USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

Ğasır derti

Soñğı jıldarı jer şarı xalıqtarınıñ nazarı XX ğasır obası atalğan SPÏD dertinde. Qazirdiñ özinde ondağan mıñ adamdardıñ ömirin joy`ğan osı bir katerli awrw jay`ında jwmır jerdiñ tükpir-tükpirinde kün say`ın xabar bermey` otırğan bir de bir gazet, jwrnal, teledïdar jäne radïo torabı jok. Bul derttiñ kara bultı bükil jer jüzin basıp keledi. Sondıqtan osı awrwdıñ alğaşkı jäne negizgi belgileri, odan saqtanw joldarı, awrwdıñ aldın alw jäne emdelw täsilderi sïyaqtı mäseleler barlık jurttı mazalap, oy`landırıp, tolğandırwda. Balqaş kalalık JÏTS ortalığı da jumıstarın barınşa jetildirip keledi. Jakında atalmış ortalıqtıñ basşısı Danïyar Muqatay`ulı Toqmetov jolığıp, äñgimelesken edik.

- Danïyar Muqatay`ulı, qulaqqa türpidey` tïetin ğasır indetine dardıñ qatarı jıl ötken say`ın köbey`ip otırğanı ökinişti. Qazirgi tañda qalamızda qanşa awrw tirkeldi?

- Ökinişke oray`, bul qasirettiñ tırnağına ilikkenderdiñ qatarı elimizde köbey`ip keledi. Äriden ay`tsaq, büginge dey`in respwblïka boy`ınşa 28 383 adam tirkewde. Awrwlardıñ sanı boy`ınşa respwblïkada Almatı, Pavlodardan key`in Qarağandı oblısı 3- orında tur. Ärïne, bul köñilge jubanış emes. Onıñ işinde Balqaş qalasınan 36 adam esepte tur.

- Osı asa qaterli dertpen nawkastanatındardıñ jas ay`ırmaşılığı qanşalıqtı?

- Qazirgi tañda JÏTS awrwına şaldıqqandardıñ ülesi jastarğa qarağanda orta jastağı adamdarğa qaray` oy`ısıp kele jatqandığı bay`qaladı. Stwdentter men oqwşılardıñ arasında jïi ügit-nasïxattardıñ jürgizilwinen ba, äy`tewir täwba derlik jağday`da. Ärïne, ortalıq mamandarı är nawqaspen jeke kezdesw jürgizedi. Yağnï, ol kimmen bay`lanıstı, kimnen bul dertti juqtırdı, qanday` zattı, qay` waqıttarda pay`dalandı, bärin surap, qadağalawğa alıp otıramız.

- Awrwğa jandı ortadan oqşawlay`sızdar ma?

- Awrw juqtırğan adamdardıñ quqığı saw adamdarmen birdey`. Bul twralı «Xalıq sawlığı jäne densawlıq saqtaw jüy`esi twralı» Kodekste tay`ğa tañba basılğanday` anıq jazılğan. Olardı sırqatı üşin şettetwge, jumıstan şığarwğa, qızmetke almay` qoyuğa, ortadan alastatwğa, mektepten şığarıp jiberwge eşkimniñ de quqısı joq. Olar da el qatarlı bilim alıp, jumıs istewge xaqısı bar.

Sebebi, medïcïnada dälelde- nwi boy`ınşa, JÏTS-tiñ qazirgi kezde negizgi juğw joldarı mınaday`: jınıstıq qatınas arqılı; vïrwstıñ birden qanğa tüswi (ärtürli ïnʺekcïyalar jasağanda, t.b. jağday`larda; tikeley` nemese anadan balağa berilw arqılı; SPÏD vïrwsı ädettegi turmıs jağday`ında juqpay`dı. - Jalpı, osı indetke qarsı sizderdiñ ortalıqtarıñız tarapınan jürgiziletin jumıstardıñ bağdarına toqtala ketseñiz.

- Xalqımızda «awırıp em izdegenşe, awırmay`tın jol izde» degen naqıl söz bar ğoy`. Bul nağız qaterli awrwğa arnalıp, ay`tılğan eskertw sekildi. Öy`tkeni, juqpalı bul derttiñ emin älem ğalımdarı äli tapqan joq. Bul awrwdıñ şeñgeline tüspewdiñ jolın izdestirw medïcïnanıñ, pedagogïkanıñ, jalpı qoğamnıñ zor mindeti bolıp otır. Qaterli indet joy`ılmay`ınşa, onıñ aldın alw joldarın qarastırwmen ğana şekteledi. Sol sebepti JÏTS-ke qarsı kürestiñ bastı bağıtı adamdardı qajetti aqparattarmen qulağdar etw bolıp tabıladı. Ol üşin türli akcïyalar, şaralar ötkizemiz. Awrwğa bey`im toptarmen söy`lesemiz. Köktem ay`larında qalamızğa qarastı ıqşamawdandarın tegis aralap, rey`dke şığıp turamız.

Jäne özimizdiñ jergilikti qızmetkerlerge, pedagogtarğa ädistemelik kömek körsettik. Bastı mindetimiz: vïrws juğw mümkindigi bar «qaterli toptarğa» jatatın adamdardı tekserip, vïrws jüqqan adamdardı der kezinde tawıp otırw. Sebebi, adamdar özderiniñ awrwğa şaldıqqanın bilmey` jüre de beredi.
Jäne awrw oşağın anıqtap, därigerlik baqılawğa alıp, vïrwstıñ ärmen qaray` tarawına, yağnï, basqa adamdarğa juğwına mümkindik bermew jumıstarın uy`ımdastıramız. Jıl say`ın 1 jeltoqsan - SPÏD-pen küres künine arnalıp, qaraşa ay`ınan bastap akcïya jürgiziledi. Onda adamdardıñ köp şoğırlanğan ortalıq jerlerinde turıp jadınamalar taratıp, awızşa aqparattar da beriledi, bey`nerolïkter körsetilip, köpşiliktiñ nazarın awdarıp, dertke qatıstı sawattandıramız. Sonımen birge, sol jerde qan tapsırıp, derew nätïjesin körsetw şaraları jüredi. Bïılğı jılı da ol şara josparımızda tur.

- Bul dertke bay`qawsızda uşırağan adamğa äri qaray` ömir sürwge qanşalıktı ümit säwlesin jağasızdar?

- Bügingi tañda JÏTS-tıñ asa qawipti awrw retinde atalatını sonşalıq, osı atawmen birge ölim qatar jüretin- dey` därejege jetti. Jurtşılıqtıñ oy`ınşa, JÏTS juqtırdıñ ba, äri ketse, bir- eki jılda ölwiñ kerek. Adam- dar bul sırqattı solay` qabılday`dı. Ärïne, bul derttiñ dawası joq. Ol jazılmay`dı. Biraq AÏTV juqpasın juqtırğan alğaşqı kezeñde, yağnï, awrw JÏTS (SPÏD) sïndromına jetpey` turıp, onı asqıntpay`, turaqtı ustap turwğa boladı. Adam salawattı ömir saltın saqtasa, özin- özi kütse, ïmmwnïtetin qorğay` bilse, mamandardıñ baqılawınan qaşpay`, ay`tqanın orındap AÏTV juqpasımen uzaq ömir sürwge boladı. Xalıqqa sırqattıñ män-jay`ı, saqtanw täsilderi jäne qanday` joldarmen qalay` juğatını jöninde sawattı aqparat jetpey` jatır. Bizdiñ maqsatımız - buqaralıq aqparat quraldarı arqılı jurt şılıqqa AÏTV men JÏTS twralı tolıqqandı aqparat berw.

- Saw adamdı bul awrwdan aldın alw vakcïnası äli älem boy`ınşa tabılmağan bolsa, qdnday` jolmen saqtan- dırasızdar?

- Büginde bul qaterli der- tten tolıq ay`ığwdıñ emi joq bolğanımen densawlığın qalıpta ustap turw mümkindigi bar. JÏTS-pen nawqastanwdan mañızdı şaraları mınalar: - älewmettik, xalıqaralıq, memlekettik şaralar; - jeke bastı qorğawğa bağıttalğan şaralar. Turğındar arasında JÏTS jöninde sanïtarïyalıq-ağartw jumıstarın jürgizwdiñ erekşe mañızı bar. Yağnï, barlıq adam awrwdıñ qalay` taray`tının, odan qalay` saqtanw qajet ekenin jetik bilwi tïis.

Mamandardıñ pikirinşe, munday` aqparatqa köpşilik: «mağan qatısı joq» degen közqaraspen qaray`dı eken. Osınday` nemquray`lılıq awrwdıñ taralwına birden-bir sebep bolıp otır. Osı awrwdan saqtanıp, aqıl-keñes alğısı kelgen adamdarğa «JÏTS-tıñ aldın alw jäne oğan qarsı küres ortalığınıñ» därigerleri qol uşın berwge ärday`ım äzir. Bul ortalıqta senim, psïxo- älewmettik keñes berw jäne jasırın testilew kabïneti men zamanawï qurılğılar men jabdıqtalğan zertxana jumıs istey`di.

- Suxbatıñızğa raxmet! Eñbekteriñiz oq nätïjesin bersin! Qorıta ay`tqanda, ädepti ömir sürip, otbası birligi berik bolsa, araq-şarap işip, naşa tartwdan, kezdey`soq jınıstıq jaqındaswdan awlaq bolsa, ärbir adam özin-özi JÏTS-ten qorğay` aladı eken. Salawattı, ädepti ömir sürey`ik!

Farïda AY`TQAZIQIZI, “Balqaş öñiri”

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï