USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

"Qarajorğanı" qazaqtiki etw - qazaqtı jarılqaw emes, qazaqtı kemsitw

Foto: Астана ақшамы

Osı suraq san ret köterildi, biraq bir mämilege kele almadıq. Sebebi, "qazaqtiki" degender de, "emes" degender de utımdı wäj ay`ta almadı

..."Qarajorğa" ata-babamızdan qalğan bï eken. Qazaqstandıq qazaqtar "orıstanıp, mäñgürttenip" ketkendikten, bul bïdi umıtqan. Ata- babamızdıñ murasın biz umıtpay`, joğaltpay` äkelip, qazaqqa tabıstadıq" dey`di Qıtay`dan kelgen qandastarımız. Ağay`ınnıñ nïeti nde alalıq joq. Bar nïetterimen qazaqtıñ bir joğın taptıq dep qwanıp jür. Ekinşiden, "el-eldiñ bärinde özderiniñ ata-babasınan qalğan "menşik" bïi bolğanda, qazaqta nege bolmay`dı?" dep, soğan namıstanatın da sïyaqtı. Qazaq tıñ qazaqtığı da sol bïlemewinde jatqanın, ata qazaq üşin bïlemegeni namıs emes, bïlegeni namıs ekenin bul bawırlar oy`lamasa kerek. Üşinşiden, özi "Qarajorğa bolsa, qalay` qazaqtiki bolmay`dı dey`di ğoy` bayağı qazaq qana at mingen degen uğımmen. Anığına kelsek, at jalında twıp, at qulağında oy`nağan el köp ekenin endi bilip jürmiz ğoy`. Bile bilsek, "Qarajorğa" qazaqtıñ ata-babasınan qalğan bï" degendi ay`tqan adam qazaqtıñ ult retindegi nağız tazaqandı qasïetin, ult retindegi erekşeligi men qundılığın, tektiligin, iriligin, qazaqqa ğana tän salt-dästür, ädep-ïbasın bilmey`tin, bilse de bilgisi, moy`ındağısı kelmey`tin adam. Ol arğı qazaqtı bergi qazaqtıñ ölşemimen ölşep jürgen adam. Aqılğa sap oy`lay`ıqşı: - atası - kelinine, äkesi - qızına, ağası qarındasına ay`tatın sözin tike ay`tpay`, arağa şeşeni, jeñgeni salıp qana söy`lesetin qazaq; - äy`el zatı ata-ene tügili eriniñ betine tik kelip söy`lemegen, sözin bölmegen qazaq; - äy`el zatı er-azamatınıñ aldın kespey`, qaşan ötip ketkenşe tömen qarap kütip turatın qazaq; - üy`ge qonaq kelse, qız balasın böten üy`ge jöneltetin qazaq; - qız balası adımdap jürse, adırañdap söy`lese, qarqıldap külse "körgensiz" degen qazaq; - maxabbattan örtenip bara jatsa da, ata-ananıñ közinşe, öz äy`eline "köz salıp" qarağan jigitti "jetesiz" sanağan qazaq endi kelip kempiri, şalı, kelini, qızı, jigiti - bäri mïday` aralasıp, bökselerin burañdatıp, kewdelerin selkildetip, bir- birine ïtine tönip, bïley`di eken ğoy`, tegi. Qazaqtıñ östip esirtki işken dey` esirip jürgenin qay` ğasırda kim köripti? Körmek tügili estigen adam bar ma eken? Qız-kelinimen jağalasıp, bir eñkey`ip, bir şalqay`ıp, qara terge tüsip jürgen qazaq şalın körgen bar ma eken? Kïmeşegi jelpildep, keñkildep jürgen kempir netken süy`kimsiz. Qazaqtıñ aqsaqalı äwlïege balanwşı edi, qazaq key`wanası qasïetke teñelwşi edi. "Qarajorğa" tärk etti bärin...

" Qazaqtıñ tarïxı, şejiresi, dastanı, onıñ ömiriniñ ay`nası - awız ädebïeti. Arığa barmay`- aq 18- 21 ğasır aralığı - 3 ğasırğa şolw jasap qaray`ıqşı. Ertegi, añız, dastan, jır, maqal- mätel, şeşendik söz, ay`tıs. Bärinde qazaqqa tän sïpattar: jekpe-jek, küres, atıs, jambı atw, asıq oy`naw, qol küresi, kökpar, awdarıspaq, jarıs, jayaw jarıs, at bäy`gesi, ay`tıs, şeşendik öner say`ısı, ötirik öleñ, tipti qatın jarıs bar. Biraq üş ğasır qoy`nawına süñgiseñ de, "bïledi" degendi kezdestirmey`siñ. Öte köne ertegilerde "jın-periniñ qız- darı bïlep jür eken" degen kezdesedi. (Kördiñiz be, jın- şay`tannıñ da qızdarı ğana bïlep jür. Otbası, üy`elmenimen bïlep jürgen joq.) " Sonan soñ 3 ğasırda qazaq jerinen qanşama jïhangez, sayaxatşı ötti. Qanşa, şejire, jılnama jazıldı. Qazaqtar ( ne türkiler) "Qarajorğa" bïlep jür" dep nege Marko Polo jazbağan. Nege Maxmwd Qaşğarï, nege Äl-Farabï jazbağan? Nege Qıtay`dıñ jılnamasında, Moñğoldıñ jırnamasında joq? Nege Orxon jazbalarında joq? Arını qoyay`ıq: qazaqtıñ 101 änin zerttep jazıp alğan Zataevïç nege bir bïin bilmegen? Nege Şoqan Wälïxanovtıñ zerttewlerinde jazılmağan? " Jaqsı. Qazaq stannıñ qazaqtarı alasapırandar tusında, "Bay`tal tügil bas qay`ğı" bop umıttı, joğalttı, olarğa ay`tqızbadı dey`ik . Oralman qazaqtardıñ "lay`lanbağan" es-jadında saqtaldı dey`ik. Onda nege Türkïya, Özbek, Qaraqalpaq t.b. şetelderden kelgen qazaqtar bilmey`di. Tek qıtay` qazaqtarınıñ ğana esinde qalğan qanday` bï ol? "Qarajorğanı" ata-babadan qalğan qazaq bïi" dewge kelmey`tin birneşe sebep bar: Birinşiden, joğarıda ay`tıp kettik. Qazaqı mentalïtetke jat. Ulttıq, qazaqï qasïetimizdi joqqa şığaradı. Ekinşiden, äni, sarını. Birese küy`, birese än. Şegeniñ arïyası. Üşinşiden, bï qïmıldarı qazaqqa kelmey`di. Moñğoldıñ, qalmaqtıñ, yakwttıñ bïlerine keledi. Qıtay`da äli künge dey`in solañ, dağur dep atalatın az ulttar bar. Arğı tekteri qalmaq älde moñğol. Solardıñ "bwın bïi" dep atalatın bïi bar. "Qarajorğa" - twra sol bïdiñ köşirmesi. Qıtay` tüsirgen "Şıñğısxan" kïnosında moñğol sarbazdarı twra osılay` bïley`di. Törtinşiden, qoldanılımdağı "Qarajorğa" mätininde eldik rwx bäseñ, lekildegen ırğaqpen bilinbey` turğanı bolmasa, sözderi körkemdikten jurday`. "

...Kempir jürsin keñkildep, aq jawlığı jelpildep, Şaldarına köz qısıp, bï bïlesin sekildep Ne degen surıqsız sözder! "Bïle, bïle, jigitter, şıqqanınşa tunıq ter". O, zaman da, bu zaman, terdiñ tunıq bolğanın kim körgen. Ter degen organïzmnen şığarılatın artıq-awıs kereksiz zïyandı, tipti wlı zattar emes pe. Sol üşin onıñ jağımsız ïisi boladı. Sol üşin qazaq sasıq ter, aram ter, jabısqaq ter, jılbısqa ter, aşşı ter, qara ter, qalaw ter, swıq ter dese de, tunıq ter dep ay`tpağan. Osınday` quraq-quraq arzan sözdi ata-babamızdan qaldı dew qay` qïsınğa sıyadı? Endi osı "Qarajorğa" bïin anda-sanda jarnamalap jürgen Arıstan aqsaqal jöninde birer söz: Arıstan aqsaqal şekesine ükisin tağıp alıp éfïrden birneşe ret "Qarajorğanı" bïlegeni ras. Ol kisi bïlep qana qoy`may`, bılay` dedi: - Men qazaqtıñ bïin tirilttim. Biz kelgenşe eş qazaq bïlemewşi edi. (Mäsele sol eş qazaqtıñ bïlemegeninde bolıp tur ğoy`). Prezïdent mağan marapat berwine boladı,- dedi. Aw, aqsaqal-aw, oralman bop opıq jegen jeriñiz bar ma? Alatawdıñ bawırına aqboz üy`di tiktiñiz. Aldıñızdan şıqqan jan boldı ma? Şalğınğa bïe bay`latıp, sapırıp sarı qımız juttıñız. Bäy`bişe-toqal - qos qatındı tuttıñız. Munıñ qalay` dedik pe? Osınıñ özi Qazaq eliniñ, Elbasınıñ sizge marapatı emes pe!? Saxnağa şığıp bes mïnwt burañdağan siz tügili, qan may`danda jan berip, jan alıp kelgen may`danger qarttardıñ marapat almay` ömirden ötkeni qanşama? Saxnada qatın-qalaş, bala-şağamen qosılıp burañdap, selkildep jürgen sizge qarap, kewdesi daladay`, aqılı danaday`, törde otırıp bïlik ay`tqan "darïya köñil, taw müsin" qazaq qarttarın sağındım. Qısqası "Qarajorğanı" qazaqtiki etw - qazaqtı jarılqaw emes, qazaqtı kemsitw.

Ämïna QURMANĞALÏQIZI, sınşı, Qazaqstan Jazwşılar Odağınıñ müşesi, Almatı qalası

Kommentarïï5
Baqsınıñ bïi
ershat
Biriñdi qazaq biriñ dos, bolmasa istiñ biri bos, dep ABAY` atamız bosqa ay`tpağan. Bizdiñ qazaqtıñ qazına siñgen eñ jaman qasïeti, qızğanşaq,maqtanşaqtıq, Biz əweli özimizdi örge süy`ermey`, eşkim bizdi jarılqay` qoy`mas! Qazirgi kezde müy`izi qarağanda dey`tin ağa-ağalarımız usaqtalıp baradı. Eñseli oy` ay`twdıñ ornına tırnaq astınan kir izdegiş, ulıtqa ülgi bolwdiñ ornına, ulıtqa irtki salwda.mına zaman qay` zaman,? Ulttıñ rwxın oyatıp, qalğığan xalıqqa ğılım-bilimmen qamşı basatın zaman.biriniñ artın biri şaqır, basqağa mazaq bolaandı qoyaïıq ağay`ın!
Erkin
Ämïna Qurmanğalïqızı, eger siz käsibï jwrnalïst bolsañız kezkelgen maqala jazbas burın onı zertewiñiz kerek edi. Tek öziñizge unamağan jağınan jazbay`. Şını kerek mende de oy` bolğan osı bï qıtay`, moñğol bïlerinen alınğan ba degen, biraq bıltırı ğalamtor jelisinde 1921 jılı Qazaq SSR dağı Qazaq jigitiniñ bïi degeg eski murağattağı bïdiñ pay`da bolwı meniñ oy`ımdı sey`iltip, Qara jorğa bïi Qazaqtiki ekenine közimdi jetkizdi. Kerek deseñiz sol vïdeonı sizge tawıp joldap bere alamın. Tek Qara jorğa bïi emes Ayu bïi de bar Qazaqta t.t. Mäsele mätinde emes bï emes pe bastı taqırıp?!...
Arman
Qara jorğa ertede bir ğana dombıramen orındalatın küy` bolğan. Sol küy`ge bïley`tin, äw basta bïdi bïge bey`imi bar nemese jaqsı bïley`tin bir-aq adam bïlep beretin, waqıt öte toy`-tomalaqtağı är adamnıñ jeke öz qajettiligi üşin bïdi üy`renwşiler köbey`di. Bïdi jaqsı bïley`tin birewi bïlegende basqalar da qosılıp bïlep ketetin boldı. Süy`te-süy`te qara jorğa - köp adam bïley`tin bïge ay`nalıp ketti. Köp adam bïlese de är kim öz teñimen, jaqın aralasatın adamımen bïley`tin. mısalı, şal kempirimen, jigit süy`gen qızımen, quda bala jası özimen şamalas qudaşasımen, t.b. juptasıp bïley`tin.
Ataswlıq
Ämïna Qurmanğalïqızınıñ ay`tpaqşı bolğan oy`ınıñ biri mınanday` sïyaqtı: Qazaqtıñ rwxanï keñistigindegi än-küy`i, bïi tek Qazaqstan jerinde, Qazaqstan Qazaqtarınıñ arasında pay`da bolwı kerek, sonda ğana ol zañdı türde qazaqtiki bola aladı. Al, şeteldegi qazaqtar ortasında saqtalğan jäne pay`da bolğan bïler senimsizdik twdıradı, tipti qazaqitiki emes bolwı da mümkin. Däl osınday` oy`dağılar şettegi qazaqtar arasında saqtalğan jäne key`in pay`da bolğan rwxanï jäne zattıq muralarımızdı da qazaqtiki emes dewden tay`ınbay`dı. Mınanday` bolğanda qazaqtıñ bir tutas ult ekeni küman twğızadı. Qarajorğanıñ än mätinin Qıtay`da Merey` Turdaqınulı degen azamat 2000-inşi jıldarı äzil üşin jaza salğanın, key`in onıñ tutas elge keñinen tarap ketkenin bilmey`tin sïyaqtı. Än mätinine sın ay`tamın dep qarajorğa bïiniñ tarïxın joqqa şığarıp aldı. Kez-kelgen xalıqtağı än-küy`di, bïdi tutas xalıq bolıp ömirge äkelmey`di, bir adam nemese birneşe adam ğana şığaradı, sosın xalıqqa keñinen taraladı. avtorı umıtılsa onda xalıqtiki bolıp eseptelinedi. Endi Qazaqtıñ QAMAJAY` bïine sın ay`tw kerek sïyaqtı. Meniñşe qazaqqa bïdiñ qajeti joq, şeteldiñ bïleri turğanda qazaqtiki dep bïlew uyat. Lambadağa bïlegen qanday` ädemi, orıstıñ, ündisterdiñ, ïspandardıñ bïlerin ay`tsañşı, pax şirkin, özimizdiñ türki bawırlarımız özbektiñ Andïjan bïi, uy`ğırdıñ usul bïi qanday` keremet edi!

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï