USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

QÏYaSBAY`DIÑ MAZARI TABILDI

Abay`dıñ ay`nalasındağı äy`dik esimderdiñ biri Qïyasbay`. El işin külkimen kömkerip, nebir keleñsizdikti aşşı mısqılmen kelemej etip jüretin, osınıñ bärinen bölek tosınnan söz tabatın eren tapqırlığımen Abay`dı özine tänti etken jan twralı el işinde büginge dey`in jetken nebir qızğılıqtı äñgimeler köp. Qïyasbay`dı äpendiligi men oğaş minezine qarap Qojanasırğa, sözge usta wsoy`qılığına qarap Aldarkösege, qïınnan qïıstırar tapqırlığına qarap ertegidegi Tazşa balağa teñewge boladı. Bul rette Abay` men Qïyasbay` arasındağı äñgime delinetin biraz söz el arasında jür. Osınday` oy` salar tämsilderdiñ birazın jwırda jerlesimiz, kökbay`lıq azamat Mardan Tölewtaevtan jazıp aldıq. Qazirgi Kökbay` awılınan 12 şaqırımday` jerde Qaraoy` delinetin eldi meken bar. Büginde malşı qawım ğana otı- ratın jay`ılım zamanında Kökbay` Janatay`ulınıñ jeri bolğan desedi. Köneközderdiñ ay`twınşa, Abay` ömiriniñ soñında Qïyasbay`dı Kökbay`ğa tapsırıp ketken körinedi. Däl osı atırapta Qïyasbay` Kögeday`ulınıñ bey`iti delinetin köne zïrat bar. Bul eski qorımnıñ el awzındağı Abay`dıñ Qïyasbay`ıniki ekendigin Mardan Tölewtaev ta ay`tadı. Balalıq şağında eskişe sawattı, şarïğatqa jüy`rik, moldalığı bar äkesi Tölewtay` özi äkelip körsetip ketipti. Key`ingi kezeñderi şopandıq käsipti serik etkende de el men jer jay`-japsarın jaqsı biletinderden bul molanıñ Qïyasbay`diki ekenin estigen. Büginde osı awmaqtı qonıs etkenine 40 jılday` waqıt bolıptı. Köne qorımdı qorıp qana qoy`may`, Qïyasbay` jay`lı el awzındağı tam-tum derekterdi jïnastırwda. Sondıqtanda bolar, eskilikten jetken äñgimelerdi ay`twğa şeber. -Äkemizden estwimiz boy`ınşa bul bey`itte Abay`dıñ zamandası bolğan Qïyasbay` jatır. Ol bul jay`ttı osı öñirdegi qarïyalardan estip-bilgen eken. Balalarğa zïratqa qarap däret sındırmawdı, mañay`ına mal jay`mawdı tapsıratın-dı. Bey`ittiñ ayaq astı bolmawın qazirgi küni de qadağalap otıra- mız, - dey`di büginde jası alpıstan asqan ağamız. Mardan Tölewtay`ulınıñ Abay` men Qïyasbay` jay`lı estigen äpsana-äñgimeleri de köp. Qaraoy` ölkesine jasağan osınaw saparımızdıñ barısında sonıñ birqatarın qoy`ın däpterge arnay`ılap türtip alğan edik. Bir küni Qïyasbay` Abay` awılına jolawşılap kelipti. Abay` jaqsılap qonaq etedi. Qïyasbay`dıñ tapqırlığın jaqsı biletin Abay` onıñ qay`tarında bäy`bişesine qarap: - Mına Qïyasbay`dı şoşalağa kirgiz, qalağanınşa et alıp şıqsın, - dey`di. Şoşalağa kirgen Qïyasbay` jaña soy`ılğan maldıñ jas etinen eşteme almastan, tek jılqınıñ bası men tört sïrağın ğana alıp şığıptı. Buğan tañdanğan Abay` onıñ mänisin surağanda, Qïyasbay` qolma-qol: - Surağan jurtqa Abay` ağam soğım tartw etti demey`min be? Bası, tört ayağı bar janwar özi jüre bermey` me? – dep jawap beredi. Sözden tosılğan Abay` bir soy`ıs malın jetektetip jibergen eken.Birde Abay` awıl-ay`mağın jïıp dwmandı şara uy`ımdastıradı. Türli ulttıq oy`ındar arasında kelinşekter jarısı da ötkizilipti. Köpşiliktiñ arasınan qara üzip, dara kelgen jüy`rik äy`elin Qïyasbay` köpşiliktiñ al- dında jorta sabağan bolıp, zekip urıssa kerek. Munısına tañırqağan Abay` istiñ mänisin suray`dı. Sonda Qïyasbay` saspastan: - Jüy`rik at kimdiki – Abay`diki, alğır qumay` tazı kimdiki –Abay`diki. Endi toptan ozıp, jüy`rik atanğan bäy`bişemdi de Abay` alıp qoyama dey`min, - dep jïnalğan köpşilikti dw küldirgen eken. Osıdan soñ elden erek attıñ jaqsısına, qıran qustıñ, tazınıñ alğırlığına qızığıp, qolına tüsirmey` qoy`may`tın, jurttıñ aldında jüretin Abay` uyalğanınan munday` qumarpazdığınan bas tartqan desedi- mıs. Aqılı elden asıp turğanımen osınday` qarapay`ım jannıñ tawıp ay`tqan sözine toqtap, köñiline medew tutwı - Abay` danalığınıñ tağı bir qırın aşa tüsedi. Qaraoy`ğa bizdi erte barğan Qïyasbay`dıñ atalas twısı, altınşı urpağı bolıp keletin Tüsipbek Köşkinbaev (Sarman) ağamız da ay`mağımızdıñ tarïxï tulğası jay`ında biraz sır şertti. -Biz äke-atalarımızdan, olar öz babalarınan, estwimiz boy`ınşa Qïyasbay` jarıqtıq alıp deneli adam bolğan eken. Tipti, qudıqqa qulağan atan ögizdi swırıp alar qara küştiñ ïesi bolıptı. Uday`ı dağdığa ay`naldırmağanmen köñili tüskende küreske şığıp, balwan bitkendi bawday` tüsiretin qasïeti de bar eken. Ol jay`ında da äñgimeler köp. Birde Şubartaw jerinde, qalıñ Kerey`diñ işinde bir ülken as ötedi. Sondağı qomaqtı bäy`ge tigilgen küreste Tobıqtıdan barğan kil balwandardıñ bäri jığılıp, eldiñ şonjarları jerge qaray`dı. Bir aragidikte Abay` köptiñ işinen Qïyasbay`dı tawıp alıp: - Küreske endi sen tüs!, - dep buy`ıradı. - Siz ay`tsañız boldı emes pe, Abay` ağa!- degen Qïyasbay` bilek türip, ortağa şığadı. Söy`tip, balwan şaq keltirmegen apay`tös däwdi bir demde tik köterip alıp, Tobıqtınıñ ïgi-jaqsıları turğan jaqqa qarap: - Abay` ağa, qalay` qaray` laqtıray`ın!- dep suraptı desedi. Köşkinbaev Tüsipbek (Sarman) ağamız büginde az atadan tarasa da Qïyasbay`dıñ urpağı sanalğandıqtan bası- na qulpıtas ornatwdı maqsat tutqanın ay`tadı. Qazirgi küni bey`ittiñ ay`nalasın qorşap qoy`ıptı. Äzirlik jasalwda... Sonımen qatar, ağamız Qïyasbay`dıñ erekşe qabiletterin äñgimelewde köp mağlumat biledi eken. Mäselen, ol kisi atqa qulın ay`ırbastap, eldiñ külkisine uşırap, artınan älgi tañdağan qulını bäy`geden keledi. Keleke qılğan köptiñ külkisi sap tïılıp, tañdanıptı. Sonımen qatar, Qïyasbay` laqpa öleñimen de Abay`dı külkige keneltip, qay`ğı-muñ qamağan köñilin serpiltip otırğan. Atap ay`tsaq, ilkide el awzında ay`tılıp jürgen, büginde dästürli änşi Erlan Rısqalïdıñ orındawındağı «Aspanda kök qarşığa pişen jey`di» dep bastalıp, «Twadı aq sïırdan jïren qulın» dep jalğasıp kete beretin ötirik öleñine zamanında Abay`dıñ özi erekşe tänti bolıptı. Jalpı dana xakim de awsar minezdi, sözi tüy`eden tüskendey` bop keletin, erekşe jaratılğan Qïyasbay`dıñ ay`tqan sözderinen demew tawıp, qattı qadirlep otırğan desedi. Demek, Qïyasbay` - Abay`dıñ qasındağı say`qımazağı emes, aqınnıñ jüregin torlağan muñ men zardıñ bultın serpilter, külki sıy`lağan abzal jan, zor darın ïesi. Desek te, şay`qı Qïyasbay` men dana Abay`dı jaqındastırıp turğan külkiden de tereñ dünïe - zil batpan awır qay`ğı bar. Ol Qunanbay` ay`nalasınıñ ükimimen awır jazağa kesilgen Qodardıñ ölimi, onıñ erte jetim qalğan nemeresi Qïyasbay`dı Abay`dıñ ömir boy`ına qamqorlıqqa alwında jatır der edik. Munday` ulı jürek tek ulı adamdarda ğana bolatını aqïqat.

Betti äzirlegen Nurjan BAY`TÖS, «Abay` eli»

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï