USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

El men er jäne jer

Foto: Ақтөбе газеті

Jerden ötken bay`lıq joq: jer bolsa — el boladı, el bolsa — er boladı. El men erdiñ arasında ay`ırma joq dewge de boladı. Ekewi bir uğım, qos örim, egiz tüsinik. Ötken zamannıñ oy`şıldarınıñ biri Ş.Monteskʹeniñ: «Memleket ömiri adam ömiri sekildi» degen sözi bar. Endeşe, el men erdiñ ömiri de — osı qanattı qağïdamen sabaqtas. Xalqımız bul turğıda talay` tamaşa sözder men ğajay`ıp tämsilderdi ay`tıp ta ketken. Jaqsı sözden sıbağa, jarqın oy`dan mura, xalıq- tıq qağïdadan ülgi alsaq, nesibemiz molay`- ıp, tapqanımız tolısa tüspek. Memleket ömirin quray`tın da, uzartatın da – onıñ bey`bit ömirdi süy`etin, birligi jarasqan xalqı. Täwelsizdiktiñ eñ alğaşqı küninen bastap biz birlik pen ıntımaqtıñ twın bïik köterwdi maqsat tuttıq. El birligi — erekşe bay`lıq. Xalqımız üşin er men jerdiñ narqı asa bïik. Biz — bala kezimizden osınaw egiz uğımdı anamızdıñ aq sütinen, äkemizdiñ aşşı terinen uğınıp ösken urpaqpız. Jerdiñ qadirin bilw arqılı eldiñ qadirin bilesiñ. Eldiñ abı- roy`ın oy`law arqılı öz abıroy`ıña daq tüsirmewge tırısasıñ. Osılardı bala kezden boy`ğa siñirw, oy`ğa toqw arqılı ulttıq salt-sana men xalıqtıq qasïetterdi de tal boy`ıña taratıp, tağılım alıp ösesiñ. Adam öz xalqınan ömir boy`ı üy`renedi, sonımen qatar elge elewli ärbir azamat irgeli isimen, ülgi-önegesimen eldi de tärbïeley`di. El men erdiñ birligi, el men erdiñ jarasımı – jarqın bolaşaqtıñ kepili dey`tinimiz sondıqtan. Bala kezimizde mektepke bara jatqanda, keñ köşeniñ boy`ında keñesip, ötken-ketkenniñ sälemin sätimen alıp, batasın berip, baqıtıñdı üstep otıratın qarïyalardı köp köretinbiz. Olardıñ aldın kesip ötpey`, toqtap, nazarın awdarıp, awzımızdı toltırıp «assalawmağalay`küm» dep amandasıp, sonan soñ köpten kütken kerek isti tındırğanday` bolıp, şattana jügirip bara jatatınbız. Äkemniñ közin körgen, anamnıñ qolınan däm tatqan sol qarïyalar twralı bügin uzaq jıldardıñ qırqasınan oy`lana eske alsaq, sol kezder bizdiñ azamattıq qalıptaswımızdıñ sanalı sabağınday` bolğan eken. Qazir de, jolım tüskende, sol bayağı balañ sürlewmen tağı da jürip ötkendi unatamın. Sol kezde är üy`diñ aldında otırğan aq saqaldı abız qarïyanı, aq jawlıqtı äz analardı tağı da körem be dep eleñdey`min. Ätteñ, waqıt qatal, olardıñ bärin kelmestiñ kemesine mingizip, alısqa äketkendey`. Janım jabırqap, köñilim qamığıp, är köşeniñ ön boy`ına jaltaq-jaltaq qaray`mın. Solarmen birge ketken qïmas şaq — balalıq baldäwrendi bügingi ulandardıñ boy`ınan köremin be dep, köşede jügirip bara jatqan büldirşinderdiñ soñınan uzaq qarap qalatınım bar. Alataw qoy`nawlarındağı alma baqtarınıñ ïisi jupar añqığan sol bir tamaşa säti, bïik tawdıñ basına äzer örmelep şığatınday` tañğı aray`dıñ tamıljığan şapağı, awıldan örgen maldıñ qım-qwıt dawıstarı, tört tüligin örgizgen apalardıñ bir-birine sälem salıp, ay` körmegen abısınday`, jıl körmegen tanısınday` bolıp şurqırasıp, amandıq-sawlıq surasıp jatqanı köñil ay`nasında köp waqıt ötse de, eskirgen emes. Key`ingi kezderde Jer şarınıñ talay` elinde, talay` qïırlarda tañnıñ atwın köp kördim. Biraq solardıñ eşqay`sısı da meniñ janım- dı däl sol bala kezdegi twğan awılımnıñ — twğan elimniñ tañınday` bawrağan emes. Bul, bälkim, twğan jerge degen ıstıq sezim, ata-anama degen öşpes sağınış bolar. Tañ- men talasa turıp, taw qoy`nawındağı eski joldarğa jaña qadamdar qosatın äkemniñ ımırt üy`irilgende üy`ge kelip, dastarqan basında däm tatıp otırğan bey`nesin ozğan jıldardıñ oy`-şımıldığın türip, qanşa qarasam da, kökey`imdegini köre almay`mın-aq. Şarasız küy`de jolğa şığıp, ïığın şañ qapqan jolawşıday` küy` keşetinimdi nesine jasıray`ın. El men jerdiñ qasïetin tanıtw turğısında biz key`de jadağay` sözderge de orın berip jatamız. «Oñay` söz ğoy` Otandı süy`em de- gen, men Otandı atamday` ïemdenem», dep Muqağalï aqın qalay` däl ay`tqan. Atameken degen sözde kïe bar. Twğan jer desek, armanda ketken babalardıñ bügingi tañda aqta- lğan armanı oy`ğa oraladı. Öz Otanıñ – bul dünïedegi jännatıñ men şwağıñ. Sondıqtan men jastarğa bilimiñ men qay`rat-jigeriñdi öz eliñniñ müddesine jumsa dep ay`tar edim. Twğan eliñ däwletti, twğan jeriñ säwletti bolsa, sen de äwletti, älewetti bolasıñ. Otandı süyu barşamız jürek tusında ustawğa tïesili osınday` qarapay`ım sözderden bastaladı. Äkemiz kün say`ın «Otandı süy`, eldi süy`, twğan jerdi qadirle» dep taqpaq jattatqanday` bolğan joq.

Anamız da munday` sözderdi qulağımızdıñ qurışın qandırıp, künde ay`tqan emes. Biraq olardıñ kündelikti qarapay`ım tirligi, ot bası-oşaq qasında atqarğan is-äreketi bizge ömirlik sabaq, ğumırlıq ğïbrat boldı. Munday` jağday`dı tek men ğana bastan keşpegenim de şındıq. Ärbir qazaq balasınıñ, är qazaqstandıqtıñ osınday` tälim-tärbïe alğanı dawsız dep oy`lay`mın. Xalıq ta birde bala, birde dana. Dana xalıqtıñ ulı, bala xalıqtıñ basşısı bolıp, twğan eliñniñ twın kötergende, jurtıña degen senim eşqaşan swğa batırmay`dı, otqa küy`dirmey`di. Tığırıqtan jol tabasıñ. Qazir buğan xalqımız da, alıs-jaqın elder de kwä. Turlawlı tarïx, şejirege ay`nalar şındıq kwä. Bügingi waqıt kwä. Al biz — osı tağdırşeşti twındınıñ bas key`ipkerlerimiz. Qazaq üşin qara jerdiñ qasïeti tım bïik. Tağdır bizge ulan-bay`taq jer berdi. Ul-qızınıñ rwxı asqaq, namısı bïik el berdi. Ğasırlar boy`ı küresip, talay`-talay` tar kezeñde dawdıñ betinde, jawdıñ ötinde jürdik. Bay`taq jerdiñ bayanın, ata- babanıñ armanın umıtpadıq. Aq bilektiñ küşin de, aq nay`zanıñ uşın da oray`ın tawıp ustap, amalın tawıp azat künge jettik. Demek, Otandı süyu – bizdiñ perzenttik parızımız, qarıs qadam jeri üşin janın qïğan babalardıñ asıl amanatına adaldığımız. Jerdiñ ïesi de, kïesi de — xalıq. Bul bizdiñ eşqaşan esten şığarmay`tın erejemiz, qasïetti qağïdamız bolwı tïis. Twğan eliniñ tutastığı men birligi jolındağı xalıqtıq oy`-pikirler qaşanda qostawğa, tereñ tüsinistik tanıtwğa lay`ıqtı. Munday`da: Ulı toy` köppen körgen xalqıñ üşin, Eşqaşan adastırmas saltıñ üşin. Jaratqan, Qazağıma ıntımaq ber, Turğanda mına zaman tartıp işin, – degennen basqa ne ay`tqanday`sıñ?! Biz – ıntımaq degen sözdiñ män-mağına- sın bala kezden boy`ğa siñirip ösken urpaqpız. Äri munı tek mektep oqwlıqtarınan ğana emes, alaqanday` awıldıñ qarapay`ım adamdarınan estip, kündelikti tirliginen ta- nıp östik. Osınday`da bir tämsil eske tüsedi. Bayağıda bir qarïya jemis ağaşın egip jatıptı. Özi beli eñkiş tartıp, äbden qartay`ğan käri adam eken. Onı körgender: «Ata, öziñiz bolsa qartay`dıñız, bul ağaş qaşan jemis beredi, onı siz köre almay`tın da şığarsız, nesine äwre bolıp jatırsız?», – degende, belin bir sätke jazğan qarïya: «Men jemisin jemesem de, onı key`ingi urpağım jey`di ğoy`, sol üşin otırğızıp jatırmın», – depti. Bizdiñ äkelerimiz osı tämsildegi qarïyanıñ özindey`, urpağın oy`lağan ülkenderdiñ közindey` edi. Alataw bawray`ında boy` kötergen awıldardağı qarïyalardıñ bäri derlik osı tämsildi öz bastarınan keşken urpaq edi. Munı jıldar öte kele tereñ uğına tüstik. Al bükil qazaq dalasın jawdan da, dawdan da qorğap, keler urpağı üşin şıbın janın da, qasıq qanın da qïğan qasïetti ağa urpaqtıñ el men jer twralı mäñgilik tämsilin bügingi urpaqqa jan-jaqtı uğındıra aldıq pa? «Bitken iske sınşı köp, bitirgen erdiñ kemi joq» degen Maxambetten jetken mağınalı söz bar. Key`de bir azamattar şamadan tıs minşil bolıp jatqanda, osı sözdi ustanğan bayağı awıl qarttarı eske jïirek tüsetini bar. El men jerdiñ qasïeti men kïesi – ulı jädiger. Ulttıq bay`lıq. Ulttıq ulağat. Tilimizde «jer tağdırı – el tağdırı» degen söz bar. Öy`tkeni, jerdiñ tarïxı, onıñ tağdırı ärbir adamnıñ da ömirbayanı, aşşılı- tuşşılı ğumırnaması sekildi. Biz osı jerde ömirge keldik, ult bolıp uy`ıdıq, xalıq bolıp qalıptastıq. Xan köterip qatarğa kirdik, memleket bolıp merey`imizdi ösirdik. Endi, mine, egemen el, kimmen de terezesi teñ täwelsiz memleket retinde örkenïet ölke- sine öristep baramız. Köş-kerwenimiz kölikti de, körikti de bolğay`! Xalqımızda «El bolsa, er twğızbay` tura almay`dı» degen erekşe bir mändi söz bar. Egemen eliñdi jawğa aldırmay`tın, dawğa qaldırmay`tın er basqarsa, onı qolday`tın eli bolsa, bul dünïeniñ bay`lığı da, baqıtı da sol emes pe! El baqıtı – er baqıtı. Son- dıqtan da «Atadan ul twsa ïgi, ata jolın qwsa ïgi» dep ösken eldiñ perzentterimiz. Ulttıq müddege qızmet etwdiñ tarïxï ulı ülgilerin biz xalqımızdıñ qay`ratker tulğa- larınıñ ömirbayandarınan bilemiz. Jïır- masınşı ğasır basındağı ulttıq müdde jolındağı jankeşti arpalıstar key`ingi jıl- darda zulmat pen näwbettiñ qasiretti kezeñine tap bolsa da, olardıñ ay`qın maqsattarı men asqaq armandarı keler urpaqtıñ kewde- sindegi azattıq sezimin oyattı. Jïırmasın- şı ğasırdıñ basında jïırmadan endi asqan Sultanmaxmuttıñ: «Qarañğı qazaq kögine, örmelep şığıp kün bolam, qarañğılıqtıñ kegine, kün bolmağanda kim bolam?!» dep basın bäy`gege tigwi aqındıq albırttıq qana emes, azamattıq, qay`ratkerlik jankeştilik bolatın. Feodaldıq jäne socïalïstik sana arasın- dağı säbï talpınıstar men solaqay` urandar ulttıq eseyudiñ, xalıqtıq erjetwdiñ kezeñin keşiktirip, onıñ soñı sırttan tañılıp, surqïya pişilgen solaqay` jospardıñ kesirinen ötken ğasır basında körşilerinen sanı jağınan basım qazaq jurtınıñ ğasır ortasında olardan köş boy`ı qalıp qoy`ğanın tarïxï zawal, näwbet demegende ne dey`miz?! Elim twralı, onıñ erteñi twralı oy`lanğanda, twğan awıldağı köp balalı otbasılardıñ ömiri esime tüsedi. Bärine birdey` analıq jürekpen, äkelik tilekpen qaray`tın qara- pay`ım otbasılar sekildi eşkimdi alalap qarağan emespin. Bäri de – meniñ xalqım, twğan jurtım. Bereke-birligi jarasqan, erteñge ortaq arman-ümitpen qarağan olardı eşqaşan şektep, şettetwge bolmay`dı. Öy`tkeni mına jer, mınaw aspan men taw, boy` kötergen üy`ler men qalalar bärimizge ortaq. Barşası – el men jerdiñ ortaq bay`lığı, ortaq qazınası. Büginimiz de, erteñimiz de ortaq. Sondıqtan da jurt bolıp jumılıp, köp bolıp uğınıp, er bolıp eñserip, el bolıp belsenip qızmet atqarıp kelemiz. Munıñ bäri qasïetti qazaq jerinde jüzege asıp jatır. Xalqımızda «Tawdan tiregi bardıñ tastan jüregi bar» degen söz bar. Meniñ tawım da, tabaldırığım da, tapqanım da, tabınatınım da – twğan xalqım. Eli muratqa jetpese, erdiñ bäsi kem, eri muratqa jetpese, eldiñ bäsi kem. Ekewi teñ tüsip, tilegi men tiregi uştassa, ekewi de ömirden örisin, eñbekten jemisin, jarıstan jeñisin tabadı. Eliñ – qurışıñ, jeriñ – ırısıñ. Öy`tkeni jerdiñ de, eldiñ de ïesi ekeniñdi eşqaşan esten şığarwğa bol- may`dı. Balalı üy`diñ bazarı tarqamay`tını sekildi, sonda eliñniñ bazarı da, ajarı da jarasımdı kelisimmen ğumır keşip, tarïxï isterdi atqara alasıñ. Eldiñ küşi — birlikte. Bul söz bizdiñ ulttıq uranımız. Bir el, bir maqsat, bir Otan — bizdiñ ulttıq armanımızdıñ aqïqat alğı- şarttarı. Bilimdi mıñdı jığadı, bilgen waqıttan ozadı. Al izgi qasïetterdi izgilikke jumsağan eldiñ de, erdiñ de qaşanda mañday`ı aşıq. Bul sözderdi elep-ekşep bergen de xalqımızdıñ ğïbrattı ömir jolı. Biz – talay`dı körgen xalıqpız. Tar zamandı bastan keşip, keñ zamandı añsağan elmiz. Bul künge bizdiñ urpaq jetti. Endigi jas urpaq – erteñgi el tiregi osını bağalay` bilwi kerek. Baqıt – bağalay` bilgendiki. Adal mañday` ter – abıroy`dıñ baspaldağı, eseli eñbektiñ ötewi. Ğasırlar boy`ı azattıqqa umtılğan arda eldiñ qay` kezde de köşin bastağan ulı tulğaları bolğan. Bul turğıdan kelgende ulttıñ ulı tulğalarınıñ esimderiniñ özi talay` kitapqa jük bolarlıq. Erlerdiñ eren bey`nelerin dastan-jırlarında mäñgilikke naqıştağan xalqımızdıñ ulan-ğay`ır bay`lığı — rwxanïyatımızdıñ asıl qazınası ğana emes, ol – bizdiñ keleşek damwımızdıñ, eldik qwattıñ qay`nar közi. Tulpar minip, tw ustağan babalardan jetken asıl söz, ay`bındı uran endi büginde Qazaqstannıñ märtebesi men merey`in asırıp, onıñ älemdik örkenïet köşindegi ornın ay`qındawda. Qazaq jeriniñ – üsti de, astı da bay`lıq. Al odan da qımbat bay`lıq – bizdiñ bawırmal xalqımız, märt jurtımız. El bolw üşin, eñ aldımen ulttıq rwx, ulttıq qasïet jäne ultqa degen senim bolwı qajet. Biz osı ulı qasïetterdi memlekettik sayasat retinde ustanamız jäne onı ärkez maqtan etemiz. Memlekettiñ ğumırı da adamdardıñ tağdırına uqsas. Arïstotelʹ danışpan: «Memlekettiñ pay`da bolwı Quday`dıñ isi, al onı saqtap qalw – adamnıñ isi», degen eken. Biz, Qazaqstan xalqı, Quday`dıñ isine qwana otırıp, jaña turpattı memleketimizdi saqtap qalw üşin Mäñgilik Elge qızmet jasaw jolında eñbektenip jatırmız. El men erdiñ birligi – xalıqtıñ qam-qareketi. «Jeri joq el memleket qura almay`dı, jeri joq el ömir süre almay`dı», degen eken ğundardıñ kösemi Möde babamız. Bizde ulan- bay`taq jer de bar, ıntımağı jarasqan el de bar. Eñbegimizge bereke, xalqımızğa birlik bergey`!

Maqala «Egemen Qazaqstan» gazetinen ıqşamdalıp alındı.

Ssılkï po teme:
Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï