USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

Nursultan Nazarbaev: Ulı dala ulağattarı

Täwelsizdiktiñ tal besigi

...Şınında da, 1991 jıl käri tarïxtıñ qursawlı döñgelegin keri ay`naldırğanday` boldı. «Eşqaşan qulamay`dı» dep däriptelip kelgen kompartïya da, köp eldiñ köñilin awlap kelgen kommwnïzmniñ tätti elesi de osı jılı sır berdi. Täwelsizdiktiñ tolğağı tar şeñberde şïrığıp jatqan talay` eldiñ tınışın ketirip, mazasın aldı. Biz de üzeñgige ayaq artqanday` edik. Sananı kernegen surapıl quştarlıq pen alapat arman alğı künge asıqtırdı. Qanatın qomdağan qıranday` tomağamızdı sıpırwğa äzir otırdıq. Sol kezdegi alañ köñildi Almatı san ğasırdı bastan keşip, aqılman abızdıq kezeñderdi sätti ötkerip, qazınalı qarïyaday` oy`ğa şomıp otırğan dana qalağa uqsay`tın. «Almalı» däwirin artqa tastap, Jibek jolınıñ boy`ındağı ulı qïırlarğa sozılğan uzaq köşterge teñin artıp, Qıtay` men Ündistanğa asqan kire joldar men küre dañğıldardıñ şwlı şejiresin key`ingi ğasırlarğa jalğadı; Orınbordan ozğan, Aqmeşitten asqan astanalıq éstafetanı asqarlı Alatawdıñ bawray`ına qonaqtatqan qala - bul. Än men jırğa arqaw bolğan äz Almatınıñ mañday`ına ğasırlap kütken qwanış - Täwelsizdikti jarïyalaw baqıtı buy`ırdı. Ïä, Almatı - täwelsizdiktiñ tal besigi. Jeltoqsanda bulqınğan jas qay`rattıñ namısın janığan jer de osı şahar. Bul qalada keñestik kezeñniñ qatpar-qatpar tarïxı tüzildi. Bul qalada azattıqqa umtılğan arıstardıñ aqırğı joldarı ayaqtaldı. Bul qalada dala psïxologïyasınıñ qalalıq bolmısqa ay`nalwınıñ uzaq ürdisi jürdi. Sawatsızdıqpen küresken jıldardıñ sızbaları da osı jerde dünïege keldi. Ğılım-bilim, ädebïet pen öner, rwxanïyat pen mädenïet alma ağaştarımen astasa bür jardı. Al, eñ bastısı, Almatı ulttıq sananı qalıptastırwdıñ rwxanï ortalığı, ulağattı ustaxanası boldı. Qazaq xalqınıñ öneri men mädenïetiniñ dästürli dala fïlosofïyasınıñ şınay`ı körinisi bolıp qana qoy`may`, ulttıñ damw üderisindegi ülgi men mektepke ay`naldı. Osınıñ bärine kwä - arw Almatı...

Sayasat saltanatı

...Biz - xalıqtıq sayasattıñ märtebeli mektebinen şıqqan elmiz. Osı elde twıp-ösken urpaqpız. Babanıñ dañqın buldap, bura tartqan jerimiz joq. Ulı dalanıñ ulağatın ulttıq tarïxımız dep bağalay` otırıp, jaña tarïxtıñ tarawların jazıp jatırmız. Bul oray`dağı berik ustanım - ulttıq ıntımaqtı tw etw. Sayasatker bolw äw bastağı armanım emes edi. Tipti, bala kezimde munıñ nendey` närse ekenin de oy`lap körmeppin. Tek, äy`tewir äkem men anamnıñ kündelikti qarapay`ım ömiri men awıldastarımnıñ qoñır turmıs-tirşiligi meni osı jolğa - bey`mälim saparğa bastap alıp kelipti. Awıl aqsaqaldarınıñ ärbiri sıralğı sayasatker, sırbaz mämileger ekenin jıldar ötkende, talay` elder men memleketterdiñ törinde elim twralı tolğanğanda tereñ sezine tüskendey` boldım. Solaqay` sayasattıñ tusında mansap minberine kezdey`soq köterilgen kesirler men zordan zobalañ körgen xalqımızdı kemsitkender bizdi küni keşe ğana pay`da bolğan buratana xalıq, buralqı el sanadı. Biz joqtan bar bolğan xalıq emespiz. Qazaq xandığı - budan bes jarım ğasır burın şañıraq köterse de, Ewrazïyanıñ ulı dalasında ornağan arğı däwirdegi saq, ğun, üy`sin memleketteriniñ, bergi zamandağı Ulı türik qağandığı, Deşti Qıpşaq pen Altın Orda memleketteriniñ zañdı murageri. Bular - bizdiñ ulı tarïxımızdıñ köne silemderi. Ejelgi izdiñ sürlewleri bizdi jaña zamannıñ minberinen söz ay`twğa jetkizdi. Demek, sayasattıñ eñ bastı ustanımı - birlik. Birligi jetken el ozadı, birligi ketken el tozadı de- gen sözdiñ de sorabın döp basıp ay`tqan xalqımız. Birlik - bizdiñ barlıq jeñisterimizdiñ qay`nar közi, tınıştığımız ben bey`bit ömirimizdiñ qorğanı. Birlik bar jerde - tirlik bar. Osını ärday`ım jadımızda ustawımız kerek. Ata tarïxımızdıñ tujırımdarın este ustap, şejire bolıp ay`tılar ulttıq ulağattı, tarïxï aqïqattı jas urpaqtıñ jadına mıqtap siñirwimiz qajet. Jas urpaq jüregine sonda jol tabamız, sonda ğana bolaşağına bağdar bere alamız...

Twğan tildiñ tuğırı

...Bir qızıq paradoks: biz öz memleketimizde Konstïtwcïyada jazılğan zañdıq küşi bar baptı basşılıqqa almay`, qızdırmanıñ qızıl tiline erip, şapqılay` beremiz. İs basında, äsirese xalıqtıñ köz aldındağı jawap- tı qızmette otırğan qazaqtardıñ özderi memlekettik tildi mensinbey`, özge tilde söy`lewge qumar bolsa, oğan xalıq ta, til de kinäli emes. Kinäli ulttıq namıstıñ azdığı, ersi äreketke eliktegiştik, ult dästürine enjarlıq. Osı jağday`dı saralay` kele, on bes jılda ayu da memlekettik tildi üy`renip alatın waqıt boldı dep ay`tqanım bar. Bul sözdi qazaq tildi basılımdar qanattı sözdiñ qatarına qosıp, biraz uşqındattı. Biraq bul qanattı sözden göri til tağdırına alañdawdıñ, namıstı qay`rawdıñ bir jolı edi. Bul ıñğay`dağı tığırıqtağı tirliktiñ ïini tüzeler degen ümit sözi bolatın. Ärïne, budan jïırma bes jıl burınğı jağday`men salıstırğanda, bul bağıtta köp närse alğa jıljıdı. Utqanımız da, uqqanımız da barşılıq. Ökinişke qaray`, umıtqanımız da jetip jatır. Utılmay`tın jerde utılıp, tutılmay`tın jerde tutılıp jatatınımız da joq emes...

Din men dästür

...Qazir ïslamdağı ekiniñ biri bilmey` ay`tıp jürgen mäsele: jïhad twralı mäsele. Jïhad – ïslam dininde ay`tılatın uğım ekeni ras. Biraq munıñ ayasın tek qana lañkestikpen şektey`tin bolsaq, qattı qatelesemiz. Onıñ qazaqşa uğımı belgili bir nätïjege, maqsatqa jetw üşin küş-qay`rat jumsaw, ınta-jiger tanıtw, maqsat üşin küresw degen mağınanı bildiredi. Bul sözdi qazir qarw alıp soğısw, özin qurbandıqqa şalw mağınasında qoldanıp jür. Quranda «jïhad» sözi 35 jerde kezdesedi. Sonıñ törtewinde ğana «soğıs» uğımında qoldanılğan. Köp adam özin musılman sanağanmen, Qurannıñ jalpı män-mazmunımen de tolıqtay` tanıs emes.

Sondıqtan şolaq tüsinik şala uğımdı twğızadı. Terrorïzm – älemdik dert. Bul zawalğa qarsı adamzat balası, barlıq memleketter maqsattı türde küş biriktirip, qarsı turmasa, jağday` jıl ötken say`ın, tipti ay` ötken say`ın wşığıp, dünïe ört quşağına ay`- nala beredi. Qay`ğınıñ bultın jamılıp, qaraqan basıñnıñ qamımen bürkenip ğumır keşetin bey`tarap sayasat endi orındı amal, oray`lı is-äreket bola almay`dı. Älemdik tajalğa bara-bar qarsılıq, din tilimen ay`tqanda, zulımdıqqa qarsı zay`ırlı jïhad qajet...

Qïırdan kelse qandastar

...Älemniñ är qïırında ömir sürip jatqan bawırlarımızdı atajurtqa oraltw bağıtında köpten oy`ımda jürgen armanımdı orındağan sätimdi meniñ öz ömirimdegi eñ baqıttı kezeñim dep eseptey`min. Bul bir jürekjardı qwanış, sezimge tolı saltanat, azamattıq parızdıñ salmağın sezinwdiñ şınay`ı körinisi boldı. Osınday` erekşe sätter oñaşa qalğan kezde key`de öleñ bolıp oralıp, qolıña qalam alğızadı. Tıñday` bilw zamanıñnıñ tınısın, Törge ozdırw qazağımdı – Ulı sın. Moy`ındatsañ muratıñdı jahanğa, Sonda ğana… Pende emes, Ulısıñ! Sonda ğana Ulıqtay`dı ulısıñ! Elimizde dünïe jüzi qazaqtarınıñ bes qurıltay`ı ötti.

Olardıñ key`ingileri jaña elorda törinde – Astanada ötti. Osı kezeñniñ özi jaña elordağa qonıs awdarw tusındağı tarïxï oqïğalarğa kwä bolw, közay`ım bolw turğısında el tarïxındağı elewli künder, erekşe sätter boldı. Dünïe jüzi qazaqtarınıñ basın qosw nawqandıq is-şara emes, memlekettik sayasattıñ merey`li de märtebeli körinisi bolıp, xalıqaralıq qawımdastıqtan, älemdik örkenïetten öz bağaların aldı. Älemde öz qandastarın atajurtqa jïnap, memlekettik turğıdan arnay`ı bağdarlamalar qabıldağan, kelgenderdiñ jaña ortada jatsınbay`, birden siñip, jay`lı ğumır keşip ketwine barlıq jağday`ların jasap jatqan dünïe jüzindegi üş eldiñ biri – Qazaqstan...

Önerdiñ örisi keñ ...

Keñestik qïrandı qurılımnan mura bolıp tek qana ketewi ketken ékonomïka, kenewi kepken turmıstıq problemalar ğana qalğan joq. Sağı sınğan sana, jünjigen rwx qaldı. Bir kezde mädenïet mäy`egi atanğan ülkendi-kişili qurılımdar men ujımdar rwxanï küy`zelisti bastan keşip, sananı turmıs bïlegen kezeñde, mädenïet oşaqtarı men öner ordalarınıñ birazı jabılıp ta qaldı. Qısqa jip kürmewge kelmey` jatsa da, ulttıq önerge, xalıqtıq rwxanïyatqa qol sozdıq. Öner – ulttıñ rwxanï kelbeti. Memlekettiñ märtebesi men merey`iniñ şınay`ı körinisi. Önerli xalıqtıñ örkeni de bayandı.

«El işi – öner kenişi» degen söz bertinde pay`da bolğanmen, onıñ arğı bolmısı tarïxï bastawlardan til tartıp, xalqımızdıñ qazınasın, mäweli mädenïetimizdiñ qay`narın qapısız tanıtadı. Äwesqoy`lıq pen käsibï önerdiñ arajigin bay`qap qarasaq, ol xalqımızdıñ san ğasırlıq süzgisinen ötken bay`lığın biriktirip, onı jaña zamanğa say` jañğırtwdıñ tıñ nätïjesin añğartadı...

Otbası – otan tiregi

...Jaman xalıq joq, jaman ädet bar. Jaman ädet juqpalı. Ol jürekke tüsetin jegi qurt. Oñı men solın tanıp ülgermegen, ersi närselerge eliktewge bey`im turatın añğal jastardı adaswdan saqtandırwdıñ şaraların memleket birjaqtı şeşe almay`dı. Bul – jurt bolıp jumılıp, xalıq bolıp qoldap, birlese jumıs jasawdıñ nätïjesinde jüzege asatın mäsele. Tärbïe – tal besikten bastalıp, adamnıñ ömir boy`ı üy`renetin, tälimimen siñiretin adamï qasïetteriniñ xalıqtıq mektebi. Qazaq «Uyada ne körseñ, uşqanda sonı ilersiñ» dey`di. Bul – Ulı Dalanıñ ulağattı pedagogïkası men dana babalarımızdıñ urpaq tärbïesine mey`linşe män bergeniniñ ay`nası...

Jañğırıp keler jas tolqın

...Täwelsizdik alğan tusta, äsirese, 1993-1994 jıldarı eldegi qarajat tapşılığına bay`lanıstı asa kürdeli kezeñdi bastan keşw ge twra keldi. Narıq qatınasınıñ qïındığı onıñ zañdılıqtarına äli bey`imdele qoy`mağan xalıqqa awır tïdi. Ol kezde köptegen ata- analar üşin balasın şet elde oqıtw iske aspay`tın arman bolıp körinetin. Qarjı tapşılığı jomart eldiñ de qolın bay`ladı. Degenmen, täwelsiz memleketimizge ozıq oy`lı, bilikti mamandar qajet ekenin eskere kele, sol tusta biz täwekel dep, jastarımızdı alıs şet elderge oqıtwğa bel bay`ladıq. Ol üşin arnay`ı xalıqaralıq bağdarlama qabıldaw qajet boldı. «Biter istiñ basına jaqsı keler qasına» degen ädemi söz bar ğoy`. Janımdağı serikterim ay`tqanımdı uğınıp, tapsırmam boy`ınşa jaña, tarïxï bağdarlamanıñ erejesi men qağïdattarın tüzip şıqtı. Osılay`şa, 1993 jıldıñ küzinde, naqtıraq ay`tqanda, 5 qaraşa küni arnay`ı Jarlıqqa qol qoy`ıp, «Bolaşaq» bağdarlamasınıñ tusawın kestik. Söy`tip, jastarımızdı şet elderdiñ aldıñğı qatarlı joğarı oqw orındarında oqıtw mäselesin tübegey`li şeşetin xalıqaralıq is-şara ömirge keldi... Eñsesi bïik elorda ...XX ğasırdıñ ayaqtalar tusında tarïxımızda alğaş ret eldiñ ulttıq mäñgilik müddelerin basşılıqqa ala otırıp, täwelsiz Qazaqstannıñ astanası qay` jerde ornalasatını twralı şeşim qabıldawımızdıñ asa zor sayasï jäne öte mañızdı älewmettik mäni boldı.

Qorıta ay`tqanda, jaña Astana ömirge keldi. Tarïx tabaldırığınan attadı, qaz turdı, qadam bastı, jïırma birinşi ğasırmen amandastı. Onıñ uzaq damw jolında äli de san taraw belester bar. «Mäñgilik El» attı jalpıulttıq bağdarlamanı jüzege asırw jolında jumıla eñbek etip jatqan täwelsiz Qazaqstannıñ bügini qanday` nurlı bolsa, erteñi odan da saltanattı bolatınına kümän joq. Älemdegi eki jüzge jwıq memleketter arasındağı alar or- nımız, şığar törimiz waqıt ötken say`ın bïiktep keledi. Juldızımız joğarılay` tüswde. Bul juldız – baqıt juldızı. Xalıqtıñ mañday`ındağı juldız. Sondıqtan, ol jarqırap jana beredi. Xalqımızdıñ mañday`ındağı juldızdıñ nurına bölengen jas urpaq – jaña tolqın bizdiñ bul isterimizge alğısın ay`tatın boladı...

Qarïyalarımız – qazınamız ...

Ulı Dalamızdıñ ulıq tarï- xında janıñ jadıray`tın jaqsı qasïetter uşan-teñiz. Sonıñ biri – dala demokratïyası. Onıñ bastı uranı – ädildik, birlik jäne ulttıq tutastıq. Ataqtı bïlerdiñ, ay`bındı aqındardıñ aksïomağa ay`nalğan aforïzmderine oy` jiberip qarasañ, olardağı xalıqtıq qasïet, ulttıq ulağat ay`qın körinedi. Sonday` kezde aqılman abızdıñ oy` tereñdigine tänti bolıp, dala fïlosofïyasınıñ ulı sarının sezinesiñ. Özegi – aqıl, önegesi – naqıl jurtıñnıñ asıl sözderi urpaqtar sanasına jetip jatsa, budan artıq qazına bola ma? Ortaq abıroy` – Otan qwatı. Älemdik örkenïetten öz ornın tapqan qazaq eliniñ birligi men tutastığı keler urpaqqa mäñgilik mindet, xalıqtıq qasïet bolıp qala beredi. Bul joldağı aqsaqaldarımız ben key`wanalarımızdıñ qosar ülesi el damwına erekşe serpin beredi dep senemiz. Qarïyalarımız – qazınamız bar, demek tuğırımız bïik, twımız joğarı bolatınına kümän joq. Tulpar minip, tw ustağan qazaqqa Allanıñ aq nurı jawa bersin!...

Muratı birdiñ – qwatı bir

. Bul kitap ne üşin jazıldı?

Onıñ mañızdı sebepteri bar. Täwelsizdiktiñ jïırma bes jıldıq kezeñin memleket damwınıñ ïgilikti nätïjelerimen qarsı aldıq. Älemdik örkenïetten egemen el qatarında öz ornımızdı taptıq. Özgelermen boy`ımız da, oy`ımız da teñesti. Xalıqaralıq qoğamdastıqtıñ beldi äri belsendi müşesi retinde märtebeli minberlerden söz ustap, közqarasımızdı keñinen tanıtwğa qol jetkizdik. Munıñ bäri tarïx üşin qas-qağım sät sanalatın şïrek ğasırda jüzege asırıldı. Qarwdıñ küşimen emes, aqıl- parasattıñ, sarabdal sayasattıñ qwatımen älem nazarın özimizge burdıq. Täwelsiz memleket atanıp, şekaramızdı şegendedik. Töl teñgemizdi törge şığarıp, awmaqtıq tutastığımızdı törtkül dünïege moy`ındattıq. Memlekettik rämizderimizdi jumır jerdiñ qay` tükpirinde de asqaqtatıp kelemiz. Waqıt bizben sanastı. Zaman bizge moy`nın burdı. El esey`di, elmen birge men de ülken ömir mektebinen öttim. Qanday` qïın kezeñde de xalqımızdıñ birlik pen ıntımaqtı birinşi orınğa qoy`ğan ulttıq dästürin nıq ustay` otırıp, köp ulttı Qazaqstan xalqınıñ awızbirşiligi men özara tüsinistigin, sıy`lastığı men tözimdiligin memleket damwınıñ temirqazığı etip qalıptastırdıq. Jappay` qırıp- joyatın yadrolıq alapat qarwdan öz erkimizben bas tarta otırıp, xalıqaralıq qoğamdastıqtan, irgeli memleketterden bey`bitşiligimizge kepildik aldıq. Bul qadam da ıntımaqşıl xalqımızdıñ tarapınan öz kezinde qoldaw taptı. Munda da muratımız bir, maqsatımız ortaq boldı. Munıñ bäri elimizdiñ bügini men erteñin tereñnen oy`lap, durıs şeşim qabıldaw nätïjesinde jüzege astı. Bügingi tañda 5 ïnstïtwttıq reformanı jüzege asırw jolında 100 naqtı qadam – Ult josparın orındawğa kirisip kettik. Biz üşin bul da sındarlı kezeñniñ tağı bir sınağı bolmaq.

Mine, osı tusta söz ben istiñ birligi qaşanda el damwınıñ naqtı körsetkişine ay`naladı. Biz egemen el bolw jönindegi ata-babalarımızdıñ asıl armanın jüzege asırdıq. Elimizdiñ özi tañdağan dara jolı bar, ol – bey`bitşilikti süy`etin, qawipsizdikti qorğay`tın Qazaqstan Jolı. Täwelsizdiktiñ jïırma besinşi jılın jaña qazaqstandıq armandı jüzege asırwdıñ ay`qın jetistikterimen qarsı alıp otırmız. El ékonomïkasınıñ serpini men älewmettik äleweti älemdik dağdarıstıñ sın-tegewrinderine berik şıdas berip keledi.

Eñ bastısı, xalqımızdıñ köñilinde rwxanï-psïxologïyalıq dağdarıs joq. «Qazaqstan-2050» Strategïyasın jüzege asırwdıñ jalpıulttıq bağdarlaması jaña qwatpen jüzege aswda. Jumıla kötergen jük jeñil. Ata-babamız qanımen, janımen qorğağan ulı dalada Mäñgilik El qalıptastırwdıñ barlıq şarttarı men mümkindikteri jasaldı. Memlekettik ustanım tuğırın bekitti. Meniñ tildik qorımda eñ jïi qoldanılatın üş uğım bar. Ol – Tınıştıq. Tatwlıq. Birlik. Äri olay` bolwınıñ da sırı bar. Olardı mağan dey`in de mıñdağan adam ay`tqan. Bäri de tarïx tağılımınan twıp, ejelgi babalarımızdan ekşelip jetken sara sözder. «Altaw ala bolsa – awızdağı ketedi, törtew tügel bolsa – töbedegi keledi», «Bölingendi böri jey`di», «Sawsaq birikpey`, ïne ilikpey`di», «Tınısı birdiñ – ırısı bir» dey`tin atalı, batalı sözdi de ay`tıp ketken solar. Biz ulı babalarımızdan qalğan asıl sözge de, jön-josıqqa da, dästürge de ärqaşan adal bolwımız kerek. Biz Ulı Dala eliniñ keşegisin büginge, büginin erteñge jalğay`mız. Onıñ ulı tarïxın jaña däwirde jarqıratıp jañadan jazamız. Jaña ğasır – üşinşi mıñjıldıqqa Qazaqstannıñ qoltañbasın basamız. Muratımız – Mäñgilik El! Täwelsiz memleketimiz Ewrazïyanıñ osınaw alıp keñistiginde mäñgilik ömir süretin boladı. Märtebesi bïiktep, öse bersin, örkendey` bersin Ulı Dala eli – Mäñgilik El – Täwelsiz Qazaqstan!.

("Egemen Qazaqstan" gazetinen ıqşamdalıp alındı).

Ssılkï po teme:
Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï