USD 334.31 EUR 355.17 RUB 5.31
Astana:

Din tazasın oy` tabar

Foto: Егемен Қазақстан – egemen.kz

Öz turğılastarı men izbasarları twralı tolımdı pikir tastay` biledi degen jastardıñ ay`tarına qulaq türsek degen edik. Osı oray`da, tarïx ğılımı salasında belsendilik tanıtıp jürgen jañaşıl ustazdardıñ biri Talğat Joldasulımen suxbattaswdıñ säti tüsti. Talğat Joldasulı Qızılorda oblısı Qarmaqşı awdanınıñ twması. 2007 jılı Qorqıt Ata atındağı Qızılorda Memlekettik Wnïversïtetin tarïx mamandığı boy`ınşa bitirip, 2008 jılı atalğan wnïversïtettiñ magïstratwrasın tämämdağan. 2014 jılğa dey`in «Qazaq-Qıtay`» ïnstïtwtında bir jıl, odan soñ M. Mämetova atındağı Qızılorda gwmanïtarlıq kolledjinde bes jıl oqıtwşı bolıp qızmet etken. Qazirgi küni Türkïyanıñ Konïya qalasındağı Selçwk Wnïversïtetinde doktorant. Bügingi tañda qazaq jastarı arasında dinge, tarïxï tanım-tüsinikke, bilim alwğa bay`lanıstı twınday`tın mäsele köp. Bul turğıdağı batıl pikirler bizge ğana emes, barlıq jastarğa oy` salar degen nïetpen Talğat Joldasulımen bolğan suxbatımızdı oqırman nazarına usınwdı jön kördik.

- Ğılımğa bet burwıñızğa ne sebep? Sizdiñ oy`ıñızşa tarïx ğılımınıñ qay` tarabı zerttewdi qajet etedi?

- Ğılımğa stwdent kezimnen bet bura bastadım. Ömirdiñ bül salasına qızığwşılığım oyanwına tarïx ğılımınıñ erkin oy`lawdı, täwelsiz bolwdı, şındıqtı, ädildikti talap etwi sebep bolsa kerek. Al otandıq tarïxımızdıñ zerttewdi qajet etetin tarabı ärïne köp. Birinşi mäsele til biletin mamandar öte az. Tarïxşılar köbine tek orıs tilin bilgendikten orıs derekterimen jumıs istew arqılı jaqın däwir tarïxın zerttey`di. Ejelgi jäne orta ğasırlar tarïxın zerttew wşin tarïxşı parsı, arab, qıtay` derekterimen, qoljazbalarımen jumıs istewge twra keledi, sondıqtan bwl tilderdiñ birin jetik bilw kerek, biraq onday` mamandar öte az, key`bir oblıstarda tipti joq. Ekinşi mäsele - damığan elderdiñ älemge äy`gili tarïxşı, zerttewşilerdiñ eñbekteri bwkil älemge ağılşın tilinde taray`dı. sondıqtan tarïxşığa bul tildi bilw öte mañızdı. Bolmasa ğılımımız müşkil xälde qala berwi mümkin. Al zerttewdi qajet etetin salalar jöninde sosın äñgime etwge boladı...

- Ğılımda jetken jetistikteriñiz?

- Adam özine köñili tolmay`dı ğoy`. Sondıqtan mınaday` jetistikke jettim dep ay`tw qïın eken. Ğılımï zerttew jumıstarıma bay`lanıstı köptegen oblıstıq, respwblïkalıq jäne xalıqaralıq ğılımï konferencïyalarğa qatıstım. Oblıstıq, respwblïkalıq merzimdi basılımdarğa ğılımï, tanımdıq irili-usaqtı ondağan maqalalarım jarïyalanıp keledi. Jaqın bolaşaqta jas tarïxşılarımızdı qalıptastırwğa öz ülesimdi qosamın dep oy`lay`mın.

- Teris ağımdar men zïyandı ädetterden awlaq bolwı üşin jastar neni bilgeni durıs?

- Ärïne men käsibï teolog nemese fïlosofïya salasınıñ mamanı emespin, biraq din tarïxına bay`lanıstı käsibï teologtardıñ akademïyalıq jazılğan eñbekterin jäne key`bir oy`şıldardıñ şığarmaların oqığandı unatamın. Memleket pen din qarım-qatınasına qaray`tın bolsaq, Qazaqstan Ata Zañında jazılğanday` zay`ırlı memleket. Jastardıñ bäri osınday` dep moralʹ oqwdan awlaqpın, biraq köptegen jastarımız el zañı men zay`ırlılıqtı tüsine bermey`di. Sondıqtan qoğamda köptegen qay`şılıqtar twadı. Bul birinşiden. Ekinşiden birewdiñ dinine, ultına, jınısına til tïgizwge, kemsitwge tïım salınatının da tüsine bermey`di. Key`bir musılman elderine barıp kelgen köptegen jastar sol qoğamdı ïdeal körip, qazaqtıñ dästwrli dinï tüsinigine qay`şı äreketter jasay`dı. Radïkaldı türde salt-dästürimizdi bïdğatqa, şïrkke şığara saladı. Mädenïetimizge, qasïetti topırağımızğa degen qurmeti joq. Zañğa qay`şı ekenin bilmey`di, bilse de qurmettemey`di. Din degeniñiz aqıl, ar, ädep, adamgerşilik pen ädilettik. Minezde bular bolmasa qur ğïbadattan pay`da joq. «Din tazasın oy` tabar» depti babalarımız. Oy`lanw men aqılğa salw, aqıldı ösirw üşin bilim izdep, ğılım ïgerw din tazasın işiñizden tawıp beredi. Din men fälsafa twrasındağı qısqaşa pikirim osı.

- Şetelde oqwdıñ artıqşılıqtarı men oqw barısında kezdeser qïındıqtar twrasında ne ay`tasız?

- Qazir Türkïyanıñ «Twrkïe bwrsları» attı programmasımen oqıp jatırmın. Bul bağdarlamamen Evropanıñ, Azïya elderiniñ, Afrïkanıñ jäne Latın Amerïkası elderiniñ stwdentteri bilim alwda. Şetelde oqwdıñ ärïne artıqşılıqtarı köp. Mısalı, Türkïya men Qazaqstannıñ oqw jüy`esi eki türli, eldiñ sayasï jüy`esi basqa. Osınday` elde oqw biz üşin jaña älem, jaña ğılımï mektep bolıp tabıladı, üy`rener jağımız köp. Jaña mümkindikter twadı, el köresiz, jer köresiz, ärtürli elden kelgen stwdenttermen aralasasız, tanım-tüsinigiñiz damïdı, özgeredi degendey`. Aldımen sol eldiñ tilin meñgeresiz, sol tilge awdarılğan qoljazbalardı, ğılımï eñbekterdi oqwğa mümkindikter twadı. Älewmettik jağınan alğanda barlıq qajettiliktermen qamtamasız etilgenbiz desek te boladı. Ärïne usaq-tüy`ek qïındıqtarı da joq emes.

- Qazirgi qazaq jastarına qanşalıqtı köñiliñiz toladı?

- Jastar degen - jalpı uğım. Barlığı birdey` emes, sondıqtan köñilim toladı nemese tolmay`dı dep ay`tw qïın.

- Sizdiñ oy`ıñızşa jastar arasındağı eñ özekti mäsele qanday`?

- Qazaqstannıñ ékonomïkalıq- älewmettik jağday`ına bay`lanıstı jastardıñ älewmettik mäselesi köp. Oğan toqtalmay`-aq qoyay`ın. Jastarğa azdap keñesimdi ay`tatın bolsam, bäsekelestikke tötep berw üşin bir mamandıqtıñ joğarı deñgey`degi ïesi bolw kerek. Oğan qosa ana tiliñnen bölek bir til bilwiñ kerek. Qazirgi kezeñde eñ özekti bolıp twrğan ol ağılşın tili. Ğılımmen ay`nalıssañız da, şetelde bilim alğıñız kelse de ağılşın tilinsiz bolmay`dı. Tildi jetik meñgerw arqılı şetelde bilim alıp älewmettik jağday`ıñızdı tüzey`siz, elimizde bilikti mamanğa ay`nalasız, öziñizge jaña älem aşasız, qoğamğa pay`da tïgizesiz. Tek orıs tildi aqparattıq keñistiktiñ astında qalğan Qazaqstan üşin tipti mañızdı. Qazirgi küni ağılşın tilin köp jerlerde talap etwde, aldağı waqıtta tipti mañızdı bolıp, qattı talap etiletin boladı. Özimen birge oqığan jastar tildi meñgerw arqılı alğa jıljıp, Batıstıñ ozıq ğılımı men önerin üy`renip jatqanda tildi meñgermegen jastar bäsekelese almay`, qarapay`ım tilmen ay`tqanda jumıssız qalwı da mümkin. Joğarı oqw orındarında bolsın, kolledjde bolsın käsibï mamandığın ïgerip, öziniñ jetilwi üşin oqığanı abzal. Orınsız bos külki men zïyandı ädetterge äwes bolmay`, kitap oqw ädetin qalıptastırğan öte pay`dalı. Bul meniñ pedagog retindegi täjirïbemnen tüy`genim.

- Äñgimeñizge raxmet!

Suxbattasqan B.SATJAN

Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï