USD 334.48 EUR 355.62 RUB 5.25
Astana:

Mektep formasın saqtaw - zay`ırlı zaman talabı

Foto: www.elarna.com

Jıl basında jarïyalanğan Qazaqstan Respwblïkası Bilim jäne ğılım mïnïstrliginiñ mektep formasına qoy`ılatın talaptarı BAQ betterinde birşama waqıt äñgime arqawına ay`nalğan-dı.

Jaña oqw jılı bastalısımen osı taqırıptıñ qay`ta köterile bastağanına kwä bolıp otırğandıqtan, sarapşılıq közqaras pen araağay`ındıq sözimizdi qoğam nazarına qay`ta salwdı jön kördik. Mäselege eşbir émocïyasız, sarabdal sana közimen qarasaq, aşığı sol – mektep formasına qatıstı bïılğı talaptarda burınğıdan özgeris bolğan joq. Öy`tkeni QR Bilim twralı zañınıñ sonaw 2007 jılğı 27-şildedegi mätininiñ 49-babınıñ 3-tarmağında «Ata- analar men özge de zañdı ökilder bilim berw uy`ımınıñ jarğısında ay`qındalğan qağïdalardı orındawğa mindetti» dep körsetilgen bolatın. Ol qağïdalardıñ biri – orta mektepter jarğısındağı mektep formasın saqtaw edi. Osı mindetkerlikti tïyanaqtay` tüsw maqsatında 2011 jılğı 24-qazandağı № 487-İV Zañmen «Bilim twralı» Zañğa tolıqtırwlar engizildi. Atalğan zañnıñ 47-babınıñ 15-1-tarmağında bilim alwşılar men tärbïelenwşilerdiñ mindeti retinde: «Orta bilim berw uy`ımdarında bilim alwşılar bilim berw salasındağı wäkiletti organ belgilegen, mindetti mektep formasına qoy`ılatın talaptardı saqtawğa mindetti» degen ereje engizildi. Al 2015 jıldıñ 13-qaraşasında QR Bilim zañınıñ 5-babına bilim berw salasındağı wäkiletti organnıñ quzıreti retinde «orta bilim berw uy`ımdarı üşin mindetti mektep formasına qoy`ılatın talaptardı äzirley`di jäne bekitedi» (14-1) degen ereje qosıldı. Oğan qosa 49-bapta ata-analar men özge de zañdı ökilderdiñ, balalardıñ oqw ornındağı sabaqqa barwın qamtamasız etwge, bilim berw salasındağı wäkiletti organ belgilegen mindetti mektep formasına qoy`ılatın talaptardı orındawğa, bilim berw uy`ımında belgilengen kïim formasın saqtawğa mindetti ekendigi tay`ğa tañba basqanday` körsetildi. Sondıqtan mektep formasına qatıstı qağïdalardıñ arısı on jıl, berisi bes jıl bilim jüy`esinde keñinen qoldanılıp kele jatqanın atap ay`twımız qajet. Bilim jäne ğılım mïnïstrligi bar bolğanı sol erejelerdi ay`qınday` tüsw maqsatında bölek qujatqa biriktirip, talaptar retinde jüy`elep jarïyaladı. Al mektep formasına qoy`ılatın talaptar mätininde «dinï atrïbwtïkanıñ qoldanılmawı » degen tirkestiñ qamtılwına kelsek, «mektep formasın saqtaw» degenniñ özi «basqa eşbir atrïbwtïkanı qoldanbaw» degenge sayatını belgili. Jäne bul tek dinï atrïbwttarğa ğana emes, basqa da erekşelikterge tıy`ım salınatının bildiredi. Mäselen, bala mektepke erkin kïim ülgisimen, sändi nemese sporttıq kïimdermen, jarqırağan äşekey` buy`ımdarmen kele almay`dı. Öy`tkeni «forma» uğımı sonıñ bärin rettey`di. Forma tek mektepke tän erekşelik emes. Köptegen käsibï salalıq mekemeler oqw ornı, jumıs ornı dep bölmesten, barlıq deñgey`lerde belgili bir formalardı saqtawdı talap etedi. Onıñ barlığı käsibï, texnïkalıq, gïgïenalıq, tağı basqa talaptardan twınday`tını belgili. Mektep formasınıñ da köterip otırğan özindik älewmettik-tulğalıq jügi bar. Birinşiden, kez kelgen forma belgili bir mekemege qatıstılıqtı bildiretindikten, tulğağa sol mekeme aldındağı jawapkerşilikti jüktey`di. Ekinşiden forma – quqıqtıq qatınastar şegin ay`qınday`tın baqılaw quralı. Qarapay`ım mısalmen örnektesek, mektep formasındağı bala sabaq waqıtında köşe kezip jürse nemese kompʹyuter klwbında oy`ın oy`nap otırsa, kez kelgen wçaskelik polïcïya qızmetkeriniñ onıñ män-jay`ın surap, qadağalawğa quqığı bar. Üşinşiden, birtekti forma mektep jasındağı balalardıñ älewmettik turğıdan jiktelwine psïxologïyalıq qısımdardıñ orın alwına jol bermey`di, yağnï «bulaq bastan bulğanbas» üşin formanıñ saqtalwı qajet-aq.

Tize bersek, basqa da artıqşılıqtardı atawğa boladı, biraq onıñ barlığı qarapay`ım qoğam müşesine de belgili. Ay`tılğandardı eskere otırıp, mektep formasına qoy`ılatın talaptarğa keñ tüsinikpen qarağan jön. Endigi bir nazar awdaratın mäsele – jekelegen dindar azamattar mektepte xïdjabqa jol berilmewin Konstïtwcïyağa qay`şılıq retinde bağalay`dı. Biz munı quqıqtıq sawattılıqtıñ qarapay`ım deñgey`in ïgermegenimizdiñ körinisi der edik. Qazaqstan Respwblïkası Konstïtwcïyasınıñ 22-babına säy`kes «ärkimniñ ar-ojdan bostandığına quqığı bar». Biraq däl osı bapta jazılğanday`, «ar-ojdan bostandığı quqığın jüzege asırw jalpı adamdıq jäne azamattıq quqıqtar men memleket aldındağı mindetterge bay`lanıstı bolmawğa nemese olardı şektemewge tïis». Yağnï, sol bostandıqqa qatıstı quqıqtıq normalarda onıñ şet-şegi de ay`qın körsetilgen. Ata zañ eñ bastı quqıqtıq qağïdattardı ay`qınday`dı. Al onda ay`tılğan azamattıq quqıqtar men memleket aldındağı mindetterdi salalıq zañdar belgiley`di. Atalmış quqıqtar men mindetterge bay`lanıstı bolatın nemese olardı şektewi mümkin qatınastar da sol salalıq zañdarda körsetiledi. Sondıqtan Konstïtwcïyalıq jäne özge de zañnamalıq normalarğa süy`ene otırıp, «Bilim twralı » Zañ da öz salasındağı tïisti quqıqtıq qatınastardı ay`qındadı. Onıñ işinde bilim alwşılardıñ mektep formasın saqtaw mindettiligi de bar. Däl osı sekildi Ata zañ ayasında äzirlengen QR «Dinï qızmet jäne dinï birlestikter twralı » Zañınıñ 3-babınıñ 5-tarmağında eşkimniñ öz dinï nanımdarı sebepteri boy`ınşa Qazaqstan Respwblïkasınıñ Konstïtwcïyası men zañdarında közdelgen mindetterin atqarwdan bas tartwğa quqığı joqtığı atap körsetilgen. Al atalğan zañnıñ 3-babınıñ 8-tarmağında ata-analardıñ balalardı öz nanımdarına säy`kes tärbïelewine memlekettiñ aralaspay`tını ay`tılğan. Biraq osı normada da eskertw retinde: «munday` tärbïelew balanıñ ömiri men densawlığına qater töndirgen, onıñ quqıqtarına qısım jasağan jäne jawapkerşiligin şektegen... jağday`lardı qospağanda» degen qağïdattıñ turğanın esten şığarmaw qajet. Bul jerde de aralaspaw äreketiniñ zañdıq şekteri ay`qın körsetilgen. Sondıqtan «Bilim twralı» Zañnıñ bilim mekemesiniñ işki tärtibin saqtaw maqsatında mektep formasına qoy`ğan talaptarı azamattardıñ ar-ojdan bostandıqtarın buzbay`dı, kerisinşe, olardıñ zañnamalıq normalarğa keñ tüsinikpen, aşıq azamattıq turğıdan qarawın mindettey`di. Ärbir sanalı azamattıñ zañ qağïdaları ar-ojdan bostandığın qamtamasız etwmen qatar, memleket aldındağı mindetter men jawapkerşilikterdi qosa jüktey`tinin este tutqanı abzal. Mektepte xïdjabqa ruqsat etilmewine narazı key`bir azamattar xïdjab kïyudi musılmandıqtıñ tikeley` körinisi retinde tüsindirwge tırısadı. Biraq ïslam şarïğatı boy`ınşa musılmandıqtıñ negizgi şartı – ïman keltirw. «Lä ïlähä ïlla Allah, Mwxammad raswlallah» dep ïman keltirgen, osı kälïmanı tilmen ay`tıp, jüregimen sengen adamnıñ musılman ekenine şübälanwğa eşkimniñ quqığı joq. Qazaqstan musılmandarı üşin dästürli bolıp tabılatın xanafï mäzhabınıñ negizin salğan Äbw Xanïfa (Ïmam Ağzam): «Kim Allanı jäne odan tüsirilgenderdi tilmen de, jürekpen de moy`ındasa, onda ol Allanıñ aldında da, adamdar üşin de musılman» dep jazadı. Xïdjab mäselesine oy`ıssaq, musılman äy`elderdiñ oramal tağwı Quranda buy`ırılğandıqtan, ol parız amal bolıp esepteledi.

Parızdı moy`ındamaw – küpirlik, ol dinnen şığwğa alıp baradı. Al oramaldıñ parız ekenin moy`ındasa, biraq belgili bir sebeptermen (bizdiñ mısalımızda – mektep formasın saqtaw qajettiliginen) tağa almasa, ol äy`el nemese qız bala musılmandıqtan şıqqan bolıp sanalmay`dı. Yağnï, jüreginde ïmanı bar bolsa, oramal taqpağan äy`eldi «musılman emes, käpir » dep eşkim ay`ta almay`dı. Kerisinşe, bul jağday`da Muxammed pay`ğambardıñ: «Kimde-kim bawırına: «Ey`, käpir!» dese, eger ol adam şınımen käpir bolmasa, onda ay`tqan adamnıñ özi käpir boladı» degen qatañ eskertwin este ustaw orındı. Ïslam şarïğatı boy`ınşa ïman keltirgen musılman adamdı «käpir» dep ay`ıptawğa bolmay`dı. Oramaldıñ parız ekenine senw – ïman mäselesi, al onı tağw – amal mäselesi. Ïman bölek te, amal bölek. Amal ïmannıñ bir böligi de, tikeley` körinisi de emes. Bul jay`ında Äbw Xanïfa Ïmam Ağzam bılay` dep jazadı: «Alla Tağala ïmandı amaldardan artıq etip bekitti. Mümïnderdi qulşılıq etwge, zeket tölewge, oraza tutwğa, qajılıqtı ötewge umtıldıratın, Allağa ïman keltirwge şaqıratın zeket, oraza nemese qajılıq amaldarı emes, kerisinşe, olardıñ ïmandarı. Bul – osılay`, öy`tkeni olar aldımen ïman keltirdi, sodan key`in amaldardı orındawğa köşti. Allağa degen senim olardı dinï parızdardı orındawğa jumıldırdı, al kerisinşe (bolğan joq, yağnï), dinï parızdar Allağa degen ïmandı olardıñ jürekterine qondırğan joq». Ïmam Ağzam äy`elderdiñ belgili bir jağday`larda Alla Tağalanıñ ruqsatımen namaz oqï almay`tının – parız amaldı orındamay`tının ay`ta kelip: «Eger ïman men amal bir desek, namaz oqımay` jürgen kezderinde äy`eldi ïmanı joq dewge twra keler edi. Biraq bul olay` emes, sondıqtan ïman men amal bir emes» dey`di. Eger oramal musılmandıqtıñ bastı körinisi bolsa, ïmandı jürekten bir sät te öşirwge bolmay`tını sekildi, oramaldı bir sät te şeşwge ruqsat berilmes edi. Biraq ïslam şarïğatında olay` emes – balïğatqa tolğan qız bala men äy`el adam jaqın twıstarınıñ közinşe (er adam bolsa da) oramalsız, tumşalanbay` jüre aladı. Bul twralı talay` dälel-däy`ekter keltirwge boladı, biraq qısqarta ay`tsaq – ïman oramalmen birge alınıp-salınıp turatın zattıq dünïe emes. Muxammed pay`ğambardıñ öz xadïsinde: «Musılman degenimiz – qolımen jäne tilimen musılmanğa zalal keltirmegen adam» degen. «Alla Tağala sizderdiñ sırt körinis- teriñizge qaramay`dı, jürekteriñiz ben amaldarıñızğa nazar saladı» degen xadïs te bar. Sondıqtan musılmandıqtı tek formamen bay`lanıstırwğa äwestenw jön emes. Ïslamnıñ şınay`ı rwxın tereñ sezingen keşegi qazaq «ïmandı» dep jüreginde berik senimi bar, tereñ adamgerşilik qasïetke ïe, izgi minez-qulıqtı jandı ay`tqan. Atalarımız qaşanda jürektegi ïmandı bastı orınğa qoy`ğan, «Sırt tazası ne kerek, tazart äwel işiñdi» dep rïyakerlikten tıy`ğan. «Sırtqa qasïet bitpey`di, Alla Tağala qaray`tuğın qalıbıña (jüregiñe), boyamasız ıqılasıña bitedi» degen Abay` aqın da osı qïsınmen pay`ımdağan. «Musılmanşılıq kimde joq, tilde bar da, dilde joq» dep nazalanğan Äbwbäkir Kerderi qazaqtıñ bolmısına bitken jürektegi ïmanın joqtadı. Ïman men Ïslamdı ajıratıp qaramağan qazaq öz tanımın osılay` örnektegen bolatın. Ötken jılı bizdiñ ortalıq elimizdiñ barlıq ay`maqtarında zerdelew jumıstarın jürgizip, 11000-ğa jwıq adamdı qamtığan 200-dey` is-şara ötkizdi.

Şaralar barısında 2105 adamnan sawalnama alındı. Onıñ 459-ı mektep oqwşıları bolatın. Bir erekşeligi, sawalnama alw kezinde de, fokws-toptıq taldawlar barısında da oqwşılardıñ erkin söy`lewine, aşıq pikir bildirwine mümkindik berilgenine jäne sawalnamalardıñ anonïmdi türde toltırılğanına qaramastan, oqwşılar tarapınan birde-bir ret xïdjab kïyu mäselesi köterilmedi. Bul mäsele sawalnamağa qatısqan 305 jergilikti turğın tarapınan da köterilgen joq. Mäselege tek fokws-toptıq taldawğa qatısqan 330 muğalimniñ birneşewi nazar awdardı, onıñ özi «Mektepte xïdjab kïyu mäselesi köterilgen jağday`da oğan qanday` zañdıq negizder boy`ınşa jawap bergen jön?» degen aldın alw şaralarına qatıstı sawal boldı. Ay`tılğandardan añğaratınımızday`, mekteptegi oramal mäselesine qatıstı ay`tarlıqtay` qızığwşılıq ürdisi bay`qalmay`dı. Bul mäseleni qozdırıp, qoğamdıq pikir twındap jatqan sekildi etip körsetip, sanaw- lı adamdardıñ kömegimen qoldan pikirtalas uy`ımdastırıp jatatındar köp jağday`da zañ talaptarın tolıq tüsinip-bilmegen, dinniñ formalıq jağına män berip, mazmundıq qırın nazardan tıs qaldırğan azamattar nemese işki turaqtılıqqa sına qaqqısı keletin müddeli tulğalar. Söz soñında mına mäselelerge nazar awdarwdı jön sanar edik. Zay`ırlı memleket zañnamaları belgili bir dinï birlestiktiñ maqsatın emes, tutas azamattıq qoğamnıñ müddesin közdey` otırıp jasaladı. Zañ talaptarı men tıy`ımdarı barlıq din ökilderine ortaq. Yağnï, mekteptegi zay`ırlılıqqa qatıstı ustanımdar tek ïslam dinine ğana emes, basqa dinderge de tikeley` qatıstı. Mektep formasına bay`lanıstı talaptar xïdjab kïyudi ğana emes, özge de dinder élementterin pay`dalanwdı şektey`di. Öy`tkeni kez kelgen atrïbwtïka, sïmvol, élement belgili bir därejede özi qatıstı bolıp tabılatın senimdi nasïxattawdı bildiredi. Barlıq dinderdiñ zañ aldındağı teñdigin qamtamasız etetindikten zay`ırlılıq qağïdattarı jeke bir dindi erekşelewge jol bermey`di. Ekinşiden, barlıq din ökilderiniñ ortaq zañ talaptarına bağınwın talap etw köp konfessïyalı elimizdegi işki turaqtılıqtı saqtawdıñ birden-bir tetigi. Dinaralıq qaq- tığıstardıñ orın almawına memleket azamattarı da müddeli bolıp, oğan zañ normaların saqtaw arqılı üles qoswı tïis. Üşinşiden, osı atalğandardıñ barlığı zañ talabı, memleket basşısınıñ şeşimi. Al Ïslam şarïğatı turğısınan alğanda, zañğa jäne basşığa moy`ınsınw – mindetti. Olarğa qarsı şığw Ïslamda bülik şığarwşılıq retinde ay`ıptaladı. Qurannıñ «Baqara» süresinde «Bülik şığarw – kisi öltirwden de awır künä» degen ayat bar. Bul musılman ümbetiniñ zay`ırlı zañnamağa da qurmetpen qarawın mindettey`di. Qazaqstan Respwblïkasında dinï senim bostandığı qamtamasız etilgen. Özge din ökilderimen qatar musılman azamattar da bes parızın ötep, dinï qulşılıqtarın kedergisiz jüzege asırwda. Al mektep qabırğasında xïdjabqa ruqsat berilmewi bilim mekemesiniñ işki tärtibin zay`ırlılıq qağïdattarına say` saqtaw maqsatında ğana jasaladı. Mektepten tıs orındarda bul mäselege qatıstı eşqanday` tıy`ımdar közdelmegen. Sondıqtan mekteptegi xïdjab mäselesin köterwşi azamattar senim bostandığına mümkindik beretin zañğa jäne basşığa bağınwdıñ äri azamattıq mindet, äri musılmandıq parız ekenin tüsingeni jön.

Ay`nur ÄBDİRÄSİLQIZI, QR Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstrligi Din isteri komïteti Din mäseleleri jönindegi ğılımï-zerttew jäne taldaw ortalığınıñ dïrektorı.

Ssılkï po teme:
Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï