özimizge alıp kelw. Tağı qay`talap ay`tamın, ğarışqa uşw üşin ülken, jan-jaqtı bağdarlama jasaw kerek. Ol ğılımï bağdarlama bolğanı durıs. Olay` bolatın bolsa, köptegen azamattar sonımen şuğıldanadı. Ğarışqa uşwdı modağa ay`naldıra almay`sıñ. Ol qazaq üşin öte kürdeli mäsele. Al osı ğarış salasında sawsaqpen sanarlıqtay` ğana qazaq azamatı jür. Solar mına ulan bay`taq dalanı mekendegen qazaq ortasınan şığıp, ewropanı moy`ındatar bolsa, bul qazaqqa abıroy` bolmay` ma?! Qay`da şaşılmay` jatqan aqşa...», - degen ğarışker qazirgi qoğamnıñ jemqorlıqqa bağıt alıp bara jatqandığın ay`ttı.

Qazaqtan şıqqan tuñğış ğarışkerimizden suxbat barısında Täwelsiz eldiñ kelesi ğarışkeri qaşan uşatındığı twralı sır swırtpaqtağan edik...

«Onıñ waqıtın naqtı ay`ta qoyu qïın. Ayaq astınan Ay`dın da uşıp keldi. Buğan dey`in de qazaqtı jerge qaratpay`tın uldar dünïege kelgen, äli de ömirge keledi dep oy`lay`mın ğarıştı bağındıratın qazaq. Biraq qazirgi kezde eşkimdi day`ındap jatqan joqpız. Äzirge eşkimdi tap basıp atay` almay`mın. Bir azamatımız Resey`de oqıp jatır. Muxtar Ay`maxanov degen. Sol jigitke kömekteswimiz kerek edi, biraq «oy`bay`, Resey` azamattığın alıp ketti, anaw boldı, mınaw boldı» dep köñil bölmedik. Meniñ oy`ımşa, ol qay` memlekettiñ azamatı bolsa da, qanı da, janı da, ultı da qazaq qoy`. Onı umıtpawımız kerek edi. Men de Keñes odağınıñ atınan uştım, biraq qazaqtan şıqqan tuñğış ğarışker retinde tanıldım. Meniñ Keñes ükimetiniñ ğarışkeri ekenimdi el umıtıp ta ketti. Men Qazaqstannıñ, qazaqtıñ ğarışkerimin. Sondıqtan Muxtardıñ jolına böget bolğannan göri, uşamın dese, tabanına ïığımızdı tirewimiz kerek edi. Biraq bizdiñ azamattardıñ osı mäselege kelgende äy`tewir birdeñesi jetpey` qaldı», - dey`di Toqtar Äwbäkirov.

- Äñgimeñizge raxmet!

VÏDEO: Bawırjan JWASBAEV

Ssılkï po teme:
Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï