USD 334.89 EUR 361.61 RUB 5.28
Astana:

Marğasqa jazwşı, darındı dramatwrg

Raxımjan, darxan darınım,

Atırawday` erke arınım.

Birge ösken asaw jıldarda,

Rwxınıñ küşin tanıdım, - dep Muxtar Şaxanov bastap, Şıñğıs Ay`tmatov qostap: «Raxımjan – ïntellektwaldı qazaq prozasınıñ XXI ğasırdağı ozıq oy`lı ökili» dese, Dwlat Ïsabekov: «Raxımjannıñ şığarmalarında qanşama key`ipker bolsa – sonşama qay`talanbas ğajay`ıp obraz bar» dep bağa berdi. Abız Äbdijämil Nurpey`isov te «Raxımjannıñ är jazğanı jürekke şabar şındıq» degen eken. Bul pikirdi ärisi akademïk Zey`nolla Qabdolov, berisi Smağul Elwbaev sındı mıqtılar qwattap, qostağandar qanşama.

Mine, ult zïyalılarınıñ aq batasına bölenip, 60 degen asqartawğa aman jetip, qazaq tildi oqırmandı ğana emes, şeteldikterdi de moy`ındatqan Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qay`ratkeri, xalıqaralıq «Ay`tmatov» akademïyasınıñ akademïgi, jazwşı-dramatwrg Raxımjan Otarbaev tayawda jastıq şağı ötken Aq Jay`ığına arnay`ı soğıp, köz körgen ïgi-jaqsılarğa sälem berip ketti.

23 qaraşa küni oblıs äkimi Altay` Kölginov tanımal tulğanı arnay`ı qabıldap, ïığına şapan jawıp, qalamgerge zor qoşemet körsetse, ertesine özi bilim alğan burınğı Oral pedïnstïtwtı, qazirgi M. Ötemisov atındağı Batıs Qazaqstan memlekettik wnïversïteti «Qazirgi ädebïettanw, tiltanw mäseleleri jäne jazwşı-dramatwrg Raxımjan Otarbaev şığarmaşılığı» attı respwblïkalıq ğılımï-täjirïbelik konferencïyanı joğarı deñgey`de ötkizdi. Atalmış wnïversïtet rektorı, akademïk Asxat Ïmanğalïev «Darındı jazwşı Otarbay`dıñ Raxımjanına osıdan 10 jıl burın Atıraw wnïversïtetinde rektor bolıp turğanımda «Qurmetti professor» täjin öz qolımmen kïgizip edim, endi, mine, alpısında «BQMW-dıñ Qurmetti professorı» atanıp, janımda tur. Sen jetpiske jetkende osı jaqsılıq üşinşi bir wnïversïttette jalğasın tapqay`» dedi zal tolı qawımğa dw qol soqtırıp. Oral qalasınıñ äkimi Narïman Töreğalïev arnay`ı qatısıp, quttıqtaw söz söy`lep, Jay`ıq jurtşılığı atınan Alğıs xat tabıs etken ğılımï şara birsarındı bayandamadan göri, jılı şıray`lı estelikke, tuşımdı äñgimege tolı boldı.

«Tekti sözdiñ kïesi» attı bey`nebayan törden jarqıray` körinip, jazwşınıñ buğan dey`in jürip ötken joldarınan sır şertildi. Qolına qalam ustap, tabïğatınan kïeli önerge jaratılğan jay`sañ ul o basta talay` marğasqalarmen jüzdesip, ortaların toltırıptı. «Batalı ul arımas» degen, talay` dwalı awızdan jılı söz estip, ümit arqalağan Raxımjan Otarbaevtıñ merey`li jasqa tom-tom kitaptarın arqalay` jetwi zañdılıq ispetti. Bul jöninde birinşi bolıp minberge köterilgen «Aq Jay`ıqtıñ – Aq Şağalası» Aquştap Baqtıgereeva da jaqsı ay`ttı. – Jazwşı eşkimge uqsamay`tın qoltañbasımen erekşelenedi. Ğasırlar qoy`nawınan Bey`barıs sultandı, Mustafa Şoqay`dı, Şıñğıs xandı, Jäñgir xandı swırıp alıp, dramatwrgïya tilimen söy`letw erlikke tän. Bala bop ketken jerine dana bop qızmet etw, balam degen ultqa danası bop qızmet etw – tağdırdıñ sıy`ı. Bügingi tañda, jalpı adamzatqa ne kerek? Birneşe mamandıq kerek jastarğa. Biraq, barlıq mamandıqtıñ basında birinşi turatın närse – ulttıq tärbïe men ananıñ besikten sıy`lağan, atanıñ qaldırğan ulı sözderi. Ädebïetten bastalğan tärbïe barlıq mamandıqtı ïgeredi, – degen aqın apamız jazwşımen jüzdesw, jazwşını körw ülken qubılıs ekenin, bügingi künnen jastardıñ kökireginde köp säwle qalatının jetkizdi. – Twğan jer ümitin arqalap, ulttıñ aldındağı ülken borıştı ötep jürsiñ, ay`nalay`ın! – dedi budan soñ keş ïesine qarata: – Seniñ toy`ıñ Türkïyada, Batısta, Şığısta, Oñtüstikte, Astanada! Sen Qırğızda da süy`iktisiñ! Sen Qıtay`da da söy`lep jatsıñ! Seniñ märtebeñe uşqan uyañ men bizder qattı qwanamız. Samğay` ber, qanatıñ talmasın, qalamıñ qolıñnan tüspesin, – dedi Aquştap aqın.

Qaşan da şäkirtterimen maqtanatın ardager-ustaz Merwert Joldıqay`ırovanıñ osı keşte qwanışında şek bolmadı. Buğan sebep – Raxımjan Otarbaevqa kwrator bolwı. 1973 jılı Gwrʹev oblısınıñ Teñiz awdandıq orta mektebin bitirip kelgen bozbala Pwşkïn atındağı Oral pedagogïkalıq ïnstïtwtınıñ qazaq tili men ädebïeti, yağnï, fïlologïya fakwlʹtetine oqwğa tüsip, stwdent boladı. – Sol jılğı tüsken topqa kafedra meni kwrator etip tağay`ındadı. Topta 21 qız bala, 4 er bala boldı. Tört jigittiñ ülkeni Şay`xolla, minekey`, qasımda tur dep, Merwert apay` özimen saxnağa ere şıqqan bökey`ordalıq azamat Şay`xolla Elemesovti, qaratöbelik Moryak Fazılğalïevti, ataqtı Säken mektebiniñ muğalimi Köşerbay` Tökestay`dı körsetti. Al törtinşisi törde otırğan sıy`lı qonaq Raxımjan Otarbaev bolıp şıqtı. Ärqay`sısına stwdent kezdegidey` «5» degen bağa bergen Merwert apay`: – Osı törtewi kwratordıñ oñ qolı. Stwdentterdiñ uy`ımşıl bolwına, jaqsı oqwına, bir-birine qamqorşı bolwına janın saldı. Al Raxımjan öleñ, maqala jazatın. Köp oqïtın, kïnoğa köp baratın. Onı ustazdarı köp maqtay`tın. Osınday` qasïetterimen esimde qaldı. Muğalimder Raxımjannıñ key` sabaqtarda öleñmen jawap beretinine tañ qalwşı edi. Jaratqan adamğa üş jastıq şaq sıy`lay`dı eken. Birinşisi – öz jastıq şağıñ. Ekinşisi – şın maxabbatqa jolıqqanıñ. Üşinşisi – 100 jasqa tolğanıñ. Ekewinen öttiñ. Endi üşinşisinen de aman-saw öt, – dep toqsannan asqan key`wana bir kezdegi şäkirtine, bügingi tanımal tulğağa alaqanın jay`ıp batasın berdi.

Budan soñ söz alğan tanımal jazwşı Mereke Qulkenov merey`toy` ïesiniñ «İz» degen äñgimesin ay`tıp, köpşilikti uy`ıttı. – «İz» – Jumeken Näjimedenovtiñ jalğız tuyağına arnalğan äñgime. Jalğız ulı soğısqa ketip bara jatqanda äkesi sorğa aparıp, ayağınıñ izin saldırıp, qazanmen üstin jawıp qoyadı. Raxımjan ay`tıp turğan bul derekti oqïğa eş jerde joq. Jumekenniñ de kitaptarınan izdep tappadım. Sonda tüsindim. Ol jazwşınıñ körkem şındığı eken. Osı äñgime jurttıñ bäriniñ awzında jürdi. Ömir şındığı eşqaşan ädebï körkem şındıq bola almay`dı. Al ädebï körkem şındıq ol ömirdiñ şındığına ay`nalıp ketedi. Jazwşınıñ qudireti osında! Kişkentay` bir detalʹdı öziniñ kökireginen, qïyalınan şığarıp, ömirdiñ şındığın jasap otır. Äkeniñ balağa degen budan artıq qanday` maxabbatı bolwı mümkin? Raxımjannıñ sol kişkentay` äñgimesi klassïkalıq äñgimelerdiñ qatarına qosıldı. Ol qazaq ädebïetine bükil qalamgerler sekildi jwrnalïstïka arqılı keldi. «Qazaq ädebïeti» gazetinde jumıs istep jürgen kezinde redaktor Şerxan Murtaza tapsırma berdi. Qızılordağa barıp, «Aral tağdırı – adam tağdırı» degen cïkldı maqalalar jazdı. Qalamınıñ qudiretin sol kezde bay`qadım. Qazaq pwblïcïstïkasınıñ ülken tulğası bolıp körine bastadı, – dep jazwşınıñ jazw stïline, sözge säwle men boyaw tüsiretin keremet erekşeligine toqtaldı.

Respwblïkalıq konferencïyanıñ moderatorı, professor Abat Qıdırşaev, ğılım kandïdatı Rïta Sultanğalïeva Otarbaev şığarmaların tereñ zerttep, bayandamalarına arqaw etti. Sonaw Sırım awdanınıñ Bulan orta mektebinen ädebïetke quştar bir top şäkirtterin alıp Läy`li Naway`qızı keldi. Otarbaev äñgimelerin jattap alğan bulandıq jäne oraldıq oqwşılar är obrazdan üzindi oqıdı. Üş toptan turatın sekcïyalıq jumıstar jüzege astı. Munıñ bäri Qadır Mırza Äli ay`tqanday`, «Talanttı tirisinde bağalap», abıroy`ın asqaqtatw.

– Raxımjan Atıraw öñiriniñ twması emes, qazaqtıñ mañday`ına bitken darındı dramatwrg. Qazaqtıñ Raxımjanı. Bizdiñ wnïversïtettiñ tülegi, – dep tilegin bastadı BQMW rektorı, akademïk, professor Asxat Ïmanğalïev. – Kwratorı Merwert apay`dıñ stwdentin qalay` maqtay`tının bile tura, keşe men Raxımjannıñ sınaq kitapşasın tawıp aldım. Tilewjanov, Äbwxanov, Aqmwrzïn, Joldıqay`ırova bağa qoy`ğan qoldarın kördim. Şın mänisinde Raxımjan öte jaqsı oqığan eken. Raxımjannıñ klassïkalıq twındıları qara eñbeginiñ arqasında keldi. Bağasın alıp jatır. Ankara qalasında eki kitabınıñ tusawı kesildi, – dep Asxat Sälimulı jazwşınıñ bir kezderi Ulttıq kitapxananıñ bas dïrektorı qızmetin abıroy`men atqarğanın, astanalıqtardıñ moy`ınday`tının, qanday`ma qurmetke lay`ıq ekenin ay`tıp, wnïversïtettiñ 2016 jılğı ğılımï keñesiniñ şeşimimen Raxımjan Otarbaevtı «BQMW-dıñ Qurmetti professorı» etip qabıldap, kwälik bïletin tabıs etti.

Köñildi jarıp şıqqan izgi tilekter odan äri jalğasıp, aqın dosı Amankeldi Şaxïn: – Raxımjandı jas künimizde tekti, talanttı aqın boladı dep kütkenbiz. «Oñ qol», «Äke sözi» degen öleñderin süy`sinip oqwşı ek. Dawsı da erekşe edi. Radïoda dïktor boldı. Oblıstıq gazette jumıs istedi. Şığarmaları tegewrindi ol Şıñğıs xannıñ közinen jas şığardı. Jäñgir xandı jaña ulttıq turğıdan, oñ közqaraspen tanıttı. Bey`barıs Sultandı aramızğa äkeldi, – dep üzeñgilesine arnağan öleñin oqıdı.

TÜY`İN: Sonımen eki kün boy`ı qalamgerin qadirlegen Aq Jay`ıq Otarbay`dıñ Raxımjanına qara bastıñ amandığı men til-közden ada bolwın tiledi. Bilim nurın sepken bay`ırğı ordasına jazwşı da jïın soñında ağınan jarılıp rïzaşılığın, kökey`degi oy`ın bükpesiz ay`ttı. Äsirese, aldıñğı qatarda otırğan kwratorı Merwert Joldıqay`ırovağa jılı şıray`men erkeley` dawsın sozıp: – Alpıs, alpıs dese ne şarwalarıñ bar dewşi edim. Key`in moy`ındap, özim ay`tatın boldım alpıs dep. Üy`renbegen jasımız ğoy`, osaldığıñdı, kemşiligiñdi ay`tıp turğanday` sezinwşi ek. Endi, mine, jaña ğana siz söy`lediñiz, apa! Ustazım meniñ toqsannıñ törindegi! Endi özimdi jas sezinip turmın. Sizdiñ qasıñızda meniñ jasım oy`naqtağan laqtay` eken ğoy`, – dep zal işin dw küldirtti. Sosın: – Dünïeniñ biraz jerin araladıq. Biraz tilde kitaptar şıqtı. Pʹesamız qoy`ıldı. Anaw Kaïrda «Bey`barıstı» qoy`ğan. Olarmen de kezdesken sät boldı. Mereke ağa kwä, Qıtay`şa töte jazwmen kitabım şıqtı 2007 jılı. Ülken kezdeswler ötti. Ankarada «Aq köbelekter» degen 18 äñgimeden turatın eki äñgimeler jïnağım. «Bas» degen romanımdı türik tilinde Türkïya eli şığarıp, zäwlim-zäwlim saray`larda tusawın kesti. Men qazaqtan söz suramay`tın adammın. Äşekey` sözge joqpın. Tolqımay`mın. Talay` xalıqtıñ aldına şıqqam. Biraq eki märte şığıp turmın osı arağa Asxat Sälimulınıñ şaqırwımen. Men osı jerge kelgende qattı tolqïmın. Nege? Men 17 jasqa tolmay` osında endim. Ustazımnıñ aldında äli balamın. Sol bala köñilmen tolqïmın. Mına zal zäwlim därisxana bolıp körinetin. Osı zal, osı körermen, osı saxna men üşin qasïetti, qımbat. Nege deseñiz, meniñ balalıq şağımdı, armanmen alısıp jürgen şağımdı köz aldıma alıp keledi. Sol üşin de sizderge raxmet. Sol üşin de sizderge tağzım degim keledi. Keşeden beri meni oblıs äkimi bastağan azamattar qarsı alıp jatır. Osı kezdeswdiñ bärin uy`ımdastırıp otırğan ujımnıñ basşısı, akademïk Asxat Sälimulı sizge mıñ san raxmet, – dedi jazwşı qır murnına qaray` tolqınday` tögilgen «tentek» buy`ra şaştarın kürektey` qolımen şalqay`ta qay`ırıp qoy`ıp. Söz saptawı bölek, özin erkin ustay`tın qalamgermen közbe-köz kezdes-ken ülken-kişi oqırman keşten rwxanï läzzat alıp, «Jäñgir xan» qoy`ılımın körw üşin qazaq drama teatrına bet aldı.

Mïra ŞÜY`İNŞÄLÏEVA,

Swretke tüsirgen

Rafxat XALELOV

Mereke QULKENOV jazwşı-baspager:

– Raxımjannıñ köp jazwşıdan artıqşılığı, «bir jazwşı poy`ızğa mindi» dep jazwı mümkin. Raxımjan «poy`ızğa örmelep şığıp bara jatır» dey`di. Qazir dramatwrgïyağa eñbek siñirip jür. Dramağa keregi – til. Tili joq dramatwrgïya – dramatwrgïya emes. Xalıqtıñ aldına şıqqan adam akter bey`nesine kirgen kezde ay`tatın oy`ı, sözi durıs bolwı kerek. Ol söz adamnıñ janına, jüregine jetwi kerek. Tağı bir artıqşılığı – öte eñbekqor. Qay` kezde waqıt tawıp jazıp jür dep tañ qalasıñ. Dramatwrgïyağa qosa, qazir roman jazw üstinde. Raxımjan älem oqırmandarı moy`ındağan şın talant ïesi.

Şay`xolla ELEMESOV, stwdenttik dosı:

– 17 jasqa tola qoy`mağan Raxımjan aramızdağı kenjemiz bolatın. Darındı adamnıñ jas küninde bir belgisi bolmawı mümkin emes. Key`in oy`lasaq, belgileri bolğan eken. Küzgi semestrdi erterek tapsırıp awılına ketti. Sabağı ilgeri bolatın. Ol kezde jetinşi noyabrʹ jan-jaqtı toy`lanatın. Osı mey`ramğa awılda atşabıs bolıp, Raxımjan at qosıptı. Bäy`geden atı birinşi kelipti. «Atım babında eken. Ay`nalımında ortadan joğarı uzaqtaw boldı. Birinşi orın aldı» dep ay`tıp keldi. Tulpardı tuyağınan tanw – ülken ğanïbet. Jazwşılıq talaptıñ belgisi osı bolsa kerek.

4-kwrsta jas aqın-jazwşılardıñ jïınına qatıstı. Qay` qalada ekenin bilmey`min. Sonda İlïyas Esenberlïnmen bir bölmede bolğanın, kişkentay` aq şaştı şaldıñ kim balasıñ dep surağanın, sodan birge otırıp äñgime ay`tqanın bizge ay`tıp berdi. Sol kezder Raxımjannıñ osınday` därejege köterilwine bastaw boldı ma dep oy`lay`mız. Elge tanımal Raxımjannıñ kitaptarın qızığıp oqıp jüremiz.

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï