USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

Alaş atawınıñ şığw negizi men män-mağınası

ULUS - ALAŞ BOLĞANDA nemese ALAŞTAY` AT - ULUSQA URAN BOLĞAN

Muxan Ïsaxan «Alaş» atawınıñ şığw törkini twralı oy` – tujırımdar» - degen maqalasında: a) «Alaş» atawı jönindegi şejirelik derekter. ä) «Alaş» atawına qatıstı mïftik añız – äñgimeler. b) «Alaş» atawı twralı tarïxï şındıqqa jaqın añız – äpsanalar. v) «Alaş» atawı jönindegi orïentalïsterdiñ közqarası. d) «Alaş» atawı twralı qazaq tarïxşılarınıñ pay`ımdawları – dep Alaş atawına bay`lanıstı barlıq derekterge mey`linşe tereñ toqtalıp, jan – jaqtı qarastıra, täptiştep jazıptı. Osındağı jazılğan oy` – tujırımdardı saralay` kelip, men de «Alaş» atawınıñ şığwına bay`lanıstı büginge dey`in ay`tılmağan tıñ pikirimdi ortağa salsam dey`min. Ol üşin, este joq eski zamannan, el awzına tarağan: «Alaş, Alaş bolğanda, Ala tay` at bolğanda Tañbasız tay`, Ensiz qoy` bolğanda Alaş xan bolğanda – degen sözderdi taldawdan bastawdı jön sanay`mın.

Osınaw awızdan – awızğa jetip, köneden kele jatqan qazaqtıñ qarïya sözderi bizge neni jetkizbekşi? Jalpı osı sözderden biz ne tüsindik? Oqıp otırğanda bilgenimiz biraq närse, ol Alaştıñ tay`ğa tañba basılmağan, qoy`ğa en salınbağan erte zamanda xan bolğandığı ğana. Al birinşi jäne ekinşi joldağı sözderden ne uqtıq? Osı sözderge qanşalıqtı zer salıp, män berip jürmiz? Mısalı birinşi jol nege Alaş, Alaş bolğanda - dep bastalıp tur? Eger Alaştıñ Alaş ekendigi äw bastan belgili bolsa, onda «Alaş, Alaş bolğanda» - dep bastalmasa kerek edi ğoy`. Al ekinşi jolda ay`tılıp turğan qay`dağı bir «ala tay`dıñ at bolğanı» kimge kerek edi? Mine bul oy`lanatın jäy`t. Sondıqtan men bul sözderdiñ astarında tikeley` Alaş atawınıñ şığwına qatıstı derekter sır bügip jatır demekpin. Äri osı bes şwmaq öleñniñ birinşi jolın «Uluş, Alaş bolğanda» - dep bastap, ekinşi jolın «Alaştay` at bolğanda» - dep oqwdı usınamın.

Oqıp körey`ik: «Uluş, Alaş bolğanda, Alaştay` at bolğanda. Tañbasız tay`, Ensiz qoy` bolğanda.

Alaş xan bolğanda» - dep oqısaq, el awzına tarap köneden jetken qarïya sözdiñ mazmunı aşılıp şığa keledi. Söy`tip biz, Uluştıñ Alaş atanğanına, sol sebepten ömirge Alaştay` attıñ kelwine häm Alaştıñ tay`ğa tañba basılmağan, qoy`ğa en salınbağan zamanda xan bolğanına köz jetkizip, tolıqtay` mağulımat alamız.

TARÏXTA ULUŞ ATTI XAN BOLĞAN BA?

Qazaq tarïxın tereñ zerttegen Şäkärim atamız: «Qazaqtıñ tüp atası» - degen öleñinde «Boladı arap jurtı Samnıñ ulı, Biledi şejireniñ bäri munı. Türiktiñ şın atı eken Näduluşe Türik dep nege atadı tıñda sonı» - dey` kelip «Türik dep xan kötergen patşa qılıp» - dep Näduluşke Türik degen ataq, tïtwl berip xan kötergeni xaqında ay`tadı. Osı «Türik» atanğan Näduluşe kim? Durısı Näd Uluş. (bizdiñ aragidik Alaş- Alaşa degenimiz sïyaqtı Näduluş-Näduluşe delinip te ay`tıla beredi) Osı arada säl şeginis jasap Alaş atawınıñ şığwına sebepşi bolğan Ulus/Uluş sözine toqtalıp ötey`in. ULUS/ULUŞ sözi äw basta «Ul» jäne «Us» degen eki sözdiñ qosarlanwınan şıqqan. Bügingi ulı, ulıq, ulğayu, ülkeyu, ülken sözderi osı «ul» tübirinen bastaw alsa, «Us» sözi köne törki tilinde «qus» sözimen astasadı. Yağnï Ul Us/ Ul Uş (Ulu Us/ Ulu Uş) söziniñ tüpki mağınası bügingi tilmen ay`tqanda «Ulı Qus», «Alıp Qus», «Qıran Qus» degenge sayadı. Ulu Us/Ulu Uş demekşi qazaq pen qırğızdıñ rwxtı küşi «Alıp qara qus» - «Alıp qara küş» bolıp keletinin de este ustay`ıq. Al ataqtı ğalım, köne törki tiliniñ mamanı Altay` Amanjolovtıñ «Us», «As», «Az» - qïyalğajay`ıp qus, täñiri qusı, bürkit, ol – köne dïnastïyalıq äwlettiñ atı jäne türkiler tabınğan kök täñiriniñ bey`nesi (key`iptanw) – degenin de eskerwsiz qaldırmay`ıq. Al Näduluş atawına keler bolsaq, ol qos sözden birigip tutas bir atawğa ay`nalğan Uluş sözin ulıqtawdan şıqqan yağnï Uluş atawın ulılaw üşin öz kezeginde törki jurtınıñ bir böligi «Näd» sözin qosıp «Näduluş (Näd Uluş) atawın ömirge äkelgen. Alıs Majarstandağı qıpşaq qandastarımız äli künge dey`in osı «Näd» sözin qoldanıp «Ulı Şerkeş» degendi «Nädçerkeş», «Ulı Qumandıq» degendi «Nädkünşaq» dep atay`dı eken. Olay` bolsa Näduluş dep otırğanımız Ulı Uluş. Ol ärïne qazaq üşin Alaş atanğan Uluş ekendigi kümän twdırmas dey`min. «Atalğan söy`tip Türik Näduluşe Ol kezde jıldar ötti mıñdap neşe. Türikten şıqqan talay` say`ıpqıran, Jer jüzi titirengen Türik dese» - dey`di Şäkärim ata.

ALAŞ XAN, OĞUZ XAN BOLWI MÜMKİN BE?

Türikten örbigen eldi toğız dey`di Tartatın küy` aspabın qobız dey`di Başqurt pen qazaq noğay` qaraqalpaq Törtewin şejireşiler oğız dey`di. «Qazaqtıñ tüp atası Oğuz – Türik, Qut qonğan uy`tqı bolıp ornap birlik» -dep Qojabergen jıraw «Ata tek» attı dastan jazğanın bilemiz. O. Süley`menov "Slovo vovleçennoe rwsskwyu gramatïçeskwyu évolyucïyu pererazlojïlosʹ torkï tak nazıvayut letopïsï koçevoe plemya samonazvanïem kotorogo bılo - wzı. Veroyatno odno ïz Ogwzskïx plemen v ïstoçnïkax prïnyat napïsanïe étnonïma - "ogwz" "owz" "wz"2- dep jazğan. Bizge törki jurtınıñ birneşe dïalektide söy`legendigi mälim. Osınaw köşpeli törkilerdiñ tilinde täñiri qusı, bürkit mağınasındağı köne dïnastïyalıq äwlettiñ atı "Us" "As" "Uz" "Az" nemese "Xas" "Qas" "Qaz" "Ğuz" türlerinde ay`tılğanın este ustağanımız jön. Äy`gili Maxmut Qaşqarïdıñ "Bizdiñ ata – babalarımız - bekter, "xämir" dey`di. Öy`tkeni oğızdar ämir dep ay`ta almay`dı"1 degeni bar. Osı rette törki jurtınıñ bir böligi özderine tän dïalektide aqtı-xaq, Aqnazardı-Xaqnazar, Asandı-Xasan, Qasan, Usmandı- Ğusman, Qusman, Ay`dardı- Ğay`dar, Qay`dar, Abdollanı- Ğabdolla, Alïxandı- Ğalïxan, Äkimdi-Xakim, dep jazatını sïyaqtı "X", "Ğ", "Q" ärpiniñ qosarlanwı arqılı Uzdı-Ğuz dep, äri osı atawlardı ulılap Ulı Uz, häm Ulı Ğuz dep jazw üşin Uz, Ğuz sözderiniñ aldında parsı nemese törki tili dïalektïkasınıñ birine tän "O" "W" äripi jalğanıp "Owz" «Wwz» "Oğwz" delinip jazılğan. Parsı, özbek tilderinde "O" "W"- ol, wl degen mağınada qoldanıladı. Biz özimiz de qazirgi kezge dey`in "ol ne", "ol ne degeniñ", "ol ne qılğanıñ" "ol kim eken", "ol ne qılğan adam" degendi "o ne", "o ne degeniñ", "o ne qılğanıñ", «o kim eken», «o ne qılğan adam» dep ay`ta beremiz. Demek, "O+wz" "W+wz" "O+ğwz" dep jürgenimiz Wlws, Ulus yağnï Ulu Us eli, al Wwz xan, Oğwz xan dep jürgenimiz Ulu Us (Ulu Uş) xan yağnï Alaş xan degen tujırım jasawımızğa äbden boladı.

Us - Uz - Ğuz

↓ ↓ ↓

Ul Us - Wws / Owz - Oğuz

↓ ↓ ↓

Ul Us xan - Wws xan/Owz xan - Oğuz xan

ALAŞ XAN

S.P. Tolstov: «Oğızdardıñ tay`palıq odağı Oksqa dey`ingi zamanda basqa jaqtan köşip kelgen tay`palar emes, odaq atı da, özen atı da erteden beri jalpığa ortaq totem atınan, jergilikti el tilinen twğan söz. Endeşe Orta Azïya oğızdarın erte zamandarda sol jerdi meken tutqan saq tay`palarınıñ zañdı murageri (urpağı) dep qaraw kerek. Oğız toteminiñ atı ertedegi saqtar ortasında da bolwğa tïis»1 - dep jazsa. E.Şay`merdenov "Raşïd-ad-dïnniñ kwälik etwine qarağanda Oğuz xan Ulıs ülestirgende uşı-qïırı joq kïeli keñ dala tïgen üşinşi ulına eltañba retinde qanattı qıran bey`nesin usınğan eken"2 - dep jazadı. Qarap otırsaq bäri täñiri qusı, bürkit, köktiñ qusı qıranğa kelip tireledi. Osınıñ bärin jay` ğana säy`kestik dep qarawğa bolmay`dı. Bunda tarïxï şındıq bar. "Oğuznamada" Oğuz xannıñ altı balası bolğanı ay`tılsa bul qazaq arasındağı "altı Alaştıñ balasımız", dep keletin sözderin eriksiz eske tüsiredi. Osınıñ bärin eskere otırıp Oğuz ben Alaştıñ bir adam ekeni yağnï bir xan jay`ında ay`tılıp turğanı küdik twdırmasa kerek dey`min, äri ekewi de bir awızdan törki xalıqtarınıñ basın biriktirwşi öz aldına el etwşi bolıp xalıq arasında awızdan - awızğa añız bop taralğan. «Er qanatı – at» -demekşi at jalın tartıp atqa qonğannan qustay` uşqan Ulı dala ulandarı - QIRANDAR ELİ özderiniñ töl tarïxınıñ tamırı tereñde ekenine osılay`şa köz jetkizedi.

TİL TARÏX KİLTİ

«Uluş, Alaş bolğanda Alaştay` at bolğanda Tañbasız tay`, Ensiz qoy` bolğanda Alaş xan bolğanda.» Tamırınan taratılıp tekti söz, Al armanşıl asıl xalqım kökti kez. Kök bay`raqtı, qıran tekti qazaqqa, Kün astında qanat jayar keldi kez.

Maraltay` Ïä, Uluş, Alaş atanıp, Alaştay` attıñ ömirge kelwi men sol Alaştıñ xan bolwına qarağanda, Uluş pen Alaş sözi, o basta, belgili bir adamdı birneşe tay`pa birlesip, qalıñ qol bop, ulıqtap, xan köterwden şıqqan ataw dewge negiz bar. Jalpı dünïede eşbir ataw, mey`li kisiniñ atı, mey`li eldiñ atı bolsın, eşqaşan da sözdiñ étïmologïyasına qaray` zerttelip qoy`ılmay`tını anıq. Ataw ärqaşan logïkalıq yağnï oy`dıñ uğımï mänisine qaray` oray`lastırıp qoy`ılatının este ustay`ıq. Qus – erkindik pen köktiñ sïmvolı. Keñ bay`taq dala tösinde köşpeli ömir saltın ustanıp, turmıs – tirşiligin qalıptastırğan, erkindik süy`giş köşpelilerge, qustan artıq totem – kïetek bolmasa kerek. Osı sebepten köşpeli tay`palar bas qosıp, batalasıp, birlese kötergen alğaşqı xandarın, köktiñ qusı, qıranğa balap,

«Ul(u) Us», «Ul(u) Us» (dawıstı sozıp, ay`qay`lap urandağanda ULUS, ULUS bop ay`tılıp, estiledi, äri eki «u» qatar kelip, birewiniñ tüsip qalwı da zañdı.) dep ulılap xan kötergen degen qortındığa toqtalamın.

Sol ulı jïında jer qay`ısqan qalıñ qoldıñ ay`qay` şwınan Ul(u)Uş, Ul(u)Uş degen şw basım estilip, (bul jerde törki xalıqtarınıñ işinde qazaqtan basqa basım köpşiligi "s"-nıñ ornına "ş"- dep söy`ley`tinin eskerwimiz kerek. Mısalı: bastı-baş, tastı-taş, qastı-qaş, qustı-quş, Alpamıstı-Alpamış, Manastı-Manaş, düy`senbini-düy`şenbi, t.s.s.) qol astındağı qara xalıqtıñ qulağına UlUş", "UlUş" degen ay`qay` Alaş Alaş bop estilgendikten külli xalıq Ul(u)Uştı yağnï "Ul(u)Ustı" - Alaş dep atap ketipti. Äri batır, äri aqıldı danagöy` Ul(u)Us xan osıdan bastap özin xalıq bergen atpen Alaş dep atap, özine qarağan elin "Ulus" dep atağan degen tujırımğa keldim. Ul(u)Us xan özin xalıq bergen atpen Alaş atağandıqtan xalıq arasında osı bir ürdis dästürge ay`nalğanın köremiz. Äri bul dästür osı künge dey`in öziniñ töl urpaqtarınıñ arasında jalğasın tawıp keledi. Äbilmansurdıñ-Abılay`, Ïbrahïmniñ-Abay`, Muxamedqanapïyanıñ-Şoqan, Erasıldıñ - Qabanbay`, meniñ öz atam Sügirdiñ - Saqal t.t. atalwı sonıñ ay`ğağı, bul olarğa xalıqtıñ bergen atı.

Ulıqtap Ulu Us atap pir tutwdıñ da sonaw köne zamannan bastaw alıp üzilissiz urpağımen jalğasın tawıp kele jatqanın añğarw qïın emes, ol üşin biz Abay`dı - Ulı Abay`, Jambıldı - Ulı Jambıl, Muxtardı - Ulı Muxtar, Şoqandı - Ulı Şoqan, Mağjandı - Ulı Mağjan dewimizdi köldeneñ tartsaq ta boladı. Demek munıñ da Alaştan bastaw alğanına kwä bolamız. Alaş xan öz elin Ulı Us/Ulus dep atap qana qoy`may`, onı "oñ qanat", "orta", "sol qanat" dep üşke bölip bïlik jürgizgen. Däl osı arada adamdardıñ dene müşesine qaray` oñ qol, sol qol, bolmasa oñ köz, sol köz demey` qusqa bay`lanıstı "qanat" söziniñ el bïlew men äsker bïlew täsiline enwiniñ astarın sezgen bolarsızdar. Ïä, qazaqtıñ «Uyada ne körseñ, uşqanda sonı ilersiñ» dep er balaların qıranğa, qız balaların aqqwğa teñewi men «Ulım uyada, qızım qïyada», «qanattığa qaqtırmay`, tumsıqtığa şoqtırmay`», «qanatınıñ astına aldı», «atqa qondı», «üy`ge qon», «qonıp ket», «qanatı qatay`dı», «topşısı bekidi», «baq qusım», «balapanım», «qanatım», - dep qana qoy`may`, mektep bitirip ülken ömirge ayaq basqalı turğan ul-qızdarın, elimizdiñ «jas tülekteri» dep söz saptawı da kezdey`soq ay`tıla salğan söz emes eken, "tülek" dep bürkittiñ, yağnï täñiri qusı, qırannıñ balapanın ğana ay`tatının eske alsaq ta jetkilikti-aw dey`min, tipti kelin tüsirgeñde "aqqwıñdı ayala", "qusıñ quttı bolsın", dep qızdarına "qus etek" köy`lek kïdiretin de osı bizdiñ qazaq. Kişkentay` ül, qızdarın «qarğam sol», «qarğam meniñ» - dep erkeletip, şejire şertkende «qarğa tamırlı qazaqpız», «qarğa tamırlı el edik qaşannan-aq» dep söz saptay`tınımız jäne bar. Ol ol ma dombıra men nay`zasına, taqïya, börik, häm tımaq pen säwkelege üki tağıp dulığasına qıran qustıñ qawırsının tağıp qustıñ kewde jüni men balaq jünine uqsatıp urıs-soğısqa ıñğay`lı etip sawıt kïetin de bizdiñ batır babalarımız. Tipti xan kötergende de xandı aq kïgizge (aq kïgiz bïik şıñ basındağı qardıñ bey`nesi S.S.) otırğızıp ulılap Ulı Us (Uluğ Us/Ulu Qus), (Şınğ Us/ Şıñ Qus) dep köktiñ qusı, bïiktiñ qusı, täñiri qusına balap "qıran alasağa qonbay`dı" - degen nïetpen bïikke şığarıp xan kötergen.

Kültegin qağan baskïiminiñ mañday`ında bürkit bey`nelengen bolsa, Bilge qağannıñ altın täjiniñ üstinde qıran bey`nelengeni tegin bolmasa kerek. Al, Şıñğıs xannıñ (Şınğ Us xan /Şıñ Qus xan S.S.) otıratın tağı men twında da qıran bey`nesi, bey`nelengen. Bul tw nanım - senim boy`ınşa, Şıñğısxan äwletiniñ jelep-jebewşisi, kïeli belgisi bolıp eseptelgen. Raşïd-ad-dïnniñ kwälik etwine qarağanda Şıñğıs xannıñ ösïetteriniñ biri bılay`şa berilgen eken: "Momın xalıqtıñ arasında jürgende qoşaqanday` momın bol, al şay`qasqa şıqqanda aş bürkittey` şüy`lik" degen eken. Men joğarıda Alaş xannıñ öz elin «Ulus» dep atağanı jay`ında ay`tqan edim. Şoqan Walïxanov “Ulıs” sözi o basta belgili bir terrïtorïyada qurılğan tay`palar odağı” – dese, “Qazaq sovet éncïklopedïyasında” “Alaş” “Alaş mıñı”- ejelgi qazaq tay`palarınıñ alğaşqı qawım bolıp birikken odağı “qazaq” degen burınğı eldiñ jalpı atı” - dep jazadı. R. Sızdıqova men M. Qoy`geldïev «Belgili bir terrïtorïyada qurılğan tay`palar odağı» degen uğımdı beretin «wlws» sözin Qadırğalï «xalıq», «xandıq» degen termïndik mände jumsağan» -dey`di. Al Abay` atamız "Sonımen bular özin-özi de özge jurttar da "qazaq" atap ketipti. Burın özderin "Ulus" dey`di eken de jüre beredi eken» - dep tarïx qoy`nawına tereñ boy`lap qazaqtardıñ «Uluspız» dep jüretinin ay`tadı. Qurbanğalï Xalïd: "Ulus" sözi moñğolşa "tay`pa", jamağat: ese, üles mağınasın beredi. Munı qazaqtar birlik, jïnalw key`de: zañ ereje ornına pay`dalanadı. Mısalı, "Eldiñ ultınan şığay`ın ba" dey`di. Munda birlik, jïnalw mäni körinip tur, yağnï jurttıñ birliginen şığay`ın ba köpten ay`ırılay`ın ba bolmasa eldiñ ultı solay` desedi "Bul eldiñ ötkeni solay` bolıp kelgen" degen mağınada, munda ereje, ädet bolıp awdarılıp tur" dep jazadı. Demek "Ulus" sözi qazaqtar üşin birigw, jïnalw, ult bolıp uy`ıp, birlesip bas qosw eken. Budan añğaratınımız qazaqtardıñ "Öz elimniñ, ultımnıñ atınan şığay`ın ba, ulttığımnan, eldigimnen ay`ırılay`ın ba" bolmasa "Elim solay` ataladı, ultım solay`, elimniñ ğasırlar boy`ına atalıp kelgeni solay` edi"-degenine köz jetkizemiz.Sonımen toqsan awız sözdiñ tobıqtay` tüy`inine keler bolsaq biz eñ birinşiden Ulı Us (Ulı qus) yağnï Alaş xannıñ urpağımız sonıñ elimiz dep, xan eli retinde qıran bey`nelengen tw köterip ULUS atanğan «Qırandar Elimiz». Erkindik pen aspan sïmvolı qustı ulttıq totemimiz – kïetegimiz etip ösken täñiri tekti, täñiri bolmıstı tüz tülegimiz. Ataqtı ğalım, köne törki tiliniñ mamanı Altay` Amanjolovtıñ «Us», «As», «Az» - qïyalğajay`ıp qus, täñiri qusı, bürkit, ol-köne dïnastïyalıq äwlettiñ atı jäne türkiler tabınğan kök täñiriniñ bey`nesi (key`iptanw) – degeni şığar kündey` şındıq ekenin moy`ındawımız kerek. Til – tarïx kilti demekşi, biz osılay`şa Alaş pen Ulus, atawlarınıñ män – mağınası men şığw negizine köz jetkizemiz.

Ssılkï po teme:
Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï