USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

Jazılğan jay`ğa jawap: «Qara jorğa» - Köşpendilik-Täñirlik erliktiñ jorğası Éksklyuzïv

Jaqında BAQ.kz aqparattıq agenttiginiñ «Ay`maqtıq BAQ» böliminde jazwşı Ämïna Qurmanğalïqızınıñ qazaqtıñ «Qarajorğa» bïine qatıstı maqalası jarıqqa şıqqan bolatın. Sol maqalanı oqığan oqırmandardıñ biri Ämïna Qurmanğalïqızına qarsı wäj ay`tqan eken. Bügin sol maqalanı da sizderdiñ nazarlarıñızğa usınıp otırmız, qabıl alıñızdar.

BAQ.kz aqparattıq portalında jarïyalanğan «Qarajorğanı" Qazaqtiki etw - qazaqtı jarılqaw emes, qazaqtı kemsitw» attı jazbanı oqığannan key`in osı «Qarajorğa» bïin jeti atasınan beri bïlep kelgen Qazaqtıñ urpağı retinde azamattıq közqarasımdı bildirwdi jön körip otırmın. Baq.kz redakcïyası «Osı suraq san ret köterildi, biraq bir mämilege kele almadıq. Sebebi, "qazaqtiki" degender de, "emes" degender de utımdı wäj ay`ta almadı» degen eskertpesi de tüsiniksiz. Eger köz-qulağı bar adamdar bolatın bolsa «Qarajorğa» jay`lı naqtı tarïxï derekter, zerttew maqalaları utımdı wäj ğana emes, bultartpas tarïxï faktilerdi talay` keltirgen.

«Qarajorğa" ata-babamızdan qalğan bï eken. Qazaqstandıq qazaqtar "orıstanıp, mäñgürttenip" ketkendikten, bul bïdi umıtqan» degen sözdi avtor qanday` silteme negizinde ay`tıp otırğanı belgisiz. Eger osı oy`dı şetelden kelgen mädenïettanwşı ay`tsa, silteme berip otırsa ay`tqan oy`ı anağurlım däleldi bolar edi. Qazaq degen xalıqtıñ mädenïetin, önerin, än-küy`in, bïin zerttegen adam eñ aldımen Qazaqtıñ neşe mıñ jıldıq tarïxın, ult bolıp uy`ısw barısın jaqsı bilgeni durıs bolar edi. Al Qazaq tarïxınan xabarı joq, onıñ ult bolıp qalıptaswındağı tarïxï ürdisterden bey`xabar adam Qazaq étnografïyası, mädenïeti jay`lı awız aşwdıñ özi artıq.

Qazaq ultın qurğan rw-tay`palar ärtürli qağandıq-xandıqtardıñ quramında boldı. Sonaw batıs Ğun, şığıs Ğun, batıs Türik, şığıs Türik, Şıñğısxan ïmperïyası... sol kezdiñ özinde ärtürli ulıstar quramında boldı. Onday` bolsa arasın jıldıq, ay`lıq jol jüretin ärtürli iri ïmperïyalardıñ quramında bolğan Qazaq tay`palarınıñ bir türki dünïesinde jürgenimen ärtürli erekşelikteri, ärtürli mentalïtter, türli ay`ırmaşılıqtar bolwı zañdılıq emes pe? Tipti, Qazaq ordası alğaş qurılğan 1455 jıldarı bul künderi Qazaq xalqınıñ quramında bolğan iri rw-tay`palardıñ birazı Sibir xandığı quramında bolğanın tarïxşılar jazıp ta, ay`tıp ta jür. Bir Qazaq xandığınıñ quramında bolğan rw-tay`palardıñ özinde öñirlik-jağırapïyalıq uqsamastıqtarğa bay`lanıstı til, étno-mädenïet jaqtarında ay`ırmaşılıq bolwı tabïğï. Onday` bolsa Qazaqtıñ bügingi mädenïetin, étnografïyasın zerttey`tin zerttewşiler osı jağın eskeremey`, öz öñirinde joq bolğan salt-dästür, öner-mädenïetti tutas Qazaqta bolğan joq dew ülken sawatsızdıq boladı dep eseptey`min.

Qazaqtı tutas xalıq retinde eseptey` otırıp, aldımen Qazaqtıñ bïine emes, küy`ine zer salatın bolsaq, bul künderi batıstıñ tökpe küy`leri, şığıstıñ şertpe küy`leri jane t.b mektepter bar. Ämïna QURMANĞALÏQIZInıñ közqarası boy`ınşa 300 jıl Altay`da ömir sürgen meniñ ata-babam Kerey`, Nay`man, waqtar batıstıñ tökpe küy`lerin Qazaqtıñ küy`i emes dep ay`twım kerek eken. Sebebi: Meniñ ata-babam Qurmanğazını eşqaşan estigen emes, tıñdağan emes, tanığan emes. Al anaw Atırawda-Mañğıstawda jatqan qalıñ Älimulı, Bay`ulı, Aday`-Berişter şığıstıñ şertpe küy`lerin, küy`şilerin tıñdağan, tanığan emes.

Olay` bolsa olar üşin de şığıstıñ şertpe küy`leri Qazaqtıñ küy`i bolıp sanalmawı kerek eken.

Än-jırlardı alay`ıq, sırdıñ, batıstıñ, arqanıñ, şığıstıñ özderine tän än mektepteri bar. Bir-birine uqsamay`dı, özindik erekşelik, özindik bögenay` bar. Olay` bolsa Qazaqtarı jetisw än-mektebin «Qırğızdıñ äweni», Batıstıñ än mektepbin «Türkimenderdiñ äweni», Sırdıñ än mektebin «Sart pen Özbektiñ äweni», Şığıstıñ än mektebin «Qalmaq pen Joñğardıñ äweni» dep zerttewge köşey`ik.

Än-küy`di ay`twdağı sebebimiz bar. Qazaqtı qurap otırğan iri tay`palardıñ än-küy`inde uqsamay`tın tustarı köp. Olardıñ bïinde de uqsamastıq, özgeşe tarïx bolw mümkin. 550 jıl ğana bolğan Qazaq degen ulttıñ arğı tarïxında mülde «bï bïlemegen, bï bïlew qorlıq!» dep qortındı şığarw qanday` ğılımğa jatadı?

Avtor " Qazaqtıñ tarïxı, şejiresi, dastanı, onıñ ömiriniñ ay`nası - awız ädebïeti. Arığa barmay`-aq 18- 21 ğasır aralığı - 3 ğasırğa şolw jasap qaray`ıqşı. Ertegi, añız, dastan, jır, maqal-mätel, şeşendik söz, ay`tıs. Bärinde qazaqqa tän sïpattar: jekpe-jek, küres, atıs, jambı atw, asıq oy`naw, qol küresi, kökpar, awdarıspaq, jarıs, jayaw jarıs, at bäy`gesi, ay`tıs, şeşendik öner say`ısı, ötirik öleñ, tipti qatın jarıs bar. Biraq üş ğasır qoy`nawına süñgiseñ de, "bïledi" degendi kezdestirmey`siñ. Öte köne ertegilerde "jın-periniñ qızdarı bïlep jür eken" degen kezdesedi. (Kördiñiz be, jın-şay`tannıñ da qızdarı ğana bïlep jür. Otbası, üy`elmenimen bïlep jürgen joq.) " Sonan soñ 3 ğasırda qazaq jerinen qanşama jïhangez, sayaxatşı ötti. Qanşa, şejire, jılnama jazıldı. Qazaqtar (ne türkiler) "Qarajorğa" bïlep jür" dep nege Marko Polo jazbağan. Nege Maxmwd Qaşğarï, nege Äl-Farabï jazbağan?»- degen suraqtardı qoyudan burın Qazaq tarïxına bay`lanıstı qıtay` derekterin, Qazaq dalasındağı jartas swretterin jane ol twralı jazılğan şeteldik jane Qazaq zerttewşileriniñ eñbekterin oqımağanı öte ökinşti.

Qıtay` jazbalarında mınaday` derekter kezigedi.

“Qıtay`dıñ Tañ däwirindegi “Şınjañ bïleri” degen kitaptıñ 2-tom, 310-betinde: “Tañ xandığı däwirinde “Jılqı bïi, tost küy`i” attı mwzıka bolğan. Xan, Tañ patşalığı kezinde Orta Qıtay`ğa batıs öñirlerden köptegen jılqı kirgiziledi. Osığan bay`lanıstı Tañ däwirinde Şınjañda “jılqı bïi” köp taraldı, – dep jazılğan”. Sol kitapta tağı da: “Tañ patşalığınıñ jaña tarïxı” degen kitaptıñ şığıs tarmağınan üzindi keltire kelip: “ol kezdegi mwzıka aspaptarınan sıbızğı, baraban, köp tütikti sıbızğı, bïlï, tabaqtı qoñıraw bolsa, bïlerden “Jılan”, “Arıstan”, “Jılqı”, “Arqan” bïleri bar edi. Osıdan barıp, qırğızdar arasında “Jılqı bïi ” taralğan. Qazir Şınjañnıñ jer jerinde “Jılqı bïi” keñinen oy`nalıp jür. Mäselen İle, Altay`dı mekendegen qazaqtar men Tasqorğandı mekendegen täjik, Atuştı mekendegen qırğızdar arasında “Jılqı bïi” taralğan. Qazaq xalqına jappay` tanıs “Qara jorğa” bïi osı jılqı bïiniñ damığan, basqa nusqa degen mejeler bar. «Qara jorğa» bïi basqa ulttarda bar bolğanımene olardıñ bïlenwi qazaq bïinen özgeşe eken».

Qıtay` türkologi Sw Bï Xay` «Qazaqtıñ ertedegi tarïxı ğun, üy`sin, qañlı, sïyan bï däwirimen, key`ingi jujandar, telïler, türikter, qıpşaqtar däwirine ulasadı. Sodan beri olar osı dalada tw tikken, ömir sürgen. Qazaqtar munda tirşilik üşin zattıq bay`lıq jaratwmen birge, dala ölkesine tän köşpeliler mädenïetin jarattı. Sonıñ bir ay`ğağı – Erenqabırğa, Altay`, Tarbağatay`, Barlıq tawlarınıñ jartas betterine bederlengen adam bey`neleri. Bul – osı küngi adam boy`ındağı sulwlıqtı sïpattay`tın swret pen müsin öneriniñ alğaşqı ülgileri. Onda qazaq xalqına tän tarïxï éstetïkalıq talğam men orasan zor talant jatır» dep jazadı.

Altay` tawınıñ Darınbastaw degen küzewligindegi jartastan tabılğan (qazir Altay` qalalıq mädenïet mekemesiniñ körme zalında) mına boyawlı swrette qalıñ adam döñgelene qorşaw jasap bir er, bir äy`el ortada bïge baswda

Sw Bï Xay`: – «Jartas eskertkişi – tarïx, étnografïya, arxeologïya, fïlosofïya, din, bï öneri, müsin salasında öte bağalı zerttew materïaldarmen qamday` aladı. Sonıñ işinde étnografïya üşin mañızı öte zor. Öy`tkeni swrettegi er-äy`elderdiñ pişin bey`nesi turğısınan qarağanda olardıñ bäri at jaqtı, şuñğıl közdi, keñsirikti, bäri derlik qawırsın (üki qadağan bïik börik kïgen), äy`elderdiñ köbi qınama beldi, qısqa etekti köy`lek kïgen. Bul tektes dene bitim men bas kïim äşekey`leri bay`ırğı tarïxï jazbalarda bayandalğan saqtardıñ dene turqımen, bas kïim erekşelikterine öte uqsay`dı. Sondıqtan sonaw ertede Erenqabırğa bökterinen Altay` etekterine dey`ingi saqtar mekendegen jerlerdegi jartas betindegi bul swretter solardan bir belgi retinde büginge jetken». «Qazaq mädenïetiniñ tarïxı» (Almatı 2001 jıl 57-69-70-bet)

Qazaqstandıq tarïx ğılımdarınıñ doktorı, Ewrazïya wnïversïtetiniñ professorı, jazwşı Tursınxan Zäkenulınıñ 2012 jılı Almatıdağı «Alaş jolı» baspasınan jarıq körgen kök türikterdiñ tarïxınan sır şertetin «Mäñgi tas» attı romannınıñ 330-betindegi “Qarajorğa” degen tarawşasında tañ patşalığınan türik eliniñ qağanı Qapağannıñ qızına quda tüsip kelgen qudalardı kütip alw saltın bılay` dep jazadı: –“Tabağaştar ölkeniñ salqın-sabat awasımen tınıstap, et jep, qımız işip, özderi ala kelgen qımbat şaraptarın türikterge de berip, arqa-jarqa bolıp qaldı.

Türikter olardıñ qurmetine üş jerden ot jağıp, dabıl qağıp, şıñ tartıp, qara dombıradan küy` tökti. Nebir apay` tös jigitter men bwra sandı bïkeşter ortağa şığıp, bulşıq etteri bultıldap «Qara jorğa» bïledi.

1998-jılı Şanşï ölkesiniñ Fwçıñ degen jerinen tabılğan. «Üñgir qabırğalarına ïwan patşalığı (1206-1368) däwirinde tüsirilgen swretter» degen kitaptan kezdesedi. «Swrette adamdar bïlep, eñ artqı adam qobız tartıp tur dep jazılğan. Bïşiler bastarına şıt tartıp, şoşaq börik kïgen. Zer sala qarasaq, mwzıka aspabı qobızdan köri dombırağa uqsay`dı, bï äreketteri “Qara jorğanıñ” özinen awmay`dı». (Zey`nolla Sänikulı «Şınjïyañ gazeti 2011jıl 4-nawpız)

«Qazaqtıñ awız ädebïetinde nege kezdespey`di?» dep barlıq folklordı jattap alğanday` bolğan avtor qazaqtıñ «Qara öleñin» oqımağan bolıp şıqtı.

Keregeniñ basında oy`maq turar,

Kedey`şilik jigitke qoy` baqtırar.

Alğan jarı jigittiñ jaqsı bolsa,

Talşıbıqtay` buralıp oy`nap turar.

Qarajoğa- eñ aldımen küy`ge ğana bïlengen. Al avtor keltirip otırğan mätin 2000 jıldarı alğaş şıqqan. Ol mätin Qazaqstandağı sıyaqtı toy`dan näpaqa tawıp jürgen önerpazdardıñ «Qarajorğa»-ğa qosqan jaña «ülesi». Alğaş xalıq arasında emes, jorıqqa şıqqan jawıngerlerdiñ at üstinde bïley`tin uy`qıaşar bïinen waqıt öte kele däwirdiñ tezinen ötip, bügingi küni tipti qïmıl-qozğalıstarına dey`in özgerip, damıp, jañarıp, saxaradan toy` zalına, toy` zalınan saxınağa qaray` damıp jatsa, ol önerdiñ zañdılığı dep tüsinw kerek. Är qanday` önerdiñ de, salt-dästürdiñ de, än-küy`diñ de, bïdiñ de özgerip, qubılıp, jañarıp, damıp, zamanğa say` ıñğay`lanıp otıratını ay`tpasada tüsinkti dünïe. Öy`tkeni öner de, mädenïet te tiri qubılıs. Ösip, özgerip, damıp, türlenip otırğanda ğana ömirşeñ boladı. Al eger qatıp qalğan dogmağa ay`nalsa ol qunın joğaltadı.

Avtor «Aqılğa sap oy`lay`ıqşı:

- atası - kelinine, äkesi - qızına, ağası qarındasına ay`tatın sözin tike ay`tpay`, arağa şeşeni, jeñgeni salıp qana söy`lesetin qazaq;

- äy`el zatı ata-ene tügili eriniñ betine tik kelip söy`lemegen, sözin bölmegen qazaq; - äy`el zatı er-azamatınıñ aldın kespey`, qaşan ötip ketkenşe tömen qarap kütip turatın qazaq;

- üy`ge qonaq kelse, qız balasın böten üy`ge jöneltetin qazaq;

- qız balası adımdap jürse, adırañdap söy`lese, qarqıldap külse "körgensiz" degen qazaq;

- maxabbattan örtenip bara jatsa da, ata-ananıñ közinşe, öz äy`eline "köz salıp" qarağan jigitti "jetesiz" sanağan qazaq endi kelip kempiri, şalı, kelini, qızı, jigiti - bäri mïday` aralasıp, bökselerin burañdatıp, kewdelerin selkildetip, bir-birine ïtine tönip, bïley`di eken ğoy`, tegi. Qazaqtıñ östip esirtki işken dey` esirip jürgenin qay` ğasırda kim köripti?»- dey`di.

Däl osı tamaşa sözdermen salt-dästürdiñ qay`sı qazir qazaqta bar ekenin, tipti osı joldardı jazıp otırğan avtordıñ boy`ınan qanşası tabılatının avtor özi atın atap, tüsin tüstep bere ala ma? Ärïne bere almay`dı. Olay` bolsa avtor may`ın tamızıp jazıp otırğan joğardağı keremet salt-dästürler tek qağaz betinde qalsa, al «Qarajorğanıñ» äwelgi orgïnal türi ol oralmastay` bolıp tarïx qoy`nawına ketti. Öy`tkeni endi Qazaqtar ay`-jıldap atqa minip, batısqa, şığısqa jorıqqa şıqpay`dı. At üstinde qalğıp-şulğımay`dı. «Ata-babam qarajoğanıñ üstinde bïlegen eken!» dep qızıl şıraq janğan kezde qara mersedestiñ işinde otırıp bïlemey`di. Endi zamanğa say`, torqalı toy`da, qız-jigit, kempir-şal bolıp, bwındarı bılqıldap, boy` jazıp köñil köterip, qan taratıp jırğap qaladı. Onda turğan ne jamandıq bar?

Qortıp ay`tqanda köne mädenïet, salt-dästürimizdi, önerimizdi bağalap, zerttegen kezde «biz bulay` bolğamız, biz keremet bolğamız!» dep özimiz qïyalımızdan qïıp alğan ïdyaldıq armanmen, bolmasa tarïx jöninen alğanda küni keşe ğana qabıldağan ïslam dinniñ jon-josığımen kesip-pişip tastawdan awlaq bolwmız kerek.

Bizdiñ tarïxımız tereñ jane bay`. Alğaş jılqını qolğa üy`retip köşpendi bolğan 6000 jıldıq tarïxtıñ 5000 jılı täñir dinimen bay`lanıstı. Onday` bolsa soñğı mıñ jıldıq üşin aldınğı bes mıñ jıldıq mädenïetti qurbanğa şalwğa eşkimniñ quqı joq.

Qazaqstan azat, täwelsiz el boldı. Älemniñ qay` qïırınan bolsa da Türki jurtına ortaq mädenïet saqtalıp jatsa, onı altınday` ardaqtap, qazaq mädenïetiniñ ortaq qazanına salıp qay`natwdan utılmay`mız.

«Qara jorğa» - Qazaqtıñ köşpendilik-Täñirlik erlik mädenïetniñ düldüli. Ğasırdan ğasırğa, zamannan zamanğa şarşamay` jetken kermet jorğa. Bärimizde jorğalay`mız.

Serik Muratxan

Kommentarïï4
Jumaxmet
Bïge eşqanday` qarsılığım joq bïlegisi kelgender bïley` bersin. Biraq Ämïnanıñ jazğanı köñilge qonımdı. Ulttıq rwx bar. Al Serik Muratxan sendire almadı. "Nebir apay` tös jigitter men bwra sandı bïkeşter ortağa şığıp, bulşıq etteri bultıldap" degende bwra sandı bïkeşter degeni qızdar ma? Ämïna ädemi ay`tqan ulttıq erekşilikterimizdi termelep kelip "Däl osı tamaşa sözdermen salt-dästürdiñ qay`sı qazir qazaqta bar ekenin, tipti osı joldardı jazıp otırğan avtordıñ boy`ınan qanşası tabılatının avtor özi atın atap, tüsin tüstep bere ala ma? Ärïne bere almay`dı" dey`di. Al özi qara jorğa bïi burındarı sol dästürlerdiñ bäri saqtalğan zamandarda bolğanın däleldegisi keledi. Qısqası "ïä solay` eken ğoy`" degen naqtı derekti köre almadım.
Ote orındı
Ersin
Serik Muratxan- ay`ızımdı qandırdıñ, qolday`mın. Ämïnanıñ özi qazaqtardı kemsitip turğanın bile me eken, bay`ğus.
Dala
qarajorğanı sonşa jat sanawdıñ astarında ne tur? qazir Qazaq ne bïlemey` jatır? tırjalañaş jigitke süy`kenip,käri kempir şaldar sekirip,artın aşıp bïley`di. oğan eşkim qoy` dep jatqan joq . al eşqanday` sölekettik joq qarajorğağa sonşa qarsı turw mäñgürttiktiñ ğana belgisi.

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï