USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

Köne sözder qoldanıstan şığwda

Foto: www.cablook.com

Qazaq – qaşanda ay`tar sözin bağamdap, mıñ oy`lanıp məmile jasağan xalıq. Sodan bolar, el arasında sözge şeşen, tilge jüy`rik adamdar köp bolğan. Oy`ındağısın mıñ qubıltıp jetkizip, teñew arqılı astarlağan. «Söz – oy`dıñ dıbıs türindegi bey`nesi» dey`di biletinder. Qay` jerde qalay` kösilwi qajettigin bilgen babalarımızdıñ körkem oy`dıñ ïesi bolğanına daw joq.

Qazaq bir qubılıstıñ birneşe özgerisine jeke ataw bergen. Əsirese, ulı dalanıñ ulandarı atanğan köşpelilerdiñ tabïğat pen tört tülikke qatıstı qoldanıstarınan osını anıq añğarwğa boladı. Degenmen, ömir sürw qağïdaları özgergen soñ köptegen sözderdiñ mağınası bizder üşin küñgirt tarttı. Olardı birimiz tüsinsek, birimiz mən bermey`miz. Al, key`biriniñ tübin bilmesek te, jattalıp qalğan qalpımen qoldana beremiz. Negizi key`ingi bwın tüsine bermey`tin tirkester köbine xalıq ənderinde uşırasadı.

El arasında keñ tanılğan «Aq darïğa» öleñinde «Qolımda bir qamşım bar büldirgeli, Ay`tay`ın men bir sözdi küldirgeli» degen joldar bar. Osındağı büldirgeli söziniñ mağınası atqa minbegen, qamşıdan alıstağan biraz qazaq üşin kömeski körinetini ras. Temir tulparğa üy`rengen bügingi urpaq əlgi sözden bir nərse büldirey`in dep jatır degen mağına tüsinetini anıq. Büldirge dep qazaq qamşınıñ sabınan bilekke ilinetin bawdı atağan. El arasında osığan oray`las «bülingen elden büldirge alma» degen maqal qalğan. Sonımen birge, key`de tañ qalğanda «məssağan, bezgeldek» dep keletin tirkesti de uşırastıramız. Birinşi sözdiñ köñil- küy`di bildiretini tüsinikti. Al, ekinşisinen neni uğwğa boladı? Söy`tsek, bezgeldek degenimiz qustıñ atawı bolıp şıqtı. Dwadaqtıñ bir türi osılay` ataladı eken. Özi jıldam qozğaladı, ekpindi, tüzw sızıq jasap şarıqtay`dı.

Adamnıñ işki sezimin osı qustıñ qïmılımen uqsatqandıqtan, tañırqağanda awızdan eriksiz şığatın söz eken. Bir sözben émocïonaldı reñkke boyalğan ataw bolıp otır. Qazaq qasïet tutatın uğımdardıñ biri – bata. «Batasız el arımas» dep jaqsı tilektiñ jan azığı bolatının da ay`tıp ketken. Bata büginde qazaqtıñ öz sözine ay`nalğanımen tübi arab sözi dey`di mamandar. Qurannıñ kilti, qasïetti kitaptıñ eñ alğaşqı süresi fatïxadan tamır tartqan. Tek key`in dıbıstıq özgeristerge uşırap, qazirgi qalpına tüsken. «Fatïxa» – «fateke» – «bata» bolıp ay`nalğan. Bata – adal nïettiñ, aq köñildiñ, şın janaşırlıqtıñ belgisi. Quranda söz bası fatïxa süresi bolğanday`, ərbir isti jaqsı nïetpen bastap, aq jol tilew de osı batadan bastaladı. Dinmen engen tağı bir söz – momın. Bul arabtıñ musılman mağınasın bildiretin mümin söziniñ özgeriske uşırağan sïpatı.

Qazaq jwas adamdı momın, bïyazı dep jatadı. Al, şın musılmannıñ eşkimge zïyanı bolmay`tını, taqwalıqpen kün keşetini osığan sayadı. Key`bir jerlerdegi dïalektilerdiñ de şığw törkini qızıqtı. Mısalı, bir uğımğa qoldanılatın, biraq, ay`tılwı ərtürli bökebay`, şarqat degen sözder bar. Endi osınıñ tübine köz salıp körey`ik. Burın tildik zañdılıqtar saqtalıp turğanda dalamızğa kelgen kez kelgen ataw qazaqılığınan ay`ırılmağanın osıdan añğarwğa boladı. Bökebay` orıstıñ «pwxovıy`» söziniñ türlengen keskini. Al, şarqat parsı tilinen engen. Onıñ tüpki məninde «şar» törtburış, «qat» jaq degendi bildirgen. Yağnï törtburıştı jamılğı. Sonday`-aq, kişkentay` balalardı tıy`ıp tastağanda ay`tılatın jügermek sözi köne türkiden qalğan mura eken. Burın bul jigit mağınasında qoldanılğan. Bul sözderdiñ key`biri qazir qoldanılsa, key`biri jadımızdan öşip baradı. Ərïne, oğan ömir sürw saltımızdağı özgerister əser etwde. Alay`da, köne sözderimizdi jawapkerşiligin arta alatın jaña uğımdarğa telisek, sözdik qorımız odan əri molaya tüseri anıq.

M.JASULANULI.

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï