USD 334.89 EUR 361.61 RUB 5.28
Astana:

Jemqorlıqpen küresti sot jüy`esinen bastaw kerek – professor

Memleketimiz jürgizip otırğan sırtqı sayasat respwblïkamızdıñ turaqtı ékonomïkalıq jäne älewmettik damwına oñ ıqpal etkeni sözsiz. Alay`da, oñ özgeristerimen qatar, xalıqaralıq qawımdastıqqa ıqpaldasa otırıp, elimiz şeşimin key`inge qaldırwğa bolmay`tın kürdeli mäselelermen betpe-bet jüzdesti. Osınday` mäselelerdiñ biri – tek el irgesinde ğana emes, älemdik sayasï jäne ékonomïkalıq jağday`ğa qawip töndirip otırğan sıbay`las jemqorlıqpen küres. Äsirese, quqıq qorğaw salasın birinşi jalmağan indetpen küreswdi L.N. Gwmïlev atındağı Ewrazïya ulttıq wnïversïtetiniñ qılmıstıq-quqıqtıq pänder kafedrasınıñ professorı, zañ ğılımdarınıñ doktorı, professor Ay`darxan Sqaqov sot jüy`esinen bastaw kerek dey`di.

Negizinen, korrwpcïya – uy`ımdasqan qılmıstıñ bir türi. Sıbay`lasqan jemqorlıqtı paraqorlıq sındı uqsas qılmıs türinen ajırata bilgen jön. Professordıñ ay`twınşa, sıbay`las jemqorlıq – asa iri pay`da tabw maqsatında memlekettik qızmet ökilderi men qılmıstıq ortanıñ özara söz bay`laswı, «awız jalaswı».

Ädette, jemqorlıq indet iri älewmettik apat, ékonomïkalıq dağdarıstar kezinde örşï tüsedi. Onday` kezde zañnıñ küşi älsirep, xalıqtıñ küni jekelegen şenewnikterdiñ şeşimine, köñil küy`ine täweldi boladı.

«Älem elderin jalmağan jahandıq dağdarıs jağday`ında jemqorılpen küres mäselesi asa ülken mañızğa ïe boldı. Artıq öndirw dağdarısınan ärtaraptanw processi qarqınday` tüsti, yağnï xalıq bay`lar men kedey`ler bolıp bölinip, qoğamda älewmettik şïelenis küşey`di, saldarınan memleketterdiñ ékonomïkalıq axwalı turaqsızdıqqa uşıradı. Äirese müliktik teñsizdik ékonomïkalıq dağdarıstıñ saldarın küşey`tti jäne onıñ soñı nege alıp keleri belgisiz. Osınaw jağday` eldegi jemqorlıq deñgey`iniñ öswine ıqpal eteri sözsiz. Atap öterligi, sıbay`las jemqorlıq kez kelgen memlekettiñ ékonomïkasın damıtw barısında da (Qıtay`, Ündistan jäne t.b.), artıq öndirw dağdarısı kezinde de (mısalı, AQŞ, Ewroodaq elderi jäne t.b.) damï beredi. Yağnï, atalmış älewmettik teris qubılıs kez kelgen memlekettiñ älewmettik-ékonomïkalıq därejesine qaramay`-aq tarala beredi», - dey`di Ay`darxan Sqaqov.

Osı oray`da professor özge memlekettermen tığız qarım-qatınastağı Qazaqstan Respwblïkasınıñ ékonomïkalıq äleweti sıbay`las jemqorlıqtıñ qoğam ömiriniñ barlıq salalarına taralıp ketw qawpimen betpe-bet jüzdesip otır dey`di. Sol sebepti elimiz jemqorlıqtı ulttıq qawipsizdiktiñ bastı qawpi ekenin moy`ındap, osı bağıttağı is-qïmıldarın küşey`twge den qoy`dı.

«Memlekettik quqıq qorğaw organdarınıñ qızmetin jemqorlıqtan tazartw jumıstarın sätti jürgize otırıp, Qazaqstan ülken tüy`tkilge tap boldı. Jumıs nätïjesi memlekettik bïliktiñ barlıq qurılımı jemqorlıqqa qanşalıqtı tereñ batıp ketkenin körsetti», - dey`di professor.

Sol sebepti Qazaqstan memlekettik organdardıñ qızmetimen qatar, sıbay`las jemqorlıqpen küres salasındağı ulttıq zañnamanı tübegey`li özgertip, jetildirw isine basa nazar awdardı.

Professordıñ ay`twınşa, sıbay`las jemqorlıqqa qarsı küres salasındağı ulttıq zañnama kürdeli özgerister men tolıqtırwdı qajet etedi. Buğan dey`in qabıldanğan normatïvtik-quqıqtıq aktiler Qazaqstan täwelsizdiginiñ bastapqı kezeñinde mañızdı röl atqarğanı şındıq. Degenmen, qazirde olardıñ tïimdiligi tömendep, elde jemqorlıq faktileriniñ öswine sebepşi boldı. Sonday`-aq, Qazaqstannıñ normatïvtik-quqıqtıq aktilerinde sıbay`las jemqorlıqpen küreswdiñ xalıqaralıq täjirïbesi tïisti deñgey`de qamtılmağan dey`di zañger. Sondıqtan joğarıda atalğan jağday`larmen qatar, elimizdiñ älemniñ 30 ozıq memleketi tizimine kirwge degen umtılısı birqatar xalıqaralıq qujattardı qabıldap, onıñ işinde 2003 jılı qabıldanğan jemqorlıqqa qarsı BUU Konvencïyasın ratïfïkacïyalawına türtki boldı.

Osı oray`da, zañger quqıq qorğaw organdarı jüy`esinde sottıñ märtebesi men quzireti joğarı bolğandıqtan, jemqorlıpen küresti sot jüy`esinen bastaw qajet dep sanay`dı.

«Sot organdarı – elimizdiñ demokratïyalıq jäne quqıqtıq memleket retinde qalıptaswınıñ negizi. Sol sebepti olardıñ qızmetine degen talap ta joğarı bolwı kerek. Sot adamdı, onıñ ömirin, densawlığı men jekemenşigin, ar-ojdanı men basqa da qundılıqtarın zañız äreketterden qorğawı kerek. Alay`da, qazirgi waqıtta xalıqtıñ sot jüy`esine alğısınan göri arızı basım. Ädil sot jüy`esinde jemqorlıq pen paraqorlıtıñ beleñ alwı xalıq arasında älewmettik şïelenis pen quqıqtıq qarama-qay`şılıq twdırwda», - dey`di Ay`darxan Bäy`dekulı.

Dese de, onıñ ay`twınşa, memlekettik bïlik ïesi bop tabılatın xalıq sot jüy`esindegi jemqorlıqpen küres äreketteri men onıñ oñ nätïjesin körip otır. Bul da bolsa, el işinegi älewmettik axwalğa oñ ıqal etwde. Oğan qosa Qazaqstannıñ jemqorlıqpen küreste xalıqaralıq bedeli de artıp keledi.

«Mäselen, 2011 jılı Qazaqstan Respwblïkası Prezïdentiniñ jarlığımen Joğarğı Sottıñ 6 müşesi qızmetinen bosatılıp, onıñ ekewi qılmıstıq jawapkerşilikke tartıldı. Bul xalıqqa azamattıq parızın buzğan adamdardı jazalawda äri jemqorlıqqa tözbewde Memleket basşısınıñ berik ustanımın körsetti», - dey`di professor.

Qay`tkenmen, sot tarapınan quqıqtıq tärtiptiñ buzılwın däleldey`tin faktiler ädil sot jüy`esin äli de jetildirw qajettigin körsetip otır. Osı turğıda zañger öz tarapınan birqatar usınıstar jasadı.

«Birinşiden, swdʹyalar korpwsın jasırın dawıs berw arqılı tikeley` say`law jolımen qalıptastırw kerek. Xalıqqa ädil qızmet etwdi materïaldıq ıntaladırw maqsatında qay` deñgey`li sotta jumıs istey`tinine qaramastan swdʹyalarğa birdey` jalaqı tağay`ındaw qajet. Sot qızmetkeriniñ jumısın jekeley` bağalaw üşin onıñ sot salasındağı jumıs ötiline bay`lanıstı qosımşa aqı tağay`ındaw mañızdı. Sot jüy`esin älewmettik qamsızdandırw jergilikti atqarwşı organdarmen emes, QR Parlamentimen qarjılandırılwı kerek. Ekinşiden, sot öndirisiniñ texnïkalıq qamtılwına da köp köñil bölinwi tïis. Bul rette, sottı texnïkalıq qamtw degenimiz sot processterin on-line rejïmde körsetw üşin sot zaldarına arnay`ı vïdeokameralar ornatw degendi bildiredi», - dey`di zañger.

Odan bölek, sottıñ texnïkalıq qamtılwı azamattardıñ turatın ornına qaramastan élektrondıq poşta arqılı sotqa jüginw barısın da birşama jeñildeter edi dey`di professor.

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï