USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

Küy`şi Qurmanğazı qay` jerde dünïege kelgen?

Küy`şi Qurmanğazı babamızdıñ twıp-ösken jeri twralı key`bir basılım betterinde şındıqqa säy`kes kelmey`tin mälimetter jazılıp jürgeni jasırın emes. Atırawlıq jazwşı-jwrnalïst Ötepbergen Älimgereev babamızdıñ 190 jıldığına arnap jazğan eñbeginde: «Qurmanğazınıñ küy`şilik qırı bir­şama zerttelse de ömirbayandıq jolı äli bir izge tüsken joq. Sonıñ saldarınan ol bir ädebïetterde Atıraw oblısınıñ qazirgi Qurmanğazı awdanında twğan delinse, endi birinde Batıs Qazaqstannıñ Jañaqala awdanında dünïege kelgen. Olardıñ qay`-qay`sısı da akademïk Axmet Jubanov pen tarïxşı ğalım Ïsatay` Kenjalïevtiñ nusqaları. Şındığında küy`şi qazirgi Qurmanğazı awdanınıñ Jïdeli qumında twğan», dep jazıptı.

Küy` atası Qurmanğazı Sağır­baevtıñ ömiri men şığarmaşılığı jay`lı jete zerttep, onı oqırman qawımğa usınğan qazaq mwzıka öneriniñ düldüli akademïk Axmet Jubanovtıñ eñbegi de odan key`in ol twralı tarïxï derekterge zerttew jürgizgen birden-bir jalğız tarïxşı ğalım, tarïx ğılımdarınıñ kandïdatı Ïsatay` Kenjalïevtiñ de eñbekteri barşağa belgili. Söz etip otırğan babamızdıñ twğan jeri twralı talay` jarïyalanıp, naqtılanğan sïyaqtı edi. Äy`tse de basqa mälimet berip otırğan bul jazwşı ağamızdıñ naqtı qanday` derekke süy`enip jazğanın tüsine almadıq.

Onıñ «bir ädebïetterde Atıraw oblısınıñ Qurmanğazı awdanında twğan delinse, endi birinde Batıs Qazaqstannıñ Jañaqala awdanında dünïege kelgen dep jazıladı», degen sözine toqtalıp, «Qazaqstan mädenïeti», «Qazaqstan ulttıq éncïklopedïyası», «Än-küy` saparı», «Batıs Qazaqstan oblısı éncïklopedïyası» sïyaqtı kitaptarmen qatar, tarïx ğılımdarınıñ doktorı, tarïxşı-étnograf J.Artıqbaev pen tarïx ğılımdarınıñ kandïdatı Ä.Pirmanovtıñ, akademïk A.Ju­banovtıñ, tarïx ğılımdarınıñ kandïdatı Ï.Kenjalïevtiñ eñbekterin de qarap şıqtım. Joğarıda atalğan ädebïetterdiñ barlığında da küy`şiniñ twğan jeri «Batıs Qazaqstan oblısı, Jañaqala awdanı, Jïdeli nemese Jañaqala awdanı, Novaya Kazanka awılı­nan oñtüstikke qaray` 60-70 şaqırım qaşıqtıqta» dep jazılğan. Orıs tilindegi «Kazaxskaya mwzıkalʹnaya lïteratwra» ädebïetinde: «Kwrmangazı rodïlsya v 1823 godw v wroçïşşe Jïdelï Bwkeevskoy` ordı (nıne Jangalïnskïy` ray`on Wralʹskoy` oblastï) v semʹe batraka Sagırbaya», delingen.

Osı äñgime töñireginde köptegen maqalalar da jarıq kördi. Oral pedagogïkalıq ïnstïtwtınıñ ağa oqıtwşısı M.Qadirbergenovtiñ eñbeginde: «Birewler onı Gwrʹev oblısınıñ Teñiz awdanında twğan dese, ekinşileri Batıs Qazaqstan oblısındağı Jañaqala awdanında ömirge kelgen desedi. Osını däleldew, anıqtaw maqsatımen biz birneşe qarïyalarmen kezdesip söy`leskenimizde, olar Jïdeli degen jer atınıñ şatas­tırılıp jürgenin, qay`şı pikir sodan twğanın ay`ttı. Öy`tkeni, Beketay` qumında Jïdeli degen jer bolsa, Sasıqtaw, Tay`burat jaqta Jïdeli awıl soveti bar. Jïdeli (№28-awıl) sovetiniñ jeri revolyucïyadan burın Ekinşi Prïmorskïy` okrwgine qarağan. Onıñ Besşoqı, Jïdeli degen jerleri 1923-1925 jıldarı awdan şekaraların tärtiptewde Jïdeli soveti degen atpen Jañaqala awdanına qaradı, al Qosşolaq degen jer Teñiz awdanına ötti. Jïdeli awıldıq Sovetiniñ jerinde 1930-1952 jıldarı Çkalov atındağı, partïyanıñ XVİİİ sʺezi atındağı kolxozdar boldı. 1952 jılı partïyanıñ XVİİİ sʺezi atındağı kolxozdıñ Xamza pwnkti Jañaqala awdanınan Gwrʹev oblısınıñ Teñiz awdanına berildi. Ol jerde qazir kolxoz ornalasqan.

Beketay`dağı Alğabas kolxozınıñ terrïtorïyasında Jïdeli degen jer bar. Qurmanğazı osı Beketay` Jïdelisinde twğan. Atalmış kolxoz jerindegi Bekqalï, Baltabay` (Baltabay` – Qurmanğazınıñ törtinşi atası) degen atawlar kartada kezdesedi. …Bul üzindilerden Qurmanğazınıñ qay` Jïdelide twğanın anıq bilwge boladı. Küy` atasınıñ twğan jeri Beketay` Jïdelisi ekendigin xalıq äli esinen şığarmağan», dep jazadı. Al tarïx ğılımdarınıñ kandïdatı Ïsatay` Kenjalïev öz maqalasında: «1979 jılı Jañaqala awdanında Qurmanğazığa arnalğan sletke Gwrʹev oblısınıñ Teñiz awdanınan kelgender: «Qurmanğazı – Besşoqı Kerey` aşıq aralığındağı Jïdelide twdı. Sol jerden topıraq alıp keldik, osında qoyamız», degen äñgime ay`ttı. Osınday` ulı tulğanıñ ömirbayanına qağaz betine azğantay` bolsa da özgeris kirgizw üşin, ärïne, köz senerlik, köñil tolarlıq dälel kerek. Onday` dälel qoldarında bolmay`, teñizdikter qur sözben ğana küy`şige arnalğan jïınğa kelwşilerdi sendirmek boldı», dep jazğan.

Ulı küy`şi Atırawda twğan dep jazğan küy`şi-dombıraşı, Qazaq­stan­nıñ xalıq ärtisi Q.Axmedïyarovtıñ, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen öner qay`­ratkeri K.Saxarbaeva men jazwşı-jwrnalïst Ö.Älimgereevtiñ eñbekterinde jäne U.Şülenbaevanıñ maqalasında da A.Jubanovtıñ: «Ulı küy`şi, darındı kompozïtor – Qurmanğazı Atıraw oblısı, Teñiz awdanı, Jïdeli degen jerde twğan» degen 1962 jılğı alğaşqı «Qurmanğazı» kitabındağı derekterge süy`enip jazğan. Al ol eñbekterdi key`in qay`ta basıp şığarğan sätte ondağı sol bölim alınıp tastalğan.

Bunday` jağday` tek ädebï zerttew­lerde ğana kezdespey`di. Sonımen birge, Qazaq radïosınıñ «Ölketanw» bağdarlaması burınğı teris tüsinik jeteginde ketip, qate ay`tıp jatqanın da qulağımız şaldı. Teledïdardağı «Közqaras» bağdarlamasınıñ qonağı da küy`şiniñ twğan jeri twralı şındıqqa säy`kespey`tin aqparat berip jatqanın körip qaldıq.

Qazaqtıñ mañday`ına bitken ulı küy`şi-kompozïtordıñ twğan jerin äli künge olay` tartıp, bılay` tartıp jürgenimizdiñ özi bizge uyat. Keleşekte jas urpaq naqtı qanday` mälimet almaq? Bul suraq UBT-da kezdesken jağday`da ne dey`miz?! Sol kezde budan da ülken dawdıñ twarı anıq. Babamızdıñ ömirge kelgen jeri twralı tarïxta jazılğan derekterge qarsı pikirler jazwdı qoy`ıp, aldağı waqıtta küy`şiniñ ömirderegi twralı «Qazaqstan tarïxı», «Qazaqstan éncïklopedïyası» sekildi iri eñbekterde qate mälimetterdiñ taralwına jol berilmey`, ulı küy`şi Qurmanğazınıñ twğan jeri twralı aqparat maqalalarda, zerttewlerde, telearnada, derekti fïlʹmderde ay`tılıp, xalıqqa köbirek jarïyalansa eken dey`miz.

Tağı ay`ta ketw kerek, osınday` jağ­day`da «Atıraw éncïklopedïyası», «Atıraw än-küy` muxïtı» eñbekterinde jerlesimiz, qazaqtıñ jeztañday`, kümis kömey` änşisi Ğarïfolla Qurman­ğalïevti de Atırawda dünïege kelgen dep jazğan. Oğan ne sebep boldı eken? Änşiniñ twğan jeri Batıs Qazaqstan oblısınıñ Qaratöbe awdanında ekeni barşa qazaqqa mälim.

Aldağı waqıtta joğarıda ay`tılğan jay`ttar qay`talanbasa dey`miz. Küy`şi twralı oqırman xalıq durıs tarïxï mälimet alsa eken degen nïetten twğan oy`lar ğoy` bizdiki.

Asqar KENJEĞALÏEV,
Dïna Nürpey`isova atındağı

balalar saz mektebiniñ oqıtwşısı, dombıraşı-ustaz

Batıs Qazaqstan oblıs

etjendi.egemen.kz

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï