USD 334.31 EUR 355.17 RUB 5.31
Astana:

Jay`daq minip jawğa şapqan ärwaqtı er

Bay`baqtı Qarmısulınıñ dünïeden ötkenine 100 jıl tolwına arnap as berildi

Qazaq xalqı qay` kezde bolsa da, qwanış pen şattıqta, qïınşılıq pen awırtpalıqta bir jerden tabılıp, bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığarıp, ıntımaq pen birliktiñ, twısqandıq pen dostıqtıñ twın joğarı köterip, eldigimizdiñ eren eñbegin körsetip jürgen, aldağı kezde de osı qaharmandıq joldardan eş waqıtta tay`may` jüretin xalıq ekenin san ğasırdan beri däleldep keledi.

Xalqımızda «Öli rïza bolmay`, tiri bay`ımay`dı» degen qanattı söz bar. Olay` bolsa ömirden ozğan ata-babalardıñ öşpes rwxına tağzım etw, quran bağıştaw - bügingi urpaqtıñ abıroy`lı borıştarınıñ biri.

Xakim Abay`: «Edïnïca bolmasa ne boladı öñkey` nöl» demekşi, babalarımızdıñ mıqtılığınıñ därwinen bolar, şın mäninde urpaqtarımızdıñ ilimpazdığı, bekzadalığı, say`ıp kelgende, tekti atalarımızdıñ qanı tamırımızda twlap, bwırqanıp jatqandığı da sonıñ bir däleli ispettes. Qazaq onday`dı qalıbı mıqtı eken dep jatadı. Xalqımız ämanda er minezdi batırların pir tutqan. Olardıñ atın uranğa qosıp, el rwxın asqaqtatar erligin añızğa ay`naldırıp, maqtanış etken. Atajurtı üşin jawğa şapqan, xalqınıñ namısın tw etip, bar ömirin at üstinde ötkizgen batırlardan da kende emespiz. El basına kün twğanda arın alaw etip, janın jalaw etip, tebingisin terge şiritken, terligin may`ğa eritken, qas duşpanın tize büktirgen xas batırlar az bolğan joq.

Osı oray`da ötken aptanıñ juması küni kezinde älemge munay`ımen tanılıp, «qara altındı» seldetken Dossor kentiniñ teristiginde ornalas-qan Bay`baqtı ata kesenesi basında arwaqtı er, batır baba Bay`baqtığa arnalıp as berilip, at şaptırıldı, swırıp salma aqındar ay`tıstı.

Mïzam şwağın tökken bul kün jïnalğan köptiñ köñil şattığımen ündese aray`lanıp turdı. Äweli jïnalğan barşa jurtşılıq batır baba kesenesi basına jïnalıp, qawışqan köp ağay`ın bir-birine «Qabıl bolsın!» ay`tıstı.

Bay`baqtı ata Qarmısulı kesenesi basında mïtïngige jïnalğan köpşiliktiñ aldında awdan äkimi Berikqalï Särsenğalïev söz söy`lep, ötkenimiz ben keleşegimiz tarïxımızdan bastaw alatındığı jöninde, bügingi tağzım etw ïgilikti şarasınıñ mañızdılığına toqtalıp ötti.

- Xalıqtı bereke-birlikke şaqırıp, ultaraqtay` bolsa da, ataqonıs - twğan jerimizdi eşkimge taptatpağan el bïlegen awzı dwalı bïlerimiz ben batırlarımızdıñ, äwlïe babalarımızdıñ esimin umıtpaw- parızımız.

Biz ünemi tarïxımızdan jañaşa oy`, jağımdı jañalıqtar kütetinimiz ras. Öşkenimiz janıp, joğalğanımız tabılıp, tarïxımızdı zerdelep, tegimizdi tügendey` bastadıq. Arwaqtı babalarımızdıñ esimderin jañğırtıp, kesene, eskertkişter turğızıp, ïmandılıqqa da bet burdıq. Asıl dinimizdi qay`ta oralttıq. «Biz–babalarımızdıñ ulı isterin jalğastırwşılarımız», –degen Elbasımızdıñ sındarlı sayasatınıñ biri elimizge dästürdi qay`ta jañğırtw mäselesin qolğa alğannan bastap, elimizde qazaq batırlarınıñ bilektiñ küşimen, nay`zanıñ uşımen qorğap qalğan qasïetti, keñ bay`taq qazaq jerimizben asıl qazınalı dästürimizdi däriptep, jandandırw qajet dep maqsat qoy`ılğan bolatın. Osı oy`dı jalğastırw äli de jalğasın tabwda. Osığan dälel retinde, büginde xalqı qadirlegen arwaqtı ata -babalarımızdıñ esimderin qay`ta jañğırtıp jatırmız. Bul - qwanarlıq jağday`. Osınday` batır atalarımız barın biz bügin ülken maqtanışpen ay`ta alamız. Äwlïe Bay`baqtı ata esimin jañğırtıp jäne öskeleñ urpaqqa ata - babamızdı tanıtıp, qurmettew- mindetimiz. Qazirgi tañda ata twralı köptegen materïaldar jïnaqtalıp, kitaptarı jarıqqa şıqtı. Osı şaranıñ barlığı täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığınıñ ayasında ötip jatır. Aldağı waqıtta atamızdıñ rwxın qurmettew maqsatında abzal ister jalğasın taba beretinine senimim mol,-dedi awdan äkimi.

Osı asta baba qurmetine öziniñ jürekjardı lebizin bildirgen qazaq kïnosın älemdik deñgey`ge kötergen Qazaqstannıñ xalıq ärtisi , KSRO xalıq ärtisi, “Parasat” ordeniniñ ïegeri Asanäli Äşimov:

- Biz özimizden tıs tabïğattıñ tılsım küşi bar ekenin bilemiz. Mine, sonday` bir qudirettiñ ïesi Bay`baqtı ata basına jïnalıp, barşa xalıq jïnalıp, quran bağıştap otırğanımız – adamdıqtıñ, kisilik pen birliktiñ, ıntımaqtıñ küşi. Tağzım etw, duğa etw- sawaptı istiñ negizgisi. Sawaptı isimiz oñğa bassın. Qabıl bolsın!-dep lebizin jetkizdi. Arwaqtı erge arnalıp, quran bağıştalıp, köpşilik duğa etisti.

Osıdan soñ ay`twlı şaralardıñ alğaşqısı - alaman bäy`geni körwge asıqqan jurt bäy`ge alañına bağıt aldı.

Alaman bäy`ge - 30 şaqırımdıq qaşıqtıqqa şawıp, baq sınasatın at jarısı. Alaman bäy`gege 4 jastan joğarı jaratwlı säy`gülikter qatısadı. Bäy`geni aşıq jazıq jerlerdegi belgilengen şeñberlerdi ay`naldıra ötkizedi. Atalmış alaman bäy`geniñ tärtibine say` at şabatın alañ ay`nalma qaşıqtığı 5 şaqırım da , 6 ay`nalımda 30 şaqırımdı quradı.

Bäy`gege respwblïkamızdıñ tükpir - tükpirinen toptan ozğan 43 säy`gülik qatıstı.

Bäy`geniñ bas töreşisi, «Ulttıq sport türleri» qawımdastığınıñ törağası, QR-nıñ joğarı därejeli töreşisi Janbala Önerbek boldı.

«Jüzden – jüy`rik, mıñnan – tulpar» demekşi, nağız tulpardıñ anıqtalatını osı 30 şaqırımdıq alaman bäy`ge.

Birneşe jıldan beri bäy`ge qızıqtap, at şabısın tamaşalamağan xalıq şölirkep qalğan eken. Delebesi qozğan janküy`erler säy`gülikterdi atap şwlassa, birqatarı şabandozın madaqtap, jelpinip jattı.

«Şüw» dep attıñ basın jibergende, 43 şabandoz qara joldıñ boy`ımen üzeñgiles ketken edi, eki-üş ay`nalımnan key`in şın säy`gülikter alğa swırılıp şığıp, tağı eki-üş ay`nalımnan key`in qalğandarınan araları alşaqtay` bastadı. Alğaşqı ay`nalımnan-aq, №20, №15, №17, №23 säy`gülikter özgelerden alda boldı. Bäy`geniñ qızığı da sol, soñğı ay`nalımğa kelgende janküy`erler de jelpine moy`ın sozıp, alğa enteley` tüsti. Alıstan şañ köterilip, märe sızığına bir top säy`gülik te jaqınday` berdi. «Jüy`rikten jüy`rik ozar jarısqanda» demekşi, märe sızığına birinşi bolıp astanalıq «Amanat» attı säy`güligimen Ayan Amanjol şabandoz jetti.

Jarıstıñ şarıqtaw şegi de, jurttıñ asığa kütetini de osı. Alaman bäy`gege 6 jülde tağay`ındaldı. Astanalıq 15 jasar şabandoz Amanjol Ayan «Amanat» säy`güligimen birinşi orın alıp, «WAZ Patrïot» avtoköliginiñ kiltine ïe boldı. 2- orındı «Arzamas» säy`güligimen qızılqoğalıq şabandoz Dastan Turjanov utıp alıp, «Nïva» avtoköligine qol jetkizdi. Jarıs jolına Mañğıstawdan kelgen «Djek pot» säy`güligimen şıqqan şabandoz Tilektes Nurtas märege üşinşi bolıp kelip, «Prïora» avtoköliginiñ ïesi atandı. Aqtawlıq «Osmos» säy`güligimen şabandoz Xoy`tbaev Salamat atan tüy`ege, atırawlıq «Ay`qaraköz» säy`güligimen şabandoz Xay`rwllïn Qay`rat bïege lay`ıq dep tanıldı. Altınşı bop märe sızığın kesken «Körkem» säy`güligimen bey`newlik şabandoz Älï Ïmanqul kilemge ïe boldı.

Şabandozdardı marapattaw räsimin awdan äkimi Berikqalï Särsenğalïev jäne KSRO xalıq ärtisi, QR xalıq ärtisi Asanäli Äşimov tabıstadı.

Räsimnen key`in Xalıqaralıq «Şabıt» festïvaliniñ gran-prï ïegeri Qay`rat Käkimniñ orındawında xalıq äni «Ay`janay`» şırqalıp, xalıqqa ädemi köñil küy` sıy`ladı.

Dana xalqımızdıñ «Jeti atasın bilgen ul jeti jurttıñ qamın jer, Jeti atasın bilmegen qulağı men jağın jer» degen jüy`eli qağïdası köp mağınanı bildirip, tuñğïıqtan sır şerteri anıq. Söz joq, bul tujırım urpaqtan- urpaqqa ösïet bolıp qalıptasıp, atalarımız onı ejelden qulağımızğa siñdirwmen keledi. Sebebi, tegiñdi bilw, arwaqtı qasterlew, ata-baba saltına berik bolw tarïxï zañdılıqtıñ äri qundılıqtıñ bir parası bolıp sanaladı. Bul – qanşa märte talqılansa da mağınası joy`ılmay`tın, mäni joğalmay`tın mäñgilik taqırıp. Qay` kez, qanday` zaman bolmasın, babalarğa körsetiler qurmet, olardıñ ulağatın jadımızda jañğırtw tärbïe men tälimniñ mäñgilik qay`nar közi bolmaq.

Äserli än quşağında turğan jurtşılıq aldında türli marapattar men qay`ırımdılıq şaraları jüzege asıp jattı. Atap ötsek, ay`twlı şaranı uy`ımdastırwşılardıñ biri Bolat Tölewbaev jıldar boy`ı Bay`baqtı ata tünek üy`iniñ basında eñbek etip jürgen şıraqşı Nurlan Aldïyarulına Tölewbaevtar äwleti atınan «Nïva» avtoköligin mingizdi.

Külli Qazaqstan jerine jar salıp, xalıq üşin ïmanï, rwxanï, mazmundı isti uy`ımdastırıp, xalıqtıñ ıntımağın jarastırğan uy`ımdastırwşı Däwletov Marat Tilekulına Qulsarı qalasınan kelgen Bay`baqtı atanıñ urpaqtarı säy`gülik mingizip, şapan kïgizdi. Sonımen qatar, Qulsarı qalasınan kelgen Märïyam, Tamara esimdi käsipkerler Dossor kentiniñ mümkindigi şektewli 10 adamına kilem jäne on adamğa on mıñ teñge köleminde materïaldıq kömegin usındı. Sawaptı isti azamattıq borışı sanağan azamattarğa xalıqtıñ alğısı jawdı.

Batır babanıñ urpaqtarı atınan kelgen mañğıstawlıq Orınbasar aqsaqal Pernebay` Düy`senbïn jazğan «Şerkeşnama» kitabı jöninde toqtalıp, söz soñında «Bay`baqtı ata» qorına aqşalay` sıy`lıq berdi. Şıraqşı Nurlan Aldïyarulı mümkindigi şektewli jandarğa tabıs etetinin jetkizdi. Sonday` -aq, Orınbasar aqsaqal şaranı uy`ımdastırwşılarğa sıy`-sïyapatın jasawdı umıtpadı.

Saxna törinen jasalğan sıy`-sïyapat, marapattan soñ asqa jïnalğan barşa jurtşılıq öñkey` qatar ornalasıp, ay`dalağa erekşe sän berip turğan aq şañqan qazaqı kïiz üy`lerge arnay`ı day`ındalğan dastarxannan däm tatwğa bağıttaldı. Qatar tizilgen üy` mañay`ında awdandıq murajay`dıñ batır baba ustap tutınğan jäne özge de qundı tarïxï jädigerlerinen jïnaqtalğan körmesin usındı.

Arwaqtarğa as berw dañğazalıqtan, maqtanıştan jüzege aspay`dı. Qay`ta el men eldi tatwlıqqa, ïmandılıqqa şaqırar jağımdı is. Sondıqtan tuşşımdı äñgime, eldiñ birtutastığı osı jerde ay`tıladı. Osı jerde pätwalı ister şeşimin tabadı.

Munday` awqımdı şaranı uy`ımdastırw jalğız adamnıñ qolınan keler is emes. Oğan köp bolıp jumılğanda, babalar arwağına degen qoşemetti bükil qawım bolıp birigip körsetkende ğana ata-babalar arwağın bir awnatıp, olar negizin qalap ketken sıy`lastıq jelisiniñ altın jibi üzilmesi anıq.

Mıñnıñ isin atqarıp, as berwdi uy`ımdastırwda bas bolıp jürgen abzal jan Bolat Tölewbaev:

- El täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` Bay`baqtı babamızdıñ ömirden baqïlıq bolğanına 100 jıl tolwına oray` qazaq eli ülken is atqarıp jatır. Atamız Qosımnıñ balası bolsa, biz Qoğaştıñ uldarımız. Bala künimizden sürinsek te, süy`ensek te «Bay`baqtı ata» dep urpağımız ata şapağatımen ösip kele jatır. Jılma - jıl ata basına kelip tağzım etemiz. Bïıl da minekey` ülken is uy`ımdastırdıq. Buğan alıstan, jaqınnan kelgen qonaqtarımız, Asanäli Äşimov atamız kelip qwantıp jatır. Jan - jaqtan kelgen ağay`ın - twmağa, mınaw atbegilerge, osını uy`ımdastırğan barlıq uy`ımdastırwşılarğa ay`rıqşa alğısımızdı bildiremiz. Atanıñ arwağı rïza bolıp, bärimizdi jebep jürsin ,- dep lebizin bildirdi.

Batır babamızdıñ rwxına bağıştalğan ay`twlı şaralardıñ qatarında aqındar ay`tısı – «öner dese, işken astarın qoy`ıp», qazaqtıñ qara dombırasın qolpaştap, qwana qol soğar ağay`ınğa mereke sıy`ladı.

Ay`tısqa respwblïkamızğa tanımal awızı dwalı segiz ay`tıskerimiz qatıstı.

Ay`tıs taqırıbı Bay`baqtı atamızdıñ kelisti kelbeti, boyamasız bolmısı, azamattıq armanımen uştastıra otırıp, Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdikke qol jetkizgen 25 jıldığın jırlaw boldı.

Ay`tısqa tört jup qatıstı. Fïnalğa eki jup joldama aldı. Olar: Asxat Qılışbek pen Qay`nar Ala-gözov jäne Sırımbek Särsenbaev pen Rïnat Zay`tov.

«Arıstanday` ay`battı,

Jolbarıstay` qay`rattı.

Atamız bizdiñ Bay`baqtı,

Qılışın tasqa qay`raptı.

On ekige tolğanda,

Taz elinde bolğanda.

Ötep batırdan bata alıp,

Sandwğaştay` say`raptı.

Batırlığın ay`tay`ın,

Türkimenmenen soğısıp,

Aday`ğa tartıp äpergen,

Mañğıstaw degen ay`maqtı.

Äwlïeligin ay`tay`ın,

Duşpanınıñ közine,

Jılan bolıp körinip

Bult bolıp qwıp ay`daptı.

Jılıoy`dıñ sağasın,

Ay`ranköldiñ salasın,

Köşip qonıp jay`ğaptı.

Eli üşin tüspey` atınan,

Erte turıp jay` jattı» -, dep Muradım aqın Asxat Qılışbekpen ay`tısında söz bastasa, batır baba jerlengen kïeli Dossor topırağın Qay`nar Alagözov bılay` jırğa qostı:

«Dossordıñ ay`nalası sor bolğanmen,

Älemge munay`ımen atı mälim.

Basında baq bar eken sortañ jerdiñ

Basılğan Babamızdıñ tabanımen».

Rïnat Zay`tov bolsa, aqın babamızdı bılay` dep jırğa qostı :

«Jüz jılda babaların esine alğan

Ağay`ınnıñ şeri bir tarqasın da,

Öy`tkeni osı künge jetkenimiz

Bay`baqtıday` batırlardıñ arqasında.»

Jerles aqınımız Sırımbek Särsenbaev uy`ımdastırwşılarğa alğısın:

«Dürkiregen toy` ötti dalamızda,

Sıy`lastıq, birlik bolsın aramızda,

Ör rwxtı asıl jurtım aman bolşı,

As bergen Bay`baqtıday` babamızğa»- dep jetkizdi.

Ay`tıs qorıtındısında Ayan Sey`itov, Äsem Erejeqızı, Muradım Mïrlanov, Sırım Äwezxan ıntalandırw sıy`lığına (jüz mıñ) teñge berildi. İİİ orındı Qılışbek Asxat (üş jüz mıñ) teñge,

İİ orındı Qay`nar Alagözov (bes jüz mıñ) teñge, İ orındı Sırımbek Särsenbaev (1 mïllïon teñge) ïelendi. Bas jüldege talay`dı aşşı şındığımen sürindirgen esimi elge tanılğan Rïnat Zay`ıtov lay`ıq dep tanılıp, ay`tıstıñ jüldesine tigilgen avtokölik kiltine ïe boldı.

KSRO xalıq ärtisi, QR xalıq ärtisi Asanäli Äşimov: - Bügin bir tarïxta ülken ornı qalatın jïın boldı. Arwaqtarğa bas ïip, solardan qalğan sözdi ay`tıp, xalıqtı rïza qılıp jatırğan basşılarğa, uy`ımdastırwşılarğa raxmet ay`tamın. Ata - babalarımızdan qalğan jer solardıñ qanımen, terimen kelgen. Olardıñ eñbegi är waqıtta sıy`lı. Sonı bağalay` biley`ik. Endeşe, xalqımızdıñ namısınan jaratılıp, däwir jügin arqalap ötken babalarğa täw etw barşa Alaş jurtınıñ perzenttik parızı der edim. Ämanda osılay` birligimiz artıp, birimiz mıñnıñ, mıñımız erdiñ, eldiñ isin atqarwğa Alla näsip etkey`, - dep uy`ımdastırwşılardıñ barlığına öz atınan şapan kïgizip, şara soñında estelik sıy`lıqtar tabıs etti.

Söy`tip, ädildiktiñ aq semserin köterip, eldiñ qamın oy`lağan, öz zamanında «qara qazan sarı bala qamı» jawmen ay`qasqan er jürekti batırın, arwaqtı erin osılay`şa eske alıp, keler urpaqqa umıtılmastay` izin qaldırdı.

Täwelsizdikke qol jetkizgen elimizde ata - babadan jetken muramız ben ötken tarïxï qundılıqtarımızdı osılay`şa tügendep kelemiz.

Batır babalardıñ el tağdırındağı ornı men olar jasağan erlikteriniñ mäni men mağınası birneşe ğasırlar boy`ına el jadında bir sätke bolsa da umıt bolğan emes.

Sän-saltanatı jarasqan, ıntımağı bel asqan, ırısı arnasına sıy`may`, oşaqtan qazanı, dalasınan jır-äni ketpegen, qwanıştı sät osı asta tolığımen körinis berdi.

Reportajdı jürgizgender:

Möldir İZTURĞANOVA,

Almagül TAWMWRÏNOVA.

Swretter avtorlardiki.

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï