USD 334.89 EUR 361.61 RUB 5.28
Astana:

Şıñğısxanmen tiresken merkitter qazir qay`da?

«Arabtıq qwray`ış tay`pasınıñ aqsüy`egi Mustafanıñ jannan asqan Ay`baq attı sulw qızı bolıptı. Qız nökerlerin ertip, anda-sanda sey`il-serwenge şığıp turadı eken. Bir küni ol arab tübegindegi eñ körkem sanalatın Märmärat tawına sayaxatqa şıqqanda arabtıq Tälip mırzamen köñi qosıp qaladı. Onımen turmıstanwğa twıstarı: «Öz näsilimiz» dep jol qoy`may`dı. Mustafanıñ inisi Musıraf: «Qız salttı buzdı, jaman jolğa tüsti. Onı öltirw kerek» dep jinikse, Mustafanıñ ekinşi äy`eli: «Ay`baqtıñ közin qurtıñdar» dey`di.

Sonımen, Ay`baqtıñ şeşesi Fatïma onı Basıra qalasında turatın türik azamatı Samarmen üy`lendiredi» («Merkit ata» kitabınan). Tağı sol kitapta «Samar qañlınıñ bir kişi rwınan, oğız türiktiñ nemeresi Jamsap mırzanııñ urpağı» delinedi.

«Ay`baq bïke Samarğa turmıstanğan soñ bir ul twadı, onıñ atın Merkit Marat dep qoy`ıptı. Merkit Marat esey`e kele Merkit, Märkit atalıp ketedi. Merkit tört äy`elinen 20 ul, 15 qız jïını – 35 urpaq köredi. Merkittiñ atın saqtağan urpaqtarı Rïşat, Asqap, Käsey`in, Beget, Qanağat, Ökeş, Şağır qatarlı adamdar. Olardıñ urpaqtarı key`in Qosakol, Orxon jağasına kelip meken etedi» («Merkit ata» kitabınan).

«Merkitter türki ulttarınıñ barlığına siñgen, tipti, qıtay`, moñğoldardıñ işinde de bar» (Şäkerim Quday`berdi).

«Tarïxta jalay`ır, tatar, merkitter moğol atandı» (Qıdırğalï Jalay`ır).

«Moğolstan atawı Şıñğısxan däwirinen arğı jatqan uğım» (Älikey` Marğulan).

«Merkit eli – ejelgi qañlılardıñ bir butağı» ( Ğïzat Äwbäkir)

«Kerey`, nay`man, qoñırat jäne merkitter kezinde moñğoldarmen körşiles otırğan türki tay`parlaı (Jaqıp Mırzaxan).

Merkitterdiñ mekeni, şarwaşılığı jay`lı

«Qosakölinen bastap Selengi, Orxon özeni boy`larında mal şarwaşılığımen şuğıldanğan» («Türik, qırğız, qazaq äm xandar şejiresi» Şäkerim Quday`berdi).

«IV ğasırdıñ soñınan VI ğasırdıñ basına dey`ingi aralıqta merkit urpaqtarınıñ jağıday`ı öte jaqsı bolğan. Olar Muqar öñirinde şalqığan turmıs keşirip, merkit tay`pasınıñ irgesin qalap, atın şığardı» (Qurmanğalï).

«Gäwgïler Qosakölde turğanda köldiñ batısında merkit, orañxay` eli bar edi» (Şäkerim Quday`berdi).

«Merkitter bastapta IV ğasırda Bay`qal kölinen bastap, Selengi, Orxon özeni boy`larında mal şarwaşılığımen şuğıldanğan. IV ğasırdıñ soñında qazirgi Turpannıñ batısında, sonday`-aq, Tyanʹ-Şanʹ tawlarınıñ soltüstik jağı men batısındağı jay`ılımdarğa Altay`, Tarbağatay`ğa dey`in köşip-qonıp otırğan» (Änwar Bay`tur, uy`ğır zerttewşisi. «Şïnjïyañdağı ulttar tarïxı»).

Merkitterdiñ jan sanı, rwları, mädenïeti

«Merkitter türki tilinde söy`ledi. Orxon-enïsey` jazwın, soñınan soğdı jazwın pay`dalandı» (Ğïzat Äwbäkir).

«Merkitter aldımen xrïstïan dinin» (ney`rwstan) «moñğol dinin» (lama), soñınan ïslam dinin qabıldağan» ( «Merkit ata» kitabı).

«Ötekïn merkit» (Ökeş urpaqtarı), «Qatağay` merkit» (Käsey`in urpaqtarı), «Jyun-turaqılïın» (Ay`baq bïkeniñ Sawfwan urpaqtarı), budan basqa tağı «Moñğoldıñ qupïya şejiresinde» «Udowïın merkit», «Was merkit» rwları jazılğan.

«XI-XII ğasırlarda merkit ulısınıñ jan sanı köp, qonısı keñ, öz işinen oğız, mudan, xïyun, turaqılïın tay`paları bolıp neşe toptarğa bölinedi» («Qazaqtıñ qsqaşa tarïxı». Nığımet Mıñjan).

Merkitterdiñ moñğoldarmen soğısı

«Moñğoldarmen merkitterdiñ soğısı – 1179 jıldan 1220 jılğa dey`in jalğasqan» («Merkit ata» kitabı).

«Şıñğısxannıñ merkittermen bolğan soğısı 1197 jıldan 1208 jılğa dey`in tolastamağan» (Jaqıp Mırzaxan).

«Moñğoldar küşeyuden burın merkitterdiñ xalqı mol, äskerï küşi mığım edi, key`in merkitterdiñ qırğın tawıp, türkilerge taralwına moñğol-merkit soğısı sebepker bolğan» (Jaqıp Mırzaxan).

«... Däl osı kezde Yaswkey` bahadür Onon özeniniñ boy`ında añ awlap jürgende merkit rwınıñ Olxonut elinen kelinşek alıp bara jaratqan Ïki Çïlodo degen adamına uşrasadı. Bajay`lap qarasa, äketip bar jatqan qız ay` men kündey` sulw eken. Yaswkey`diñ bul qızğa köñili awıp qaladı da awılına şawıp barıp ağası Nekün tay`şı men inisi Darıtay` Otekçïindi ertip kelip...» («Moñğoldıñ qupïya şejiresi»).

Mine, osılay` Yaswkey`diñ Ugülun Ujundı Çïludodan tartıp alwı key`ingi moñğol-merkit soğısınıñ bastı sebebine ay`naldı.

Şıñğısxan erjetip, Börteni alıp, awılına qay`tıp kele jatıp Gergülen özeniniñ batısındağı Borgi-ergi degen jerinde otırğanda üş merkit tutqïıldan tap berip, Börteni alıp ketedi. Olar qwana: «Aqırı kegimiz qay`ttı» desti. Temwçïn ağay`ındarımen birge Burhan xaldun tawına jasırınıp aman qaladı. Ol kezde Moñğoldardıñ küşi älsiz, onıñ üstine bölşektengen jağıday`da turğandıqtan Temwçïn merkitterge birden batınıp tïise almay`dı. Sonımen, Kerey` xanı Tuğıruldıñ äkesimen bolğan andalığınan pay`dalanıp, kömek suray`dı.

Sonda Tuğırul:

«Qolqası üşin işiktiñ,

Merkitti jer qaptıram.

Qatınıñ Börte xanımdı,

Qutqarıp äkep tapsıram.

Qara bulğın işiktiñ,

Qarımjısın qay`taram.

Merkit qïrap, bay`şeşek,

Qolğa qonar qay`tadan», – dey`di.

Temwçïn Tuğıruldıñ aqılımen jäne öziniñ köne dostığına süy`enip Jamuqadan da kömek suray`dı. Kerey`ler 20 mıñ, Jäy`jirattar (key`bir şığarmalarda Jalay`ırlar) 20 mıñ adammen merkitterge şabwıl jasay`dı. «... Kilxo özenine jetti. Sal jasap özennen ötip, Buğura Kegerdegi Toxtabektiñ üy`iniñ üstinen tüsti

Qalqïğan qara edige,

Qaq ortadan bölindi.

Qatın, bala-şağası,

Qalmay` bäri qırıldı.

Qasïetti ordadan,

Ortağa tüsti şañıraq.

Tize bükti el-jurtı

Mekeni qaldı qañırap».

«Merkitter jan sawğalap jan-jaqqa köşwmen boldı. Esi ketken merkitti bizdiñ şerikter özderine qaratıp ala berdi» (Moñğoldıñ qupïya şejiresi). Mine, osılay` birneşe ğasır däwrendegen merkit ulısı güldenwden quldırawğa, quldırawdan ulı qul, qızı küñ bolğan aşınıştı tarïxqa kiriptar boldı.

«Osıdan Moñğoldar merkitterdiñ tuqımın tügel qaldırmay` qırıp, uldı urpaqsız, qızdı küñ etip qırğın jasağan» (Ïslam Qabışulı. «Kerey`ler kerweni»).

Merkitterdiñ bïi Toxtabek sergeldeñ turmıstı basınan ötikizse de, qajımay`-talmay` el jurtın, atamekenin quldıqtan qutqarw qamında jürdi. Biraq, qan wıstap twğan ay`laker Şıñısxandı jeñe almadı.

«Burxan haldundı qorşay` şabwldağan üş merkit ören-jaranımen öme qaptı: saw qalğanı sawğağa salındı. Qoy`ınğa sıy`ğanı quşıldı, qorağa sıy`ğanı quldanıldı» («Moñğoldıñ qupïya şejiresi»).

«Çıñğıs qağan tışqan jılınıñ küzinde Xaratalanıñ Xujağur özeninde merkittiñ Toxtabegin jeñip, elin qaratıp aldı. Toxtabek eki balasımen, tağı azdağan adamımen qaşıp ketti» («Moñğoldıñ qupïya şejiresi).

Toxtabekti Şıñğısxan özi qwalay` soqqılay`dı. Toxtabek pen Küşlik xan bastağan merkitter men nay`mandardıñ bir bölimi Ertis özeniniñ boy`ında Şıñğısxanmen aqtıq say`swğa day`ındalıp jatadı.

Sïır jılınıñ kökteminde bolğan bul soğısta Toxtabek qay`tıs bolıp, balaları onıñ süy`egin alıp kete almağandıqtan basın kesip alıp, Moñğoldarğa tastamay`, Ertis özeninen ötip ketedi.

Tiri qalğan merkitter Ortalıq Azïyadağı uy`ğırlarğa, qıpşaqtarğa, sartawıl eline siñip, Şıñğısxannıñ qandı şeñgelinen sıtılıp ketedi.

Qazirgi Dolan uy`ğırların tarïxşılar sol zamanğı merkitterdiñ urpağı dep sanay`dı eken. Qazir Kerey` tay`pasında da merkit rwı bar. Moñğolïyadağı moñğoldar işinde de merkit rwı kezdesedi.

(Qıtay`dağı qazaqtardıñ «Sen – qazaq» say`tında Tabıs esimdi adamnıñ jazbası negizinde day`ındaldı)

Kommentarïï1
Erbolat KANYLY
Aramızda. Mümkindik bolsa tolıq nwsqaların jibere alasızdarma, raxmet.

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï