USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

Maraltay` RAY`IMBEKULI: "Aqın öziniñ kezeñin, däwirin jırlawğa tïis"

Maraltay` RAY`IMBEKULI, aqın, Xalıqaralıq «Alaş» ədebï sıy`lığınıñ ïegeri, Qazaqstan Jazwşılar odağı törağasınıñ orınbasarı

-Maraltay` ağa, «Xan bolw, qara bolw bir Alladan» dey`miz ğoy`. Alay`da, aqındardı erekşe tağdır ïelerine balay`tındar köp. Adam mañday`ğa jazğanın köredi. Aqın aqın bolıp qalıptaswı üşin de tağdırdıñ təlkegin körwge mindetti ma?

– Ərïne, «Xan bolw da, qara bolw» da Allanıñ enşisindegi nərse. Alla adamnıñ mañday`ına ne jazsa sonı köredi, sonday` ğumır keşedi. Al, aqın tağdırı şın məninde de erekşe boladı. Erekşe bolmasa ol aqın bola ma? Aqın bolmay`dı. Aqın degen basın tawğa da, tasqa da urğan alasapıran tağdır ïesi. Aqındıqtı əkeniñ qanı, ananıñ sütimen kelgen tılsım dünïege balay`mız. Negizi, ol tüp- tuqïyannan jalğasıp kele jatqan nərse bolwı kerek. Biz Abay` twralı ay`tqan kezde, oñ jağınan da, sol jağınan da, nağaşı jağınan da, öziniñ ata-babası jağınan da janartawday` atılğan küşten ömirge Abay` keldi dep jatamız. Men əlbette özimdi Abay`men salıstırıp otırğan joqpın. Bul sözdiñ oray`ına qaray` ay`tılıp otırğan əñgime. Kez kelgen aqındı öziniñ qanındağı, tegindegi, qoğamdağı, dəwirdegi kezeñder twdıradı. Sodan aqın bolıp qalıptasadı. Al, tağdır əw basta Alladan boladı. Allanıñ mañday`ğa jazğanı boladı. Allanıñ amanşılığımen jürip-turadı. Sol sebepti adam mañday`ğa jazğanın köredi. Qazaq bul twralı ertede-aq «Köresiñdi körmey`, körge kirmey`siñ» – dep ay`tıp ketken. Qazaqta ay`tılmağan söz joq. Aqın aqın bolıp qalıptaswı üşin tağdırdıñ təlkegin körwge mindetti. Qay` aqındı alsaq ta, onıñ tağdır jolı taqtay`day` tep-tegis emes. Olardıñ bəri öziniñ ay`nalası, qoğam, qorşağan orta, dəwir, keñistik, endik, boy`lıq sekildi əlemderde mañday`ları tasqa tïgen, qoğamdağı bolıp jatqan nərselerge bolsın, jalpı adamzattıñ jaratılısı, ömirge kelwdegi adamnıñ işki bir qarsılıqtarınan twındağan. Öleñ, aqındıq dey`tin nərseniñ bəri qorşağan ortağa degen adamnıñ közqarası. Sol közqarastıñ barlığı da işki qarsılıqtan twadı. Kez kelgen öner de, öleñ de qarsılıq. Öleñ degen sol qarsılıqtı ay`twdıñ forması. Bul ərkimge ər türli jolmen beriledi. Aqındarda öleñ sïpatında körinis tapsa, bïşilerde qïmıl-qozğalıs əreketinde, küy`şilerde küy`diñ əweni, əwezi retinde, jazwşılarda qara söz retinde bay`qalğan. Al, aqındar öleñ arqılı qorşağan ortağa degen qarsılığın bildirip qana qoy`may`, əreketi arqılı da bağa beredi. Jaqsı körgen dünïeni, jek körgen nərseni, qabıldağan, qabıldamağan jay`dı öleñ tilinde aq qağazğa örnektey`di.

– Adamzat bar jerde aqındıq ta bar. Biraq, biz mıqtı aqındardıñ talantına tamsanğanda, munday` aqındardıñ jer betine endi qay`tıp kelmey`tinin jïi əñgime qılamız. Rasında solay` ma? Sizdiñ oy`ıñızşa, adamzattıq ədebïet keñistiginde endi qay`talanbay`tın aqın kim?

– Tek qana aqın emes, ərbir adam, tipti közge körinetin, körinbey`tin ərbir tirşilik ïesi ekinşi ret ömirge kelmey`di. Janı barlar üşin bizdiñ uğımımızdağı jerbetilik ömir endi qay`talanbay`dı. Ərqay`sısı bölek-bölek jaratılğan. Özimiz biletindey`, jer betinde qanşa tal-daraq bar, olardıñ qanşama japıraqtarı bar, solardıñ bəri bir-birine uqsamay`dı. Aspannan jawğan qardıñ da özindik bet-bey`nesi, oyu-örnegi eşqaşan qay`talanbay`dı. Alla Tağalanıñ sonşalıqtı qudireti tañğaldıradı. Biz aqıl-oy`ımız şektewli pende bolğan soñ, Alla Tağalağa özimizde bar sïpattardı bergimiz kelip turadı. Biraq, ol bizdiñ aqıl-oy`ımızğa sıy`may`tın qudirettiñ ïesi. Al, aqınnıñ maqsatı sol qay`talanbay`tın nərseniñ qudiretin jırlaw bolsa, qasında jürgen adamdardı qay`tıp körmey`tinin bile turıp qadir- qasïetine jete alamız ba degen suraqtarğa da jawap izdep jürwi kerek dep oy`lay`mın. Öy`tkeni, biz bul ömirge qay`tıp kelmey`miz. Ïslam dinindegi adamnıñ o dünïege ötwi, adamnıñ qay`ta tirilwi, ol basqa nərse. Ol basqa uğım. Endi adamzattıñ ədebïetine qay`talanbay`tın aqın kelmey`di. Aqındar degen dara-dara tağdır ïeleri. Meniñ esime ömirden ötip ketken Jumeken Nəjimedenov, Jumatay` Jaqıpbaev, bügingi közi tiri Mey`irxan Aqdəwletulı, Esenğalï Rawşanov, Tınıştıqbek Əbdikəkimulı sïyaqtı aqındar tüsip otır. Ay`nalamız tola aqındar. Bayağı Marat Otaralïev, Keñşilik Mırzabekovter bar. Büginde közi tiri qanşama zamandas ağalarımız ben inilerimiz jür. Bulardıñ eşqay`sısı da qay`talanbay`tın jaratılıstar. Alla Tağala ərbirimizdi solay` jaratqan. Bul bir ğana qubılıs. Al, jer betinde qanşama qubılıs bar, olar da eşqaşan qay`talanbay`dı. Biz osı qay`talanbay`tın qasïettiñ, qudirettiñ qadirine jetwimiz kerek. Tirşilik degen közdi aşıp, jumğanşa bolmay` öte şığadı. Ər aqın öziniñ Quday` bergen qabilet-deñgey`i jetken jerine dey`in jazadı. Sondıqtan, adamzat bir-biriniñ mañday`ınan sïpap, arqasınan qaqqannan tağınan tüsip qalmay`dı.

– Qoğamda aqındıq pen aqındar twralı ər türli pikirler bar. Bir jağı aqındardı xanmen de, qaramen de teñ dərejede söy`lese alatın ülken qay`ratker dep bilse, ekinşi jağı aqındardı ömir boy`ı muñ işip, qasiret şegip, qoğammen kelisimge kele almay` ötetin tulğa dep biledi. Jalpı, aqın degen kim? Onıñ bolmısı qanday` bolwı kerek?

– Basqa xalıqtardı qay`dam, ertede qazaqtıñ aqındarı el basına ekitalay` kün twğanda, xan aldına barıp dat ay`ta alatın bolğan. Sïpay`qamşılap bolsın, tike bolsın əy`tewir xalıqtıñ muñ-muqtajın jetkizgen. Artıqşı- lığın da, kemşiligin de ay`tqan. Öziniñ qoğammen kelisimge kele almay`tın tustarın da jasırmağan. Aqındıq degen şeksiz, şetsiz uğım. Men Alla Tağalanı da aqın dep eseptey`min. Osınşa on segiz mıñ ğalamdı jay`natıp jarattı. Sol sïyaqtı aqın da ğalamnıñ qay`talanbas sətterin, adamnıñ işinde qay`talanbay`tın ayawlı da alasapıran kezeñin qağaz betine tüsiretin, sodan şığarma jaratatın qudiret. Aqınnıñ bolmısı osınday` bolw kerek.

– Sizdiñ atıñız toqsanınşı jıldarı dürkirep şığa bastadı. Sodan küni büginge dey`in sizdi xalıq mıqtı aqın retinde tanïdı. Sizdiñ atıñızdı şığarğan tağdırıñız ba, əlde öleñderiñiz ba?

– Birden ay`tay`ın, meniñ atımdı şığarğan öleñderim. Olay` bolatın sebebi, kimde tağdır joq. Tağdır eldiñ bərinde bar. Tağdırsız adam joq. Tağdırsız el de, xalıq ta joq. Məsele sol tağdırdı jazwda, onıñ jaratılısın, ğajabın, ğalamatın, azabı men tozağın örnektey` bilwde. Meniñ öleñderim sonday` boldı. Əli sol bağıtta kele jatırmın dep oy`lay`mın. Biz toqsanınşı jıldarı şın məninde ədebïetke keldik. Əlbette aldımızdağı qalam ustağan ağalarımızğa qarızdarmız. Sol ağalardıñ salğan jolımen dürkirep, janartawday` jarılğan kezimiz toqsanınşı jıldarı boldı. Sol waqıtta elimiz Təwelsizdik aldı. İşimizde jasırınıp jatqan alay`-düley` kezeñderdiñ bəri de sırtqa atıldı, aqtarıldı.

– Waqıt ağımı, dəwir jañalığı dey`tin dünïeler de aqın janınan tıs bola almay`dı. Sizder ədebïetke öliara waqıtta kelip, aldağı künge ülken ümit artıp öleñ jazdıñızdar. Sol ümitteriñizdi aqtaldı dewge bola ma?

– Əlbette, aqtaldı dep ay`twğa boladı. Qay` jaqqa bara jatqanı belgisiz bizdiñ qoğam da esin jïnadı. Qoğamnıñ qanday` qwınışı bolsa da birge körip kele jatırmız. Birge köre beremiz dep oy`lay`mın. Bizdiñ memleket şın məninde de kədimgi qaraşañıraqtağı kenje bala sïyaqtı öz ornınan mıqtap turıp, öz qolı öziniñ awzına jetip, mañay`ınan alıstap ketken bawırların qay`ta bawırına tartqan memleket. Biz osınday` memlekette ömir sürip otırmız. Təwelsizdik alğan şïrek ğasır waqıt işinde bizdiñ memleketti əlem tügel tanıp boldı dep ay`twğa boladı. Ərïne, kemşiliksiz qoğam da, memleket te bolmay`dı. Kemşilik bolwı mümkin. Al biraq, biz qay` kezde de birlikte bolwımız kerek. Bolatın el bir-biriniñ arqasınan qağıp, bir-birin əlpeştep otırwı kerek dep oy`lay`mın. Osı mənmen ay`tatın bolsaq, biz şın məninde de baqıttı elmiz. Ölgeni tirilgen, öşkeni janğan elde ömir sürip kelemiz. Osı retten alğanda ədebïetke öliara kezeñde kelgen bizdiñ ümitimiz aqtaldı. Jaqsı künniñ bolatınına sendik. Solay` boldı da.

– El, jer tağdırı twralı köptegen aqındar tolğanğan. Sizdiñ bul jöninde azamattıq pikiriñiz qanday`?

– Men 16-17 jasımda «Edil jurt» degen öleñ jazdım. Bayağı Qaztwğan jırawğa eliktep jazğan dünïem edi. «Edil qaldı artımda, eñirew- eñirew el qaldı. Jwsanına şıq tunıp, meñirew- meñirew bel qaldı» – dep keletin uzaq öleñ. Odan key`in de Töle bï babamız twralı «Qarlığaş» dey`tin jır jazdım. Ol öleñde jat qolında qalğan jerlerimiz twralı ay`tıladı. Sol öleñdi oqıp berey`in: Qozğaldı qawım jazïra dalanı tastap, Jazïra dala jasıdı jamalı asqaq. Şırıldap kökte tïttey` qus qanatı talıp, Qaralı jurttı baradı Təşkenge bastap. Sol qustı basqa el kördi me, körmedi bilem Uğımğa sıy`mas ömirdiñ örnegin örgen. Abılay` qaldı keleni qay`ırıp jalğız, Tüsine enip tağdırdıñ kermegi kileñ. Şanaqta bozdap qozğay`dı köne küy` neni, Jürgende keşe esikte, elemey` eli. Quldıq pen jawdan qutqarıp bawırına basıp, Uşpaqqa osı jetkizgen Töle bï edi. Swdan da suy`ıq bï sözi nazı joq bolsa, Kiredi şıray` ay`dınğa qazı kep qonsa. «Töle bï ölgen kün emes, bügingi küniñ, Ədilet ölgen kün» depti Qazıbek sonda. Aspanğa oqıp jırımdı jalğanğa naza, Qobızday` sarnap jürekke tolğanda aza. Qarlığaş bastap barıptı Təşkenge eldi, Töle bï babam dem bitip bolğanda qaza Sol qustı basqa el kördi me, körmedi bilem, Uğımğa sıy`mas ömirdiñ örnegin örgen. Ay`nalıp ketti Töle bï qarlığaş qusqa, Töreligimen alaştı terbegen tereñ. Janıñdı seniñ jaralı sezemin, elim, Zamannıñ mınaw tarılğan kezeñin kördiñ. Basına erkin bara almay` babamnıñ bügin, Örtenip işim, öksïdi özegim meniñ. Sözimdi meniñ neğılsın tobası tömen, Tarïxın jazğan türkiler obasımenen. Ölse de bizdiñ babalar bolaşaq üşin Belgilep ketken mekenin molasımenen. Aqın ek asaw o bastan teñewi öktem, Aqïqat jılap tur əne kenewi ketken. Qarlığaş qustan surasañ ay`tadı bərin… Qazaqtıñ jeri, darïğa-ay`, keñ edi netken! El men jerdiñ tağdırı aqındardı qay` kezde de mazalağan, mazalay` da beredi. Bul – bizdiñ bastı tarïxımız, tağdırımız.

– Sizdiñ kezinde Elbası Nursultan Nazarbaev twralı jazılğan «Köşbasşı» poémañız twralı ər türli közqaras pay`da boldı. Biraq, aqındığıñızğa kümən keltirgen eşkimdi körgen joqpız. Jalpı, aqın retinde Elbası eñbegin qalay` bağalay`sız?

– Qalay` bolğanda da aqın öziniñ kezeñin, dəwirin jırlawğa, qoğamda orın alıp jatqan jaqsı nışandar jöninde ay`twğa tïis dep oy`lay`mın. Munday` baqıt sanawlı aqındardıñ mañday`ına jazılğan. Sonıñ biri özim bolğanıma qwanamın. «Köşbasşı» dastanında tek qana Elbası twralı jazılğan joq. Təwelsiz elimizdiñ jetken jetistigi twralı jazılğan tarawlar bar. Alay`da, meniñ qara basımdı asa unata bermey`tin key`bir adamdar jelewletip, jalawlatıp basqa bir arnağa burıp jiberdi. Men elimniñ jetistigin jazamın, jaza beremin. Elbası twralı da basım jerge jetkenşe jazıladı. San ğasırlar boy`ı armandağan azattıqtı tuñğış ret alğanda, elimiz osınday` bïik dərejege jetkende, eldiñ jetistigin jazbasaq, endi neni jazamız dep oy`lay`mın. Men «Köşbasşı» dastanında Elbasınıñ eñbegin birşama jetkizip ay`ta aldım dep bilemin. Endi bizden de ötip, jerine jetkizip jazatın qalamger kelip jatsa, nur üstine nur. Öy`tkeni, Elbasınıñ eñbegin ay`tıp tawısw mümkin emes. Tınış, bey`bit elde ömir sürip jatırmız. Eñ bastısı, bolaşaqqa degen senim bar. Elbası «Məñgilik El» tujırımdamasın jasadı. Ejelgi Kök Türikter zamanında el basqarğan tulğalardıñ erlikterin bizdiñ babalarımız tasqa qaşap jazğan. Bul amanat edi. Sol amanatqa biz bügin bir taban jaqındadıq. Elbasınıñ erligi de bizdiñ köz aldımızda tur, jüregimizde tur. Ult üşin naqtı şeşimder qabıldağan, sonday` sayasï sawattı Elbasını biz qalay` bağalasaq ta, artıq bolmay`dı. Biz Elbasın alaqanğa salıp, qurmettewge tïistimiz. Öy`tkeni, bul kisiniñ eñbegi eren. Elbasına uzaq ğumır tiley`min.

– Siz Nursultan Əbişulımen talay` ret kezdestiñiz. Jalpı, ədebïet tarïxında el basqarıp otırğan tulğalarmen kezdesw ejelden bar ürdis. Buqar jıraw, Gete, Pwşkïn, Gyugo sïyaqtı ulı aqındardıñ tağdırı osığan dəlel. Elbasımen tuñğış ret qaşan kezdestiñiz?

– Elbasımen kezdesw baqıtı mağan birneşe ret buy`ırdı. Birneşe öner adamdarımen de, jeke de kezdesken künder boldı. Eldiñ közinşe Elbasına degen eldiñ maxabbatın jır tilimen jetkizdim. Tilegimdi bildirdim. Alğaş ret Elbasımen 1998 jılı kezdestim. Sol jılı Prezïdent stïpendïyasın alğanbız. Sodan beri türli memlekettik jïındarda, mədenï is- şaralarda Elbasın körw baqıtına ïe bolıp kele jatırmın.

– Aqın sol memlekettiñ azamatı bolğan soñ, eliniñ jetistigine qwana bilwi de kerek. Biraq, sol əserin öleñ qılıp örse, xalıq aqındı durıs qabıldamay`dı. Nege dep oy`lay`sız?

– Kez kelgen qoğamnıñ, memlekettiñ bir müşesi onıñ bir bölşegi bolıp sanaladı. El ne körse, ol da sonı köredi. Azamat adam eliniñ jetken jetistigine qay` kezde de qwana bilwi kerek. Eliniñ eteginen tartpay`, el bolwdıñ qamın oy`lawı qajet. Öziñ ömir sürip otırğan jer seniñ Otanıñ, seniñ memleketiñ. Erteñgi ul-qızıñnıñ, bolaşaq urpağıñnıñ qwanışı. Nege biz soğan qwanbay`mız?! Ökinişke qaray`, bizdiñ aramızda etekten tartatın adamdardıñ bar ekeni ötirik emes. Onı kün say`ın körip te jürmiz. Al endi, eliniñ jetken jetistigin jır tiline köşirip, jırlap jatqan aqındarğa onday` adamdar şüy`ligip jatadı. Bul jerde xalıqta kinə joq. Kezinde mağan da sın ay`tıldı. Men munıñ bərin zerttedim. Sonda qay`mana xalıqtıñ eşqay`sısı da meniñ etegimnen tartqan joq. Eşkim topıraq şaşqan joq. Sonıñ bəri de öleñniñ ay`nalasında jürgen adamdar eken. Şın məninde, toqsan toğız pay`ız osınday` adamdar. Qısqaşa ay`tqanda, körealmawşılıq degen nərse bar ğoy`. Söy`tip, olar oy`-öresiniñ qanday` ekenin körsetip qoyadı. Onı dəleldewdiñ qajeti joq. Közi aşıq, kökiregi oyaw adamdardıñ bəri de munı körip otır.

– Büginde Təwelsiz el retinde rwxanïyatımızdıñ jetken bïigi qanday`?

– Biz bügin ülken bïikterge jettik. Munıñ bərin awız toltırıp ay`twğa boladı. Erkin oy`lay` alatın el retinde qalıptastıq. Barlıq pikirler de erkin türde xalıqtıñ köz aldında ay`tıladı. Bul da ülken jetistik. «Biz qol-ayağı, tili buğawda, bay`lawda kelgen el edik. Sol buğawdıñ bərin sındırdıq» – dey`di Elbası. Elimiz Təwelsizdik alğannan key`in de ədebïetimizde talay`-talay` iri dünïeler ömirge keldi. Rwxanïyatımızdıñ jetken jetistigi jay`ında köp nərselerdi ay`twğa boladı.

– Ər oqïğanıñ özindik əseri boladı. Al, Elbasımen kezdeskennen key`ingi alğaşqı əseriñiz qanday` boldı?

– Elbasımen kezdesw aldındağı əserdi ay`tay`ın. Bul jağday`da adam eriksiz tolqïdı. Alıp, qasïetti, tamırı tereñde jatqan bir memlekettiñ basşısı ğoy`. Kezdesw aldında Alladan awzıma abıroy`lı söz salwın suradım. Key`de key`bir kisiler Elbasınıñ da qarapay`ım qazaqtıñ balası ekenin, sol üşin erkin söy`lesw kerektigin ay`tadı. Şın məninde de sonday`. Elbası eldiñ aldında atıñdı atap, öleñ oqığanda sonday` bir jılı şıray`men, rïzaşılıqpen qarap otıradı. «Maraltay`» dep atımdı atap, merey`imdi ösirdi. Eldiñ aldındağı munday` abıroy`dan basqa ne kerek?! Elbasınıñ aldında öleñ oqıdım, ol kisi öleñime joğarı bağasın berdi. Janartawday` jalın atqan dabılı, Qazaq elin bükil əlem tanıdı. Jüz jıl qırğın, mıñ jıl sürgin bolsa da, Şay`qalğan joq Rwxımnıñ tamırı. Turdı Waqıt qabaq tüy`ip tuldanıp, Sonda-dağı moy`ığan joq bul xalıq. Ümitpenen, armanmenen qaradı Şığar künge nurlanıp... Qara nöser quy`ıp turdı sabalap... Ötkenimdi jattı birew qaralap. «Tağdırı joq», – dedi birew tabalap, «Tarïxı joq», – dedi birew obal-aq! Atqa qondım tulparımdı tağalap, Üretin ït üre berer abalap. Babalardıñ körem asıl bey`nesin, Sarı dalağa köz jibersem saralap. Əldekimder jüregimdi jaralap, Əldekimder öktemsinip qaramaq. Ulı-Ulı uldarı bar Türkiniñ, Tağdırımdı körsetetin daralap. Er Edildey` el bïlegen narlarım, Kök Türkiniñ körsem degen tañdarın... Kerey` menen Jənibektiñ armanın, O,Təñirim, aqïqatqa jalğadıñ. Ğalamdağı jan jılıtar jənnatım, Kelbetimen közdiñ jawın alatın. Bew, bul Dala – amanatım ayawlı, Mïras bolıp urpağıma qalatın. Babalardıñ ümitiniñ nurımın, Kök bay`raqpen məñgi birge ğumırım. Umıtpay`dı tarïx qay`sar, erjürek Ulı Dala uldarınıñ dübirin. Erkindiktiñ erke tañın qarsı alıp, Erkindikpen qay`ta oraldı qanşa qut. Bükil əlem köz qaday`dı qızığıp, Arw qalam Astanama tamsanıp. Qazağım dep lüpildey`di jüregim, Sadağañmın, ay`nalay`ın, Ulı elim! Kündiz-tüni Kültegindey` köz ilmey`, Məñgi Elimniñ məñgiligin tiledim!!! Munday` sətterde şabıtıñ şırqaw şegine jetip, keremet əser sıy`lay`dı.

– Elbasınıñ el Təwelsizdigin qalıptastırwda eñbegi eren. Degenmen, siz üşin bastı eñbegi qanday`?

– Elbasınıñ eñbeginiñ bəri de eren. Eldi el qılw üşin ter tökti. Şekaramızdı bekitw, atom qarwınan bas tartw sïyaqtı eñbeginiñ bəri de el üşin jasaldı. Elimizde qanşama ulttar meken etedi. Sonıñ bərin de bey`bitşilikte, tatwlıqta ustaw ülken eñbek. Bərine sara jol körsete bilwi qay`talanbas önege. Odan key`in əlemdegi alpawıt memleketterdiñ arasındağı key`bir məselelerdi may`dan qıl swırğanday` etip şeşwi, rettewi, el men eldiñ arasındağı birlik pen tirlikti ornına qoyuı, əlem aldında «Məñgilik El» ïdeyasın tw etip köterwi, köneden kele jatqan dünïelerdi qay`tadan tiriltwi qazaqtı məñgilik el bolwğa bastay`tın jol dep bilemin. Sondıqtan, Elbasınıñ bastı eñbeginiñ bəri de qazaq üşin, ult üşin jasalıp keledi.

– Əñgimeñizge raxmet.

Suxbattasqan Xamït ESAMAN

Ssılkï po teme:
Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï