USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

Qawınşı (Äñgime)

Däneş Axmetulı

Kün säskelikke jetpey` ıstıq beleñ alıp, dünïe öz repetin kilt özgerte bastağanday` edi. Tırıbıq aqtaspa men jatağan qılşa kömkergen tastawıt, taqır öñir küpi kïgendey` qızınıp, ısıp ketti. Älginde ğan tañday`ında möldiregen tañğı şıqtı talmap jutqan balañ kögal sät say`ın solğın tartıp, muñdı pişinge awısıptı. Say` tabanındağı sümbile tartıp, uzañqırap qalğan qoyu qalaqay` men alabota da ünsiz oy`ğa batqanday`. Ükili uştarı arakidik qana bulañıtıp, näzik tolqıp qoyadı. Bozqarağan, tobılğı tübinen jappay` şırıldağan şegirtke üni de bäseñsip, qumığa tüsken. Jartas qoy`nawı, tas arasınan basın qıltïtıp, tamağı bülk-bülk etip, jan-jağın jiti şolğan usaq kesirtkeler de köleñke qwalap, közden tasalanğan.

Bügingi künniñ däl bulay`şa şaqırayuı, basqasın qay`dam, May`qan qartqa asa jay`sız tïgendey` edi. Manadan beri etegin keñge salıp, jadağay`lanıp, jazıq bitken say` boy`ında tırbınıp arıq qazıp jatqan qart qolay`sızdıq tabın sezingen. Osınıñ aldın da ğana erteñgilik salqın sätti pay`dalanıp, qay`ratın qamşılap käp-kädimgidey` tirlik jasağan. Uzındığı birneşe arşın derilik oy`ıqqa topıraq tastap, tegistewge de ay`nalğan.
Endi, mine, qumırsqadan qïyuı ketip, tipti jumısı öner emes. Bir bïe sawımday` istedi me, kim bilsin, arba soqqan attay` boldırıp, entigip, şarşap qaldı. Tegi, jumıstıñ osı bügingi soñğı küni qart bolmısına qatañ baqılaw, ay`rıqşa anıqtama jasağısı kelgen tärizdi. Qart dene öziniñ tozğandığın sezdirip, sır bere bastağan. Süy`ek-süy`egi sırqıradı, beli uy`ıp, segiz közi şanşıdı. Bwın-bwını saldırap, alaqanı tüy`e közdenip, oy`ılıp, aşıp, äy`tewir, maza ketti. Bir şetinen şöl qısıp, jığılğanğa judırıq bolıp, mazasın ala bergen soñ, qalıñ jalbız arasındağı swsın quy`ılğan şanaşqa älsin-älsin qol jügirtip, onı da bitirwge tayap qalğan.
Şal tınwğa az qalğan oppağa tağı biraz topıraq tastadı da, kürekti tiginen şanşï salıp, özi ananday` jerge barıp, betegeli, quy`qalı, är- är jerin aqselew oy`mıştağan kök qırqağa jonın berip, sılq etip, jürelep otıra ketti. Müy`izdenip, qatañsığan qap-qatqıl alaqanın bir-birine şapalaqtap, jeñil kürsinip qoy`dı. Şaldıñ künge küy`ip, äbden qaray`ğan qoñırqay` pişini may`men sılağanday` kömeski jıltıray`dı. Aq bwrıl şaşınıñ arasındağı usaq ter tamşıları kün nurına şağılısıp, jılt-jılt etedi. Boy`şañ kelgen, añsağay` deneli kisiniñ döñgelene bitken sarğılt jüzi mey`linşe qajığan, qïnalğan jannıñ pişinine awısqan.
Sonımen, kök säten jey`desinen ter ïisi añqığan, süy`ek-süy`egi şodıray`ğan, etsiz, arıq, qalbağay` sarı şal biraz otırdı, beli kilkip, aşıp awırğan soñ eki ayağın sozıp jiberip, şalqalap jata ketti.
Biraq osı bey`netimen qosa şal kökireginiñ işki qoy`nawında qolamtağa kömgen seksewildiñ şoğınday` qwanıştıñ ıstıq tabı da uyalap, buğıp jatqan edi. Däl qazirgi sätte surğılt, şegir közderin bir jumıp, bir aşıp jatqan sätte sol ıstıq qolamtanı rïza pey`ildiñ oy`naqı lebi ürlep ötkendey` bolğan.
Kenet şal köñili säwleli sezimge bölenip, jadıray` tüsti. Äjim örnektegen jüdew jüzi osı bir tosın oy`dıñ ıstıq lebine balqığanday` bop, ajarın aşa tüsken. May`qan qart şuğıl sergip, mıs reñdes seldir suy`ıq murtınıñ şalğısı jıbırlap, qwaqı jımïıp, mırs etip, külip qoy`dı.
Esine ötken jay` tüsti. Quday`-aw, deseñşi, äli de körseter qızığı köp eken ğoy`. Däl osınday` sergeldeñge tüsip, jawında qalğan sabınday` satalası şığadı dep kim oy`lağan. Zadı, bul adam balası bir buzılmasın deñiz, bir qïsay`sa, qay`ta oñalwı qïın-aw.
Kün qıza tüsti.
Qart üşin büy`tip ïretilip jata berw mülde pay`dasız edi. Ol ornınan sozalañday` turdı da ananday` jerdegi erttewli atına qaray` ayañdadı.
Oy`ı tezinen üy`ge qay`tw edi.

***
Awılda jeñis merekesi ötisimen jïnalıs boldı. Ärïne, oğan jurt qatarlı May`qan qart ta qatınastı. Munıñ özi qalıñ top, dwdı jaqsı köretin, key`de tipti kösemsip söy`lep ketetin, maqtaw söz, qolpaştaw janına may`day` jağatın qağilez jan edi. Sondıqtan oñ jağınan lıqılıqtap ustawğa üy`rengen at sïyaqtı munı da sırın bilip, sıbızğısın tüy`gender maqtaw men qoşametin aralastıra til qatıp, oñtay`lap, eppen qolğa tüsiretin. Teginde, dilin tüy`ip, tilin tapsa, adam balasınıñ işin aşpay`tını bolmasa kerek.
Mädenïet saray`ı lıq toldı da, awıldıñ jaña basşısı özi alğaş qatısıp otırğan ülken jïındı aşıq dep jarïya etti. Jekeşelendirw twralı el nïetin uğıp, ärkimnen sır tartıp, jalpı pikirlesw, sırlasw retinde ötetin ä degennen qızw qarqın alıp, tezinen bastalıp ta ketip edi. Burın osınday` jïnalısqa kelgen adam amalsızdıq tanıtqanday` bop, äşey`in qara körsetkeni bolmasa jumğan awzın aşpağan küy`i siley`ip üy`ine qay`tatın.
Al bügin jağday` basqa. Sawsağıñ tïdi bitti, söy`lep ketwge äzir turğan şeşen dombıranıñ işegindey` ärkim bir tüy`genin tiliniñ uşına jïıp, janığıp kelgendey` eken. Jurt nazarında ülken serpilis, tıñ silkinis bar. May`qan qart qaşanğı ädetinşe aldıñğı orındıqtardıñ birine barıp otırdı. Keşigip qalıp yakï bögde sebeptermen aldıñğı lekke jetpey` qalsa amal joq, äy`tpese, bul ara özine basıbay`lı sıy`lı orınday` edi.
Jïnalıs tärtibi boy`ınşa prezïdïwm müşelerin say`lap alw kerek boldı da, ärkimniñ atı atala bastadı. Bir kezde jarıqşaq ün «Jantasulı May`qan» degende öz qulağına özi senbey`, abırjıp, qalbalaqtap qaldı. Öñi tañdanıs tabın sezinip, dw etip, qızarıp ketti. Tosırqay`tın da jöni bar. Alqalı toptıñ aldına şıqpağalı qaşan. Qart sol atı atalğan men be, basqa ma degendey` jan-jağına jaltaqtay` köz jügirtken. Joq, jañılmaptı. Däl özi eken. Kew-kelwşiler joramı molığa tüsti.
– Oy`, Maqa, neğıp otırsız.
– Oy`bay`-aw, jaña bastıqtıñ özimen ïıqtasıp otıratın şaq twğanda…
– Onıñ üstine bul özimizdiñ jeke jïınımız ğoy`.
– Küni keşe, Keñes kezinde otırdıq qoy` jının alğan baqsıday` bolıp sümpïip.
– E, ötti ğoy` künder ne kerek.
– Maqañ el adamı ğoy`, bul kisi söy`lemegende kimder söy`ley`di.
– Naq ay`ttıñ Taqa, jañılmay`…
May`qan osınday` sözderdiñ jelep-jebewimen ayağın nıq basıp, prezïdïwm üsteline qaray` bettegen.
May`qannıñ top aldına şığıp otırğanı bir bul emes, talay` şıqqan. Tipti awdan, oblıs alqasında da, eñbek ozatı retinde tanılıp, san märte orın tepken. Biraq sol kezderdiñ aqırın-aqırın jılıstap, alıstap ketkeniñe de biraz waqıt bolıp edi. Odan beri de kök tal talay` bwsanıp, talay` japırağın qaqtı. Äy`tse de, ülken tirlikten qol üzip, zey`netke şıqqannan beti atı arnay`ı atalıp, törge şığıp otırğanı osı.
Adam qartay`ıp, süy`egi tozğan say`ın maqtanşaqtaw bola ma, qalay`. Däl qazirgi sätte şal köñilin dañğaza sezim bïlep, örekpip, qızına tüsken. Alıstağı qalıñ attıñ dübirin sezgen bay`lawdağı jüy`riktey` degbiri ketti. Söy`legisi kelip, delebesi qozdı. Qalay`da mına elge oy` salıp, qozğaw etetindey` birdeme ay`tw kerek.
«Apır-aw, jaña ğana meni birewler el adamı dedi-aw, ä» – dedi iştey` tolqıp. «Sırlı ayaqtıñ sırı ketse de, sını ketpey`di» degen osı. Raxmet, meni elegen elime. Endi sol el köñilinen şığatınday` birdeme ay`tqan jön ğoy`. Mınaw ülken minbede, Qazaqstannıñ kök twınıñ ayasında, onıñ üstine jaña bastıqtıñ qatarına… ïä, ïä, qalay`da bir buy`dalı söz ay`tw kerek. Şirkin-ay`, ülkendi de, kişini de eleñ etkizer söz marjanı tögiler me edi…»
Şal osılay`şa öz-özinen tolğandı. Jaña bastıq jas bolğanımen talay` tığırıqtan ötip, qırnalıp, oqtawday` jumırlanğan nemege uqsay`dı. Äw basta tüsin swıqqa salıp, tomsıray`ıp otırsa da artınan söy`ley` kele jadırap, şeşilip ketti.
Ezwi köpirip, uzaqqa salmadı. Qay`-qay`dağını ay`tıp bilgişsinbedi. Sayasattı ay`tıp, batpaq jolğa awısıp, sarsañğa tüspedi. Onıñ esesine el köñilindegi sözderdi naq-naq ay`tıp, tıñdawşısın birden özine üy`irdi. Äsirese, jekeşelendirw mäselesine köp toqtaldı. Ay`tqanınıñ bäri ras. Bastıqtıñ sözine qarağanda bularda jer de, sw da köp eken. Sol jetkendi jetkizbey` jelkesin qïyatın özderi körinedi. Keşegi şektewli tustıñ tusawın üzip, arqanı keñge salatın, erkin qïmılday`tın kezdiñ jetkeni anıq.
Ras, keşe bar tirlik joğarı jaqtıñ siltewimen bolatın. Jür dese jüretin, toqta dese toqtay`tın. Ek degeniñ egip, etegin qağıp, jay`ına kete beretin. Al bügin bïlik, teñdik atawlınıñ bäri öz qolına tïgen joq pa!
– Sizder dändi-daqıldardıñ bïday`, arpa, sulı, jügeri tärizdi türin egesizder, – dep bastadı sözin naqıştay` söy`lep, – Önimi jaman emes. Al jemis türlerin ösirmey`tinderiñizge tañım bar. Mäselen, – dedi bastıq dawsın kenep, – Qawın öne me – önedi, darbız şe? Ol da önedi. Qızanaqtan tipti köp alwğa, äri satwğa boladı. Bolmasa bay`lıqtıñ barlıq türi qoldarıñızda tur. Tez tetigin tawıp, uqsata bilse bolğanı.
Törağanıñ sañqıldap şığatın aşıq, taza üni ayaqtala bere zal işi qozğalaqtap, dürligip ketti. Birewler «boladı» dep öñeşin sozdı, endi birewler «kim bilsin» eptep dämin tatqanımız bolmas, ay`nalıspağan zatımız» dep äliptiñ artın kütti.
May`qan qart üşin oray`lı sät twğanday` edi. Quday` oñdap ay`tar sözdiñ säti tüsip, tïegimiz ağıtılıp ketkenin qaraşı. Endi kidirwge bolmay`dı. «Temirdi qızğan kezde soq» degen. Maqañ adımday` basıp, minbege köterildi.
– Men basşı sözin tügelimen qostay`mın, – dedi salğan boy`da, – Bul teginde bastıqtıñ emes, tüptep kelgende, bügingi osı zamannıñ sözi ğoy`. Jekeşelendirw – däwir talabı. Nesine tay`saqtay`mız, nege bolsa da täwekelge beldi bekem bwıp, kirisken jön. Endi bizge ayaldar sät joq. Keşegi qızıl üy`diñ tusında da ayanbay` eñbek ettik qoy`. Tapqanıñdı ït, balağıñdı bït jegen ol künder de ötti, biraq turalatıp ketti. Qızıl sayasat ne istemedi, saldı ğoy` soy`qandı. Tunığımdı lay`, adalımızdı aram etti. Ït qutırıp, ïesin qaptı. Mıñ asqanğa bir tosqan. Quday`ğa täwba, endi odan da qutıldıq. Al, bügin bärimizdiñ sol qızıl üy`diñ qasınan bölinip, öz aldına otaw tikken qazaqı qara şañıraqtıñ qamı üşin neden de bolsa tartınbay`, tolassız qïmıl jasağanımız jön. Bastıqsıñ ba, bağıtıñdı tüze, söziñdi jöndep ay`t. Qoy`şısıñ ba, malıñdı baqqanıñdı bil. Muğalimsiñ be, balanı tüzep oqıt. Ärkim, äliñdi, jöniñdi bil. El bolam deseñ esiñdi jï, etegiñdi jap. Bïday` men arpa, – dedi endi qızınıp, qolın sermey` söy`lep, – atamızdan qalğan as. Al kökenisti nege ösirmeske, ösiremiz. O, babın tapqanda qanday`. Osı söz jön bolar, – dep az kidiris jasadı.
Manadan beri siltidey` tınğan zal işi köp ünmen dawrığa tüsti.
– Durıs ay`tadı.
– Maqañdiki jön.
– Maqañ şındasa tasqa tarı egedi.
– May`qan bir qozğalmasın de, qozğaldı bar da, qïyañ qawınğa, dalañ darbızğa toldı dey` ber.
– Nesi bar, – dedi äbden elirip, qızınıp alğan qart kewdeni örge ay`dap. Senderge keregi qawın ğoy`. Endeşe men sonı ösirem. Mına şaş nege ağardı, biz neni körmedik. Keşegi küni arqa etimiz arşa, borbay` etimiz borşa bolıp, eñbek ettik. Kim üşin eñbek ettik?! Tösimizge qadalğan qızıldı-jasıldı jıltırawıq temir bul künderi bawırın jaña kötergen balanıñ aldanışı, oy`ınşığına ay`naldı. Al, bügin şe? Jaña ğana ay`ttım ğoy` tartınatın ne bar. Mümkindiktiñ bärin, janımızdıñ närin jaña ükimetimizdiñ, öz memleketimizdiñ özegine quyay`ıq. Qawın mäselesine kelsek, onı men tap bïıl ösirem.
Zal işi tağı dwılday` tüsti.
– Maqañdiki tabılğan söz.
– Däl ay`ttı sabazıñ.
– Endi qay`tsin, bükil memleket tağdırı, erteñimiz tek qana qazakeñniñ öz qolına köşken soñ käri pışaq uyalğanınan ötedi dep, qay`ığın örge ay`dağanı ğoy`.
– Bärekeldi, bolsañ osınday` bol!
– Bastıq qolın köterip, eldi tınıştırğan sätte, May`qan qart dawsı qay`ta estilgen.
– Joldas bastıq, – dedi endi törağanıñ özine twra bağıttay` söy`lep, – sen, qarağım, mağan bir järdem et. Men ay`tqan jerdi traktormen jırtıp, day`ındap ber. Men qawın ösirem.
Bastıq aqsïıp külgen qalpı äweli töralqı müşelerine, odan soñ May`qan qartqa qarap:
– Bul, – dedi eki alaqanın jay`ıp, şarasızdıq belgisin tanıtqanday`, qısıla söy`lep, – aldağı jıldıñ jumısı. Oğan köp dünïe qajet. Äweli jıldıq josparın jasaw kerek. Odan qarajat bölip degendey`… oy`, äwresi jetedi.
– Mağan sol äwre degeniñ tükke turmay`dı, – dedi äldenege ökpeli sıñay` tanıtqan qart qïtığa söy`lep, – Änşey`in söz retimen ay`tqanım ğoy`… Endi seniñ keregiñ şamalı. Özim-aq tındıram sol isti. Jalğız emespin. Elim bar, jurtım bar, qarap turmas bäri de…
Qart sözi osımen bitti de, qoşametşi top aldında jüzi jay`nap, jay`nañ qaqqan küy`i ornına barıp otırdı.
Jïnalıs kün tärtibi boy`ınşa kelesi mäseleni şeşwge awısıp edi…

***
Mine, xïkaya osılay` bastaldı. Qart sol künnen bastap, örekpigen oy` jetegine ilesti de, iske kiristi. Özge dünïeniñ bärin tärik qılıp, urma tustan kïlikken jaña mexnatqa şuğıl bet burğan. Awdanğa barıp, bwma-bwma qawınnıñ urığın äkeldi. Tup-twra öz aqşasına satıp aldı. Äy`eli Zïbaş a degende küldi. «Jay` qısır äñgime şığar. Jelpinetindey` jas emes qoy`, qoyar» dedi. Tipti bolmağan soñ aqılın ay`ttı. Oy`ı – äy`tewiri sïpay` qamşılay` kelip, juqalap ray`ınan qay`tarw edi. Biraq qırsıq qılğanda şal alğan betinen qay`tar xal tanıtpadı. Qay`ta qas qılğanday` eregisip, jumısqa qumığa, qumbıl kiristi.
Sonımen köñil jıqpas jay`darı äy`el sözi jay`ına qalıp, Maqañ tosın tirlikke qızw aralastı.
Eki künnen soñ qoy` bağatın balasınıñ üy`ine aptasına, ay`ına bir barıp turatın tor şolağına er salıp, äweli awıl mañın şolıp şıqtı. Qawın egwge ıñğay`lı, şuray`t, qara şıbır jer izdedi. «Qawındıqtıñ awılğa jaqın bolğanı da jön. Erteli-keş kelip, ketip turğanğa jaqsı» dep oy` qorıttı da, artınan bul bağıttan tez tay`qıp, ay`nıp şıqtı». Joq, ol oñdı bay`lam emes, – dedi endi özgeşe qorıtıp, – Qawın – közdiñ qurtı. Ol nälet soqqır piskenşe büp-bütin bolıp, möldirep turadı da, qalay` jewge keldi bitti talapay`ğa tüsedi. Surawşı da köbey`edi, kelwşi de jïiley`di. Onıñ üstine tüngi küzet degeni tağı bar. Qurısın, qay` balanı qwalap, kimniñ jağasına jarmasıp jatay`ın. Onan da alıstaw ketkenim läzim».
Osınday` toqtamğa kelgen qart endi at basın alısqa burıp edi. Awıldan uzağan bette Sasıqbulaqqa kelip tireldi. Osı arağa kelgende şal kökireginde qattawlı turğan ötken künder parağı aşılğanday` bolıp, keşegi kelmeske ketken maxabbat, qızığı mol jıldar janarında jarq etip, qay`ta jañğırıqqanday` edi. Talay` da talay` jürip, taban tozdırğan jeri.
Ol kezde bul bulaq swı kädimgidey` awqımdı, mol edi. Eki jağı tar, qasañ, tastawıt say`dı näzik künge bölep, sıñğırlap tolqıp ağatın. Endi onday` emes. Jağalawın qızıl qum basıptı da, jeñdi bilektey` bolıp, jetimsirep til qatadı.
Şal attan tüsti. Asıqpay` qolın jwdı.Jüzin şay`dı.Sw işti. Bulaq swı muzday` eken. Sup-swıq sw tas töbesinen bir-aq şıqtı. Tor şolağın azdap ottatıp alıp, qay`ta erge qondı. Kelesi ïindi ay`nalğanı sol edi, şığıs jaq tustan bïik jartas andağay`lap qoya berdi. Qart at tizginin irkip, jartas nobay`ına köz tikti. Ne ay`tarı bar, soñğı kezde äbden üy` küşik bolıp, tam sağalağan qart awıl sırtın käp-kädimgidey` sağınıp ta qalğanı ras edi. Jartas bawray`ı şup-şubar. May`qan qart jartas betinen qus sañğırığımen jazılğan äldebir sağınış sälemin, qay`ta oralmas maxabbat qupïyasın oqığanday` säl irkilip, bögelip turıp qalıp edi. Sonaw bir jıldarı küzge salım qırmannan qay`tqanda osı arağa bolaşaq jarı Zïbaş ekewi taban tiregen. Ekewi de jap-jas. Üy`lenbegen kezderi. Bular mingen arbağa jolşıbay` jas balalı äy`el otırıp, ekewi eñ soñında oñaşa, oqşaw qalıp edi. Sol şaqta osı jar tas tübinde otırıp, uzaq sırlasqan. Sol şaqta jañağı bulaqtıñ tunığın tamsap jutıp, jağasında iñkär jürektiñ ıstıq lebin basqan…
Bäri de sol şaqtan bastalıp edi. Quday`ğa täwba, äli juptarı jazılğan joq. El qatarlı küneltip, tirlik etip keledi…
May`qan qart eki-üş qır asqanda aldınan awıldastarı da qara körsetti.
Amandıqtan key`ingi äñgime tım qısqa, şolaq edi.
– Ow, qarïya, mal izdep jürsiz be, – dey`di awıldası.
– E, joq, şırağım, – dey`di öz oy`ın aşıq ay`tıp, – jer izdep jürmin.
Anaw tosırqay` qarap, qay`ıra suraq qoy`dı.
– Qarïya, qanday` jer izdep jürsiz?
Şal asıqpay` til qatadı.
– Qawın egetin jer izdep jürmin.
– Onday` jer tabıla qoyar ma eken.
– E, nege tabılmasın, jer köp qoy`.
– Onıñız ras qoy`, alay`da osı mañğa qawın ekti degendi tegi estimeppin.
– Estimeseñ estip qoy`. Men bïıl qawın egemin.
– Piskende şaqırasız ğoy`.
– E, onı kezinde körermiz.
- Bar, jolıñnan qalma.
Awıldası küle bas ïzep, tay`ıp turğan.
Qart köp jerdi şoldı. Alay`da birde-biri köñiline unamağan. Biri qunarsız, biri tım qaşıq, endi birewine sw aparw zadı qïın. Aqırı sabılıp jürip at basın tiregen tusı osı, ortasınan möldirep sw ağatın, eki jaq qaptalı jazıqtaw bitken quy`qalı say` işi edi.
Say`dıñ ar jaq tusı jarlawıt, qulama bolıp kelgenimen, bergi jaq öñiri keñ alañqay`lanıp, jazıla bitken. Jazıq awmaqtıñ kölemi jartı şaqırımday` edi. Odan arı, tömengi tusı sïırquy`ımşaqtalıp, jiñişkerip, joğaladı da, tereñ say`ğa uştasadı.
Ertede osı aranı bäzbirewlerdiñ ïelenip, jer jırtıp, egistik ekkeni anıq. Öy`tkeni, osı qunarlı, aşıq alqaptıñ jelke tusında şağın tumsıqtıñ üstin kertip, noqtalap tüsken köne arıqtıñ sulbası bar. Negizgi qïındıq ta osı tusqa bekingendey` edi. Sol köne sulbanı arşıp, tazalap, qalıpqa keltirse boldı, jalğız qulaq sw jeteginde jelip otırmaq. Äy`tse de osı jazıqtıñ ornına bitken bul murınşaqtağı toğandı arşw, jañartw oñay`ğa tüspey`tin sıñay`lı. Jıldar boy`ı adam qolı tïmey` äbden jondanıp, twsıp ketken şağın ay`nalma qarımdı da, äwletti qoldı qajetsingendey` edi. Tumsıqtıñ däl ortasında sw alıp ketken tereñ oy`ıq bar. May`qan qart özin qïnağan osı tereñ oppamen uzaq alıstı. Aqırı tutas şım men tastı qabattap, belwardan derlik oy`ıqtı toltırıp, tegistep te bitip edi.
Dittegen isi de özi oy`lağanday` bolıp, sätti ayaqtalıp edi.
Say` tabanındağı arnadan burğan sw isker qartqa rïzaşılığın ay`tqanday` bolıp, sılq-sılq külip, sıldıray` ağıp, qawındıq tanabına qaray` şapqıladı. Sodan soñ aqbazdağı kök tütini kökke şubatılğan traktorşılar qosına jöneldi
Arada az kün ötkende äñgelektiñ jas öndiri de qıltïıp şığa bastadı. Qara quy`qalı, surğılt alqap köz aldında pişinin awıstırıp, külgin püliş kïgendey` jasañğıray` tüsken. May`qan qart bolsa özine ğana mälim işki qupïya qwanıştıñ äserinen jelpingendey`, asa rïza xalde edi.
El işi tınış jatsın ba,är qïlı äñgime qılañ berdi.
- May`qan emes, soy`qan eken. Jılıözekti töñkerip tastaptı.
-Oy`, nesin suray`sıñ, jaña bastıqpen awız jalasıptı, teñgege belşesinen batıp, jarqıratıp «Jïgwlï» alatın bolıptı.
-Joq, olay` emes şal qawının ökimetke quyadı eken» dep alwan türli äñgimeni gw-gw etkizdi. Äy`tse de, bul sözge qulaq asqan May`qan qart bolmadı. Jumıs jalğasa tüsken.
Birde tüs äletinde qawındıq alqabına awıldıñ törağası Jaras keldi.
Özi bügin birtürli köñildi, sergek eken. Jeñil maşïnasınşan lıp etip tüsti de, twra qawındıq alqabına bet tüzedi. Anaday` jerde jarbïıp turğan jaman laşıqtı, odan berirek qara kök rewişti qawındıq işinde küy`beñdep jürgen bağban qarttı körip aqquba pişini alawlay` tüsip, qısqa, qoyu qara murtı äntek qozğalaqtap külip qoy`dı. «Bärekeldi, – dedi, işki qwanışın jasıra almay`, – nağız äwlïe qart ekensiz. Ğumırı qawın egip körmegen, tüy`eniñ terisindey` twsırağan jerdi jay`natıp jibergenin qaraşı. Minekey`, jer ïesi, el ïesi derlik ülken adam bolsa, osınday` bolwı kerek».
Jaras jürisin tezdetip, qawındıq alqabın jïektep, şalğa jetwge asıqtı. Jan-jağına jiti köz jiberip zerttegendey`, oy`lı pişinde qadalıp, qarap qoyadı. Burın kenezesi kewip jatqan elsiz öñir osı atıraptıñ bey`işine ay`nalğanday` bop, tolqıp, bayaw terbeledi.
Şal men bastıq eski tanıstarday` quraq uşıp, şurqıray` amandastı. Jaras qarïyanıñ müy`izdengen, ay`ğız-ay`ğız bop jarılğan qatqıl qolın uzaq silikti.
– Jaray`sıñ, kärïya. Endi mine bäri de özgeretin boladı.
– Ne özgerwi tïis, – dedi şal.
– Birinşiden, mına jerdiñ atı özgeredi, – dedi bastıq. – Bul ara endi budan bılay` «May`qannıñ say`ı» yakï «May`qannıñ qawındığı» dep atalatın boladı.
– Äy`, qoy`şı, qarağım,elden uyat bolar.
– Ekinşiden, – dedi bastıq endi salqın, senimdi türde, – bul ara basıbay`lı jäne sizdiñ mäñgilik murañız bop qaladı. Jekeşelendirw talabı sol.
– Raxmet balam, örkeniñ össin.
– Öziñiz de, qarïya, bar bolıñız.
– Jaras, – dedi qarïya jalt etken bir jılı şıray`men. Öñinde azdap abırjw da, tolqw da bar.
– Ïä, söz sizde. Maqa, ay`ta beriñiz, – dedi bastıq pey`ildene qarap.
Şal sezimdi qoñır ünmen söy`ley` jöneldi:
– Osı tanaptağı barlıq qawın, – dedi qolın sermep, – tüp-tiregimen ökimettiki. Satıp aqşa istetesiñder me, joq elge tegin taratıp beresiñder me, erik öziñde qarağım. Bunı men täwelsiz qazaq eline qosqan bir mısqalday` ülesim dep bilem. Ärkimniñ de Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına öz tartwı bar şığar. Munday` alqalı, torqalı toy`dı qurıqol, nesibesiz qarsı ala qoy`mas. Al, meniñ tartwım osı. Key`birewler: «May`qan qawın satıp, teñgege qarıq bolatın boptı» dep, gwlesip jür dey`di. Qurıp ketsin sözderi.
– E, qarïya, el ne demey`di, esek ne jemey`di. Üy`rengen awız süy`reñdewin qoy`sın ba.
– Ä, mine, osıñ jön söz, qarağım. Bul äli ülken jumıstıñ bası, – dedi qarïya ağınan jarılıp, – Qwırdaqtıñ ülkeni keler jılı bolmaq. Alqalı toptıñ aldında meniñ mınaw isimdi ay`t, May`qan jas kezinde talay` bäy`geni alıp edi, qartay`ğanda tağı bir jarq etti de. Mınaw qawındıq alañı ülken mejeniñ betaşarı ğana, tolağay` tabıs key`in ekenin eskert. May`qannıñ qolınan äli talay`- talay` ïgilikter keledi de.Jön be osım?!
– Jön, jön.
Şal öz sözinde turdı. Jarıqtıq jer eñbekqor qoldıñ aqısın jemedi. Öz äleti jetkende alabajaqtanıp, sarğay`ıñqı tartqan tanapta şäwgimdey` sarı ala qawın buta tüsine ıqtağan maldıñ usaq tölindey` bop, topırlap jattı. Kelesi sätte Jılıözekke ösirilgen qawın traktor qorapşasına mingesip, awılğa, tïisti orınğa jöneltildi. Şal qawının külli el maqtadı. «Qawın dep osını ay`t. Munday` tätti qawındı ömiri jep körgenimiz joq!» dep tamsandı. Adam qartay`ğan say`ın neniñ bolsa da bağası artıp, ne zat bolsa da qımbat körinbewşi me edi. Kim bilsin, May`qan qarttıñ şaw tartıp, şal bolğan kezinde ösirgen qawını tätti bolsa, tätti şığar…

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï