USD 334.89 EUR 361.61 RUB 5.28
Astana:

QALAMNIÑ MİNEZİ - ĞALAMNIÑ MİNEZİ

Key`de taqırıp tappay` bastı qatırıp, ah urıp jatatın kez de boladı. Al mına taqırıp özine şaqırıp turğan soñ elpildep erdim de kettim. Qolımda «ay`nalası jup-jumır tegis kelgen, tilge jeñil, jürekke jılı tïetin» öleñdermen örnektelgen «Bir tamşı...» jır jïnağı. Bul meniñ zamandastarımnıñ işindegi jawhar jırınıñ ïirimi özine qaray` birden ïirip äketetin, öleñdegi örnegi özine ğana tän şeberlikpen salınğan, qasïetti qara öleñdi öz qadirinen bïik qoy`ıp, qasterley` biletin, bar bolmısı «qazaqtıñ däl özindey` qarapay`ım» ğana aqın Almat Ïsädil dosımnıñ qalamınan twındağan öleñder edi.

OY` TÜBİNDE
JATQAN SÖZ

Külli maqtawlar men madaqtawlar älemderdiñ Jaratwşısı bolğan bir ğana Allağa tän ekenin şarïğattan estip, bilsem de – örnekti öleñge öz oy`ımdı bildirip, zamanı ortaq, bağıtı bir dosıma izgi sözimdi arnap, qwanışımen böliskim keldi. Key`ipkerime qazaqı tämsilmen ay`tqanda «köpşik qoy`ıp», köñilin köterw osımen tamam. Meniñ ay`tpağım öleñ häm öleñdegi ömir jay`lı...
Şağın kitaptağı jumır şwmaqtardı oqıdım, sanama toqıdım, köñilge tüy`dim. Är oqırman ärtürli qabılday`tının eskersek, bir öleñniñ özinen-aq birneşe pikir örbitwge boladı.
Älqïssa, äñgimemdi key`ipkerim jay`lı maqalamnıñ börki, jır jïnağınıñ betin aşıp, körki bolıp turğan «QALAMNIÑ MİNEZİ – ĞALAMNIÑ MİNEZİ» taqırıbındağı alğı söz ornına berilgen aqın-jürek tolğağan oy`-qazınanıñ bir üziginen bastay`ın. «Allanıñ qudiretimen öz oy`ın tilmen jetkizwge şeksiz mümkindik alğan Adamzat balası qolına qalam ustağan künnen bastap, özgerw men tülewdiñ, örkendew men jañarwdıñ, öristew men damwdıñ tağı bir satısına joğarılap, sanalı ğumırın säwlelendire tüsti. Sondıqtan, o basta Qalamdı Quday` tek Jaqsılıq pen İzgiliktiñ jarşısı etip jaratqanına eş kümänim joq».
Aqïqatında qalamnıñ ğana emes, osınaw ğalamnıñ işinde külli jaratılıstan därejesi joğarı, aqıl ïesi bolğan adamnıñ da äw bastağı maqsat-mindeti bir-birimen tek jaqsı qarım-qatınasta bolıp, izgilikpen iz qaldırw emes pe edi? Desek te, Almat aqın ay`tqanday` «Qudireti älsiz sözdiñ ömiri qısqa» ekenin bile tura, qwattı qalamnıñ küşin şwaqtı ğalamnan köleñke izdewge, anığın ay`tqanda pendeliktiñ batpağına matırıp, adamdardıñ appaq qarday` köñiline kir jağatın quralğa ay`naldırıp alğandar da barşılıq mına qoğamda. Aqın jürek jïnaqtıñ betin aşqan äwelgi sözinde osı jağına tereñ män berip: «Aldımda – aq qağaz, qolımda – Qalam. Jarqın dünïelerdi ğana xatqa tüsirwge nïettenip otırmın. Sïya-sawıt bolsa, zapıranğa tolıp tur...
Ömir – alasapıran, Zaman – qubılmalı, adam da, adamnıñ ğumır keşw keñistigi de sät, sağat say`ın özgerwde», – dep oy`-tolqınısın ortağa saladı. Aldaw, arbaw, satw, utw sïyaqtı alağay`-bulağay` zamannan aqın pey`il tañğı şıqtay` möldirlik pen appaq qarday` tazalıq izdey`di. Qoğamnıñ betalısı aqın oy`lağanday` bolmağan soñ, amalsız qolına qalam alıp tolğanadı. Jır jïnağın bastap turğan «Munar» attı segiz jol öleñ bügingi künniñ betalısın aldıñızğa jay`ıp saladı:
Ağadan körmey` irilik,
Kişiden körmey` inilik.
Aspalı köpir şetinde,
Turğanday` bolam ilinip.
Sonday` bir surqay` sätterde,
Äkemnen qalğan jılılıq,
Şeşemnen qalğan jılılıq –
Lebiñe jürem jılınıp.
Aldına barsañ aqjay`law pey`il ağanıñ ayalı alaqanı tastay` qattı qatay`ıp alğan qoğamda ininiñ nïeti özinen özi-aq innen tar bolıp, eki arada ekiuday` küy` keşetinimiz tağı bar. Esil jalğannan erte ketken Esenqul şay`ırdıñ: «Ağa dep barsañ ağağa – ağanıñ köñili kökte jür. Bawır dep barsañ bawırğa – bawırı onıñ kök temir», – degen jan tolqınısımen Almattıñ jürek tebirenisiniñ ündesip jatwınıñ özi aqınğa ğana tän erekşelik bolsa kerek. Esağañ: «Ay`nalay`ın ağay`ın, sendermen jerdi bir basqam. Süy`gizgen, süy`gen, muñdasqan. Ömiri öleñ, jır-dastan, mende de arman joq şığar», – dep ay`nalasındağı öleñin uğıp, janın tüsingen jandarmen jabırqağan köñilin jubatsa, Almat aqın asqar taw äke men ayawlı anadan qalğan jılılıqpen tula boy`ın jılıtıp, mıñ qubılğan surqay` qoğamnıñ şuğılalı, şwaqtı jağına añsarı awadı da turadı. Äke men ana mey`iriminen qwat alıp, köñil kökjïegin keñitip köşege şıqqan Almattı tas qala, tas qabırğa, tas köşedegi qım-qwıt tirliktiñ ïirimi özine tartıp äketedi. Jaña ğana boy`ına şwaq sepken tätti qïyaldı qoğamnıñ qoyu tumanı tumşalap, pendelik ïektegen ömir öziniñ degenine köndirgisi keledi. Oğan aqın jürek kelise qoy`sın ba?
Ulğay`ğan soñ zamannıñ zar-nalası,
Qunsızdanıp baradı Ar bağası.
Awılğa bezip ketkim kep turadı,
Qajıtqanda qalanıñ qarbalası, – dep öleñniñ pırağına minip, aspantawlar ayasındağı alaqanday` awılınıñ qoy`nawına enip ketkisi keledi. Biraq awıl da bayağıday` emes-aw. Taw jaqtan da bir salqındıq bay`qaladı. Küy`beñ tirliktiñ ïlewine tüsip ketken awıldağı awladan baqıttı balalığıñnıñ elesi ğana qol bulğay`dı. Bügingi balanıñ boy`ınan keşegi küniñdi köre almay`, quzğa qarap ulığan böridey` qulazıp qay`tasıñ. Ras, barğan sätiñde quşaq jaya qarsı alğanımen seniñ qasıñda emen-jarqın äñgime ay`tıp kün uzaqqa otıra almay`dı. Şarwa qalıp baradı. Awa ray`ınıñ qolay`lı sätin pay`dalanıp, şöbin şiritpey` jïnap, urı-qarı, ït-qusqa tïgizbey` malın tügendew kerek. Almat äkelgen alma men tätti-pättiden däm tatqan soñ, bay`lanıs jaqsı ustay`tın burış-burıştı qwalağan awıl balaları uyalı telefonnıñ şırmawınan şığa almay` jatadı. Onı körip, janıñ tağı awıradı. Em izdep barğan awılıñnan keñ tınıs alwğa dem jetpey`, bir kezderi asıq atıp, läñgi tewip, azan-qazan bolıp jatatın awladan qızıq ketkenin körip köñiliñe köleñke tüsip, qoyu muñ tağı da bawrap aladı. Awılğa barsa osınday` köriniske şınımen tap bolatın aqın jürek eriksiz qalanıñ tirligine qay`tadan boy`usınıp, balkonnan asqaq Alatawğa köz saladı. Öndiris orındarı men san mıñdağan köliktiñ tütini tumşalap alğan Almatısına qulazï bir qarap, közin aşıtqan temekiniñ kök tütinin ışqına bir ürlep, işke enip, qolına qalam alıp awıldağı ağağa öleñmen xat jolday`dı:
Aman ba awıldağı ağay`ındar,
Aman ba atqaminer bağalı uldar.
Aman ba, atalarım, äjelerim,
Betterin äjim basqan,
samay`ın – qar?!

Aman ba bala-şağa – way`ımı joq,
Aman ba äkim-qara – ay`ıbı köp.
Qazaqtıñ tiley`tini – jan sawlığı,
Bolmasa, qw dünïeniñ qay`ırı joq.
Bul xat awılğa – barar-barmas. Bul xatqa awıldan jawap keler-kelmes. Biraq aqın sanağa tüsken san türli oy`dı aq paraqqa örgizw arqılı bir jeñildep qaladı. Al tötesinen tartatın bolsaq, jolıqqanda «Mal-janıñ aman ba?», – dep söz bastay`tın awıldağı ağay`ınğa öz tirligi unay`dı. Özinşe bir älem. Qısqa künde qırıq qubılğan qalanıñ qım-qwıt tirşiliginen küy`beñ tirliktiñ ïlewinde jürse de ağağa awılı qımbat. Awıldağı ağası aqın inisi ay`tqanday` «qw dünïeniñ qay`ırı joq» ekenin tüsinse de, örisine örgizgen tört tüligi men sonıñ qıstağı jemşöbin qamdawdıñ özine waqıt tappay` qarbalas tirlikke süñgip ketken. Almatıdağı Almatına awıldıñ dämi dep ara-tura sälem-sawqatın joldap qoyatını bolmasa, sol qalağa arnay`ı özi barıp, w-şwına bas ay`naldırğısı joq. Tawınıñ tunıq awası men möldir swı janğa qwat, dertke dawa. Osını tüsingen şay`ır ağa bey`nesin öleñinde ädemi örnektep, awıl adamınıñ bolmısın jasay`dı:
Qala dese at-tonın ala qaşar,
Awıl jaqtan kelmey` jür xabar-oşar.
Dalada erkin ösken esil ağam,
Sizdiñşe awıl – jaqsı, qala – naşar.
Aqın jır arnağan ağa bey`nesiniñ ar jağında bükil awılğa tän qazirgi qazaq qoğamınıñ bey`nesi tur. Däl osınday` jüzin kün küy`dirip, jel qağıp, qaratorılanıp ketken ağa meniñ de awılımda bar. Şäpkisin qïsay`ta kïip, bir közin sığıray`ta alıp künge bir qarap qoy`ıp, erteñgi künniñ awa ray`ın iştey` boljap, soğan say` qam-qareketine kirisedi. Al keşkisin...

SERÏALDAR
SERGELDEÑİ

Keşkisin qalıñ eldiñ sanasın torlağan serïaldar serwenge şığadı. «Otaw-TV» arqılı birneşe arnanı tamaşalaw taw qoy`nawındağı jurttıñ da ädetine ay`nalğan. Tipti, burındarı eki-üş arna ğana körsetip turğan kezdiñ özinde «Qarapay`ım Marïya», «Jabay`ı Roza», «Bay`lar da jılay`dı» degen serïaldar şınımen awıl turğındarın jılatqan. Bir emes, eki jılağan kezderi de bar. Birinşisi ne ädet-ğurpı, salt-dästüri ne tälim-tärbïesi ne ulttıq sïpatı üş qay`nasa sorpası qosılmay`tın şeteldik serïaldağı key`ipkerdiñ tağdırı közinen sorasın ağızsa, ekinşisi, birew kïnoğa şırmalıp jatqanda, «qulannıñ qaswına mıltıqtıñ baswın» döp keltirip, qoradağı sïırın, qoy`-eşkisin qoldı qılıp, talay`dıñ köz jasın köldetkenin san ret estidik. Sol serïaldar saltanat qurğan şaqta ğoy` körşi awıldağı bir apamızdıñ: «Özimniñ qay`ğım azday` «Jabay`ı Rozanıñ» qay`ğısı qandı işip qoy`dı», – dep key`igeni. Serïaldardı tizbelegendegi ay`tpağım, aqın jürek ultqa töngen qawip pen urpaqqa tïetin zïyandı osı öleñi arqılı-aq ädemi äzilmen swrettey`di.
Keşqurım mezgil. Sïırın sawıp,
Bolğan soñ, köne kïimin qağıp.
Üy`ge endi äjey`, mal qora jaqqa,
Burılıp, közdiñ qïığın salıp.

Şalı otır törde – tür-tüsi semgen,
Jüretin ılğï qırqısıp elmen.

Kelini bolsa – jubata almay`,
Kenje balasın uy`qısı kelgen.

Şüy`iltip qalıñ qabağın ana,
Küñk etti oğan – «Balanı qara!»
Teledïdardı qosıñdar käne,
Bastalıp ketti «Jabay`ı Roza!».
Köz aldıñızğa osıdan biraz jıl burınğı oqïğalar sap tüzep şığa kelgen şığar. Astarında ğajap oy` jatqan pälsapası tereñ şwmaqqa ay`nalmasa da, qarapay`ım ğana örilgen öleñnen ömirdiñ özin körwge boladı. Serïal sergeldeñge salğan sana şarşap, köz uy`qığa ketedi. Tipti, key`bir kisilerdiñ kïnodağı bey`baqtı tüsinde körip, tünimen döñbekşip şıqqanın da estigenbiz. Al tañ atqanda ne boldı?! Ne bolğanın Almat aqınnıñ özi ay`tsın:
Körinip künniñ sulbası jaña,
Şal erte turdı – tulğası dara.
...Qorada turğan qara sïırdıñ,
Qalıptı ala buy`dası ğana.
Urlanğan maldı qoy`şı, öristegisimen ornı toladı. Al wlanğan sananı qay`tpekpiz?! Aqın jüregi osı bir qawiptiñ aldın osıdan birneşe jıl burın-aq eskertip qoy`ğan. Tıñdar qulaq bolsa qane? Joğarıda ay`tqan «Otaw-Tv» jaqsı boldı. Ündiniñ, türiktiñ, käristiñ, fïlïppïnniñ, tağısın tağı serïaldar şerwi jañbırdan key`ingi sañırawqulaqtay` qaptadı. «Awzı küy`gen ürlep işedini» bilgen jurt serïalğa qoranıñ awzın qulıptap, awlağa alabay`ın bos jiberip, alañsız kirisetindi şığarğan. Bir qawiptiñ aldın alğanımen, zırlawıq künmen jarısqan serïaldardıñ sananı şırmap alğan şırmawıqtıñ özine ay`nalıp ketkeni qaşan?! Almattıñ «Jabay`ı Rozasın» oqığannan key`in ündi «Kelinniñ» qanşasınşı serïyası jürip jatqanın sanalı türde izdedim. Quday` saqtasın eki mıñnıñ üstine şığıp ketipti. «Kelinniñ» kesiri twralı ay`tılmay` da, jazılmay` da jatqan joq. «Taskereñ qoğam» dep özim ömir sürip otırğan zamandı tildewden awlaqpın. Sol qoğamdı jasap otırğan adam rwxı azğanınıñ jemisi. «Ulttıq» häm otandıq arnalardıñ tizginin ustap otırğan qandastarımnıñ ultın süy`e almawı men süy`e almağanına uyalmawınıñ nätïjesi. Öleñnen tüy`genim... Qoğamnıñ dertin jazw üşin közge jas üy`irip, köñil tolqıtatın şwmaq bolwı mindetti emes eken. Äzilge qurılğan qarapay`ım ğana şwmaqtardan sanağa tüsken zildey` salmaqtı sezindim.

SALQIN QOĞAM
Dalanıñ salqın awası boy`ıñdı şïratıp, janıñdı jigerlendirse, adamnıñ salqın pey`ili quddı muz qarığanday` deneñdi titirkendirip jiberedi. Jaña däwir pendeleriniñ qas-qabağınan sonday` bir jat, salqın minez bay`qalıp turatınday`. Ay`talıq:
Ay`dap saldım jılqımdı tepseñ jerge,
Sendey` adam tabılmas eksem jerge.
Namazdıger, namazşam arasında,
Asıqqannan tïmey`di ökşem jerge.
A-a-a-a-ay`, jeñeşe-ay`,
Mineziñ seniñ özgeşe-ay`, – dep keletin xalıq änindegi äzil- qaljıñnan qay`nı men jeñge arasındağı qay`mağı buzılmağan qazaqı pey`ildi körwge boladı. Ağay`ınnıñ uy`tqısı bolıp otırğan jeñgege qay` qay`nı erkelemesin, än arnamasın. Al Almattıñ öleñindegi key`ipker jeñge bey`nesinen bügingi qoğamdağı ağay`ın arasındağı bereke-birlik pen tatwlıqqa sızat tüskenin bay`qawğa boladı. Aqın jırındağı jeñgeni bey`neli türde alsaq, biz ömir sürip otırğan däwirdiñ kelbeti bay`qaladı.
Salqın üy`. Salqın sälem. Salqın jeñgem –
Saqïna, sırğaları altın zerden.
Qabağı qız küninen aşılmay`dı-aw,
Qaşan da däl osınday` qalpın körgem.
Ras, ağağa ay`tqanın istetip, surağanın aldırıp, ağay`ınğa kelgende kirpidey` jïırılıp, janıña türpidey` tïetin jeñgeniñ barı da aqïqat. Jündewge jaqsı jwas tüy`edey` momaqan küy`ge tüsken ağa tañdap alğan jarına sözi ötpey`, bawırınıñ qabağındağı kirbiñdi, anığın ay`tqanda ağasınıñ qabağına qarap, şarasızdıqtan otırğan ininiñ köñilin burğan bolıp, aşınğannan şıqqan aşşı dawısın zamanğa ğana kötere aladı:
Küy`indi ağam:
Bul netken salqın qoğam,
Ay`nalañnıñ barlığı arsız, nadan.
Qarızdardıñ üstine qarız jamap,
Qıspağına aldı ğoy` narqıñ jaman...
Şarasız ağanıñ awzına söz salw arqılı aqın osı künniñ körinisin bey`neley`di. Sodan ba, men bul öleñdi otbası, oşaq qasınan sırtqa şığarıp, ağay`ınnıñ arasınan alısqa äketip, tügeldey` bolmasa da, osı qoğamnıñ key`bir köleñkeli tustarın körip otırğanday`mın. Salqındıq tek jeñge qabağında ğana emestigin aqın osı öleñinde bılay`şa kesteley`di:
...Dalada küz. Awada salqın sız bar,
Eske tüsti balalıq, jarqın jıldar.
Men de oy`landım:Quday`-aw, nendey` zawal,
Adamnıñ nïeti men narqın buzğan?
Sawattı sawalğa salmaqtı jawaptı Almattıñ öz öleñinen taptım. Jalpı adamdıq ardıñ saqtalıp, adaldıq saltanat qurwı üşin ïmandılıqtıñ ïirimine boy`lamasa, mına jalğan köp pende oy`lağanday` «oralıñnıñ barında oy`na da, külden» turmay`dı-aw. Oy`nap jürip ot basıp, ibilispen dostasıp, izgilikten qoştasıp jatqandar qanşama? Qoğamnıñ osı bir osıl tusın döp basqan aqın:
Ïmamğa uy`ıp, däretpen
Quran ustap, jürmegen soñ –
Sananı tuman ıstap.
«Künde jïın, künde toy`» bolıp ketti,
Meşitke baratın jol tım alıstap, – dep aqïqattı añsap, pendewï tirlikten şarşap, tığırıqtan şığar jol izdegende jürektiñ qalawı qay`da aparatının sezine jırlay`dı. Aqïqatı da osı ğoy`. Besikten bastalğan joldıñ meşitten kün say`ın bes märte «Allahw Akpar – Alla Ulı» dep estip jatqan Ulı Jaratwşınıñ aldına aparatını beseneden belgili. Sol jerde mañday`ımızğa berilgen ğumırdıñ qalay` ötkeni jay`lı esep beremiz. Mına jalğanda Quday`ın umıtqan pende bäribir eşqanday` därmensiz quldıq därejege tüsip, sol jerdegi ädilet tarazısı aldında jawapqa tartıladı. Almattıñ aqın jüregi de öleñ bolıp soğıp, osını bildirip tur ğoy`. Pendelik tirlikten şarşağan şay`ır jan men tänniñ tazaratın jerdiñ qay`da ekenin de jaqsı biledi. Biraq näpsi qalawı qazir ol mañnan alıstatqısı kelip jürgenin de jasırmay`dı:
Jaman qara nïetti arqandasam dep edim,
Tıy`ıp näpsi qalawın talqandasam
dep edim.
Qasïetin Allanıñ tereñ uğıp bilmep em,
Tazartatın kez jetti jan men tändi kirlegen.
Aqïqattı añsağan jürek qalawı osı endi. Muqağalï ağası da jalğannıñ bayansız ekenin bilip:
Ya, Jaratwşı Allam!
Qolday` gör, süy`ey` gör meni, süy`ey` gör!
Qoldarı da, qorğanı da joq jan em,
Jasağan ïem! Qulap baram, süy`ey` ber!
Pendelerge tabına-tabına bolğan em, – dep aqïqat sözin jetkizgen edi. Danışpan Abay`dıñ: «Til jürektiñ ay`tqanına könse jalğan şıqpay`dı», – degenine süy`ensek, Muqañnıñ da, Almattıñ da arbawı köp jalğan dünïeniñ taban tirep, tïyanaq tabar tusı Xaqtıñ aldı ekenin tolığımen sezinip turğanın bay`qay`mız.
Almat dos, «qamal buzar», «qılıştay` ötkir», «qırma saqal» dey`tin qırıqtıñ bosağasına kelip, esigin qağıp tursıñ. Irımğa süy`ensek, qırıqta da bir sır bar. Jaña twğan säbïdi qırqınan şığarw, ömirden ötken jannıñ qırqın berw, Quranda ay`tılıp, émbrologïya ğılımı däleldegendey` şarana qursaqta tamşı swdan qırıq künde uy`ığan qanğa, kelesi qırıq künde etke, keleside süy`ekke ay`nalwı eşqanday` säy`kestik emes. Bir sır bar dünïe. Al rwxanïyatımızdan alsaq, xakim Abay`dıñ özi qansonarda bürkitşi bolıp, añğa şığıp, «maxabbat qızıq mol jıldarın» artqa qaldırıp, «Aqıldı adamğa ïman parız, ïmandı adamğa ğïbadat parız», dep ïmandılıqtıñ awılına atbasın burdı. Muqağalï aqın da «Qubılağa bet burıp, qol qwsırıp, säjdege bas qoyatın qay`da künim», dep osı qırıq jasında armandadı. Al tım tereñdey`tin bolsaq, adamzattıñ asılı, eki dünïeniñ sardarı, ğalamnıñ raxım nurı bolğan Muxammedke (s.ğ.s) pay`ğambarlıq osı qırıq jasında keldi.
Söz tüy`inin ay`tar bolsam, ğumırlı bol aqın dosım! Muxammedke (s.ğ.s) lay`ıqtı ümmet atanıp, Abay`dıñ amanatın orındap, Muqağalïdıñ armanına sen qol jetkiz. Ay`tarı mol aqınsıñ ğoy`, sarqılma dosım!

Negizi Almat Ïsädil poézïya älemine ädemi minez, äserli öleñimen kelgen aqın. Onıñ twğan jer men ösken öñir, näzik maxabbat pen möldir muñ, sulw tabïğat pen qorşağan orta jay`lı qwattı da şwaqtı jırları az emes. Bul maqalada bügingi qoğamnıñ bey`nesin körsete bilgen birer şwmağı töñireginde ğana söz qozğadıq. Key`inge de söz qalsın!

Jumatay` Ämireev

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï