USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

Bay`lıqqa bola jan-dünïesi batpaqqa batqan…

1990 jılı twğan. 1996-2007 jıldarı Semey` qalasınıñ №34 orta mektebin tämämdağan. 2008 jılı Semey` qalasınıñ jergilikti telearnasında, sonımen qatar merzimdi basılımdarda eñbek jolın bastağan. 2010-2014 jıldarı Semey` qalasınıñ Şäkärim atındağı memlekettik wnïversïtetin bitirgen. 2011 jılı jarıq körgen proza-poétïkalıq «Köktemdegi köleñke» attı kitabınıñ avtorı. XVI Xalıqaralıq şığarmaşıl jastar «Şabıt 2013» festïvaliniñ «Üzdik ädebï şığarma nomïnacïyası» boy`ınşa Gran-prï ïegeri. Respwblïkalıq «Añsar-2014» proza bay`qawınıñ bas jüldegeri.

Sırt qarağanda Nuray`ımdı qay`ğı-muñsız dep ton pişwiñiz mümkin. Atası soğıs ardageri. Äkesi bir kezde tükirigi jerge tüspegen, aq degenin alğısqa, qara degenin qarğısqa ay`naldırğan komwnïstik partïyanıñ awdandıq birinşi xatşısı bolğan. Äy`el zatı bolıp jaralğannan beri tağdırında tük te qïınşılıq körmey` baqıttı ğumır keşken adam dersiz. Burınğı qïın-qıstaw künderde eldiñ qolı jete bermey`tin, eldiñ qızdarı ala almağan joğarğı bilim ïegeri. Saray`day` üy`diñ altınğa oralğan Has xanşay`ımı. Eki birdey` qızın qïyağa qondırıp, solardan örbigen jïenderiniñ jelke şaşınan quşırlana ïiskep otırğan apa. Jası qırıq jetide. Osıdan jïırma altı jıl burın otasqan jubay`ı qazir depwtat. Jetpey`tini sonıñ köñili. Sezimi men sıy`lastığı azay`ıp, swığan. Köñili basqa bir sulwğa awıptı-mıs. Osını sezgennen bastap, swmañdağan tilderden estigeli beri işine qara mısıq kirip alıp, işi-bawırın tün demey`, kün demey` tırmalay`tınday`. Künige üy`inde jalğız, aldanış eter däneñesi joq.
Key`de qızdarına qonaqqa barıp şıqqanı bolmasa, japadan jalğız. Ömir baqï şwlı ortada tirlik keşip, elgezektigimen eldiñ ortasında etene jaqın aralasqannan ba, bärinen bir künde alıstap ketw, küzdi küngi tobınan ajırap qalğan soqır tırnanıñ kebi eken. Ol osınday` keleñsiz jäy`tti künde sezedi. Tañerteñ küy`ewin jumısqa şığarıp salğan soñ, jas kezderindegi foto swretterge köp üñiletindi şığardı. Estelik bolsa da, tättisi sol ğana. Oñtar ekewi burın qalay` jaraswşı edi, qurdas jigitterdiñ qızığatın, qurbı qızdardıñ tamsanatın köz qurtı edi ğoy` bular. Araların alıstatqan bir-aq närse, Oñtarğa ul tawıp bere almadı. Nuray`ım ekinşi qızın bosanğannan key`in on jıl aralatıp jükti bolğan. Därigerlerdiñ ay`tısına qarağanda ul bala eken. Tabïğat ayasına tınığwğa barğanda tabanınan sız ötip, jedel järdemmen emxanağa tüsti. Ertesinde tüsik tastağanın estidi. Därigerler Nuray`ımnıñ endi ömirge bala äkele almay`tının qatañ eskertti. Basında bäri de jaqsı bolğan, Oñtarda bunıñ jağday`ın tüsingendey` qamqorsïtın. «Ul bala» taqırıbında da jumğan awzın aşpay`tın.
Bar jaqsılıqtıñ bir-aq künde jamanşılıqqa ay`nalwı osıdan eki jıl burın bastalğan. Nuray`ımnıñ qolınan ne kelsin twlap-twlap, qızdarı bäri bir jaq bolıp şwlap-şwlap qoy`dı. El bar, jurt bar, Oñtardıñ xalıq aldındağı ataq-abıroy`ı bar degendey`… Odan arı eşkimde ündey` almağan. «Sızat tüsti» degen atı bolmasa qazir bögde birewge ıñ-şıñın bildirmey` bir şañıraqtıñ astında bir otbası bolıp kün keşip jatır. Key`de Nuray`ım üşin tügeldey` derlik burınğıday` sekildi. Biraq Oñtardıñ key` künderi jumıstan üy`ge keş oralwı, key` tünderi jas toqalınıñ üy`inde qona jatatını. Nuray`ımnıñ oy`larınıñ kül-parşasın kökke bir-aq laqtıradı.
***
Nuray`ımnıñ küy`ewi – Oñtar, bağı janğan adam. Biraq Oñtardıñ jağday`ı Nuray`ımğa qarağanda şın mänisinde burındarı jaqsı bolğan joq. Ol sïyaqtı may` şelpektiñ arasında ömirge kele salmadı. Äkesi qırıq jıl boy`ına qara quy`rıq qoy`dıñ artınan qurığın süy`retken qoy`şı edi. «Oñtar oqısın» dep barın salıp baqtı. Äke armanı orındalıp, ulınıñ ay`ı oñınan twdı. Qarmaqtı alısqa tastamağan eken. Nuray`ımnıñ şläpäsin şır ay`naldırıp bir-eki jıldıñ işinde üy`lerine kelin qılıp tüsirip berdi. Sodan soñ-aq Oñtardıñ mañday`dağı juldızı jarqıray` sala bergeni.
Bay`lıq, mansap degeniñ alıstı şolwşı ma edi? Qay`ın atasındağınıñ bäri bir künde Oñtarğa jabısa saldı. Oqw bitirgen jılı öz quralpıları dalada is bitirgende, bul jılı käbïnette otırdı şırt-şırt tükirip. Biraz örledi endi, atasınıñ arqasında. Sodan soñ «öliarada» awıl äkimi bolıp şığa keldi. Onda da sol xalıqtıñ qazınasın qızğıştay` qorığan bolıp, qaladan üy` saldırıp aldı da, tay`ıp turdı. Qalada pısıqay` jigitter jerde qalğan ba, käsipkerliktiñ basında ay`nalşıqtadı da, äkimşilikke tanawın suqtı. Artı belgili ğoy` xatşılıq, orınbasarlıq, aqır ayağı xalıq qamın oy`lap, jarğaq qulağı jastıqqa tïmey`tin depwtat bolıp say`landı. Qızdarın şet elde oqıttı. Jıl say`ın jubay`ı Nuray`ımmen alıstağı teñiz jağalawların añsap turatın därejege jetti. «Bay` bay`ğa, say` say`ğa quyadınıñ» kerimen, qaltalılarğa, abıroy`lı azamattarğa quda bolıp jarastı. Buğan jetispegeni jïğan-tergen, äldilerden jımqırğan, älsizderden qanağan mol murasına ïe bolıp qalar erkek kindiktiniñ joqtığı edi. «Qızdarıma qaladı» dep seney`in dese, küy`ew degeniñ jaw emes pe, bir türli qïmay`dı. Qalay`da qanınan jaralğan şarana ïelik etip, qara şañıraqtıñ otın söndirmey`tin birew kerek edi.
Solay` da solay` kün keşip jürgende özindey` şenewnikter qos-qostan qatın ustay`tındı şığarması bar ma? «İzdegenge surağan» dey`tin be edi. Sodan bir kezdegi taldırmaş deneli, öziniñ jaqsı köretin qızdarınıñ anası, üş birdey` jïenderiniñ nağaşı apası, ötken kündegi dürkirep turğan awdandıq birinşi xatşınıñ qızına ıntızar köñili sap basıldı da qaldı. Ol özi oy`lay`tınday` mäñgi arman etken sulwın kezdestirgen eken. Olar ekewi, yağnï Oñtar men onıñ aşınası ekewi tanısqanda, bäy`bişeniñ bağın urlağan qızdıñ jası, bar bolğanı jïırmada ğana bolatın. Öziniñ kişi qızımen tüy`dey` qurdas…

***
Oñtardıñ esin alğan elik – Güldara, joğarğı bilim üşin jorğalap jürgen qızdardıñ biri eken. Sabağın alañsız oqıdı. Oñtarğa jolıqqan soñ onıñ jataqxanadağı jarım tirligi közden bulbul uştı. Jeke päterge köşti. Jügeriniñ qawızınday` bölmege bir üy`li jan sığılıspay`tın boldı. Üş bölmeli sändi saray`da bir özi turdı. İşer men kïim mäselesine bas awırtpadı. Üy`ine köp qonaq kelmey`tin. Aptalap qona jatatın äkesindey` adam Oñtarmen oy`nas quradı tek. Sılap, sïpap sonı kütse boldı. Jılı-jumsaq osınıñ awzında. Ara-arasında awıldağı ağay`ındarına sälem-sawqat salıp turatın. O zamanda, bu zaman tepse temir üzetin nebir jigitter januyasın asıray` almay` janın şüberekke tüy`ip jürgende, qay`dağı bir qaltası tesik stwdent qız Oñtardıñ arqasında twısqandarına qaray`lağış adam bop şığa keldi. Bäri de Orekeñniñ arqası, taban aqı, mañday` teri. Joq, Orekeñniñ arqası emes, sulwlıqtıñ, mıstandıqtıñ arqası… Ïä, däp sonıñ özi eken-aw.
Basında qızdıñ äke-şeşesi men twğan-twıstarı aşwğa mindi. Tärbïesiz qızdıñ qılığı qaşanda süy`egiñe tañba emes pe?! Munı, tärtipke salmaq bolğan. Bul bolsa «men öz ömirimdi özim bilemge» saldı da, sazarıp aldı. Onısın estigen ağay`ındar odan ärmen aşwlanıp, ay`qay`ğa basıp edi. Üy`-işiniñ sözin qulağına ilmedi. Qaşıp ketip, on kündey` xabar-oşarsız jürip özderin zar ïletti. Olar da joqtan bar jaqsı dedi me, ünsiz qaldı. Qazir qızdarı twralı äñgime bolğan jerden qaşadı da jüredi…
Güldara oqwdağı aqırğı jılın bitirerde sabaqqa şeteldiñ şañ juqpas köligimen baratın-dı. Äkelip, alıp qay`twşı Oñtardıñ jeke şopırı. Özi sïyaqtı örimdey` qızdar Sarıarqanıñ saqıldağan sarı ayazında bürseñdey` qağıp bilim ordasına qaray` jügirse, bul djïptan jibi tüzw qalpı sızıla tüsip, ayağına kïgen bïik ökşeli etigimen elge bïikten qaray`tın da, därisxanasına tıq-tıq basıp bara jatatın.
Bïıl Güldara oqwın bitirgen. Jumıs izdep, tamır tanısın salıp, artınıp-tartınıp äwre bolmadı. Onıñ üstine Oñtarda öziniñ kelisti, kelbetti, ıntıq qılğan jas toqalın tañ atısımen, kün batısımen körip jürgisi keldi me, özine jumısqa alğan. Atı xatşılıq, äy`tpese därejesi Orekeñmen birdey`. «Mınanı jumısqa alw kerek dese aladı, ana birewdiñ közin qurtw kerek dese qurta saladı. Oñtar Güldaranı Nuray`ımnıñ siñlisi istep jürgen orınğa tıqtı. Bir kezderi bılq-sılq etip balqıtıp, qılmıñday` qarap qanıñdı tasıtqan, «jezdeke-aw» dep jutqınşağı üziletin qay`ran baldız qırıq qap qarğısın jawdırıp ol ketti. Bul Güldaranıñ osında kelgendegi alğaşqı bitirgen isi edi.

***
Jaqında Oñtar öziniñ toqalına maşïna satıp äpergen. Quday`-aw dalada jürgen bäy`bişe joq qoy`, küñkil söz köbey`er dedi me, Nuray`ımğa da artınşa däl Güldaranıkindey` etip maşïna sıy`ladı. Markası birdey` maşïnalardıñ tek memlekettik nömirleri ğana özgeşe demeseñ, qızılı-qızılına dey`in, ağı-ağına dey`in birdey`. Endi bul Orekeñniñ ekwinde böle-jarmağanı dep tüsinw kerek. Nuray`ımğa ekinşi bolıp äpergeni ol Oñtar üşin ekinşi adam ğoy`, al Güldaranıñ jay`ı ay`tpasa da tüsinikti. Ol Oñtar üşin älemdegi eñ birinşi adam ekeni dawsız.
Basında Oñtar Güldaramen jasırın kezdesip, uyattı isteri ay`naladağı jurtşılıqqa jarïya bolmay` jürgen. Qazir Oñtar erke, nekesiz toqalınıñ ırqına könip aşıqtan-aşıq jüretin boldı. Nuray`ım Güldarağa burınğı baqkündes qatın esebinde qaray`dı. Baqkündes emey` nemene Nuray`ımdı sorlatqan osı Güldara ğoy` qartay`ğan şağında süy`egine tañba basqan. Bassız bay`ı sonıñ artınan erip ketti de, bul eldiñ bir künde damıl tappay`, ösip-önip jatatın öseginiñ arasında jür. Izalanğanda közine jas toltırıp jılağannan basqa bunıñ qolınan ne kelwşi edi…
Güldara, qay`ran qızğaldaq. Onıñ mïına eşteñe kirip te şıqpay`dı. Oy`lağanı aqşa, bitip bolmay`tın bay`lıq. Jeti atası basıp körmegen şet elderdi kezw. Boy`ına bitken uyañdığı bar-tuğın. Büginde ol umıt bolğan. Oñtardı odan ärmen eliktire tüsw üşin, ol ne bir surqïyalıqtı, say`qaldıqtı boy`ına jïğan. Oñtardıñ toqalı bolw onıñ jazılğan tağdırı dep biledi. «Toqal bolğan jalğız men be ekem, burınnan kele jatqan ata-saltı, apa-äjelerimizde bolğan» dep özine toqtaw salğan ağay`ınğa ay`tar sözi dayar.
Güldaranıñ osıdan bir ğasır nemese odan burın ğumır keşken apa-äjelerinen özgeşeligi bar. Olar özderin malğa satıp alınğan, birewdiñ mäjbürli türde toqalı sanasa, bul öz erkimen Oñtardıñ erikti toqalı. Sondıqtan da ol ärqaşanda derbes… Oñtardıñ bükil jïğan-tergen bay`lığın jelge uşırıp ketem dese de öz bilgeni özinde. Sebebi täwelsiz toqal ol…
Qay`ran qızıl qızğaldaq bay`lıqqa bola jan-dünïesi batpaqqa batqan…

Qwat QÏIQBAY`

urker.kazgazeta.kz

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï