USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
Astana:

AZAMAT ASWI

Otbasınıñ tuñğışı dünïege kelgende Balmïya – ana, Tölewbay` – äke atanıp, şañıraq şattıqqa keneldi. Erli-zay`ıptılar alğaşqı böpelerin ülkenderden tığıla ay`maladı. Tölewbay` – Kötentäwip atanıñ jetinşi urpağı. El işinde eñbekqorlığımen erekşelengen, aqköñil jigit. Balmïya – Dosımxan esimdi abız qarttıñ ükilep ösirgen jalğız qızı. Qarttar jağı köpten kütken nemerelerin ïiskep, emirengende osı qwanışqa jetkizgen Jaratqanğa mıñ şükir ay`ttı. Dosımxan atanıñ seksen jasqa kelgende körgen alğaşqı nemeresi ömiriniñ bar qızığı edi. Qarïyanıñ jan dünïesi nurlanıp, qwanışı jüzinen bay`qalıp, qızılşıray`lanıp sala berdi. Köpşilik te süy`egi asıl qarïyanıñ tilegin qabıl etken Allağa mıñ şükirşilik etip, säbïdiñ esimin qoyu qurmetin nağaşı atasına usındı. «Seksenge kelgende körgen közqwanışım. Balamnıñ esimin Seksembay` qoyamın.
Urpağıma pey`ilim erekşe tüsti. Körgen bey`netimdi emes, jasımdı bersin. Eline elewli, xalqına qalawlı azamat bolsın», – dep bata berdi abız qart şaranağa.

Seksembay` elgezek bolıp östi. Ülken-kişimen birden til tabısa ketetin aqköñil. Adamdı alalawdı bilmey`di. Bastağan isin soñına dey`in jetkizbey` qoy`may`tın tabandı boldı. Otbasınıñ tuñğışı bolğandıqtan özinen key`ingilerdi tärbïelewdi, äwlettiñ atın şığarwdı, el-jurttıñ keregine jarap, nardıñ jügin arqalawdı moy`nına alğan. Öz-özine qoy`ğan talap pen jawapkerşilik azamattı abıroy` bïigine köterdi. Adamğa baq tabannan bastap qonadı. Tabanına baq qonğan bala quldırañdap, eñbekqor bolıp ösedi. Körsem, bilsem, kerektisin boy`ıma siñirsem dep tınım tappay`dı. Jaqsı iske quştar keledi. Solay`şa talaptı erge nur jawadı. Seksembay` Bekişov oy`ına alğan isin büge-şigesine dey`in meñgeretin erekşe qasïetimen erekşelendi. Ol eñbek jolın Sarqan awdanına qarastı Novopokrovka awılında jumısşı bolwdan bastadı. Ujımşardıñ basşısı jas jigitti şarwaşılıqtıñ kez kelgen jumısına jumsay`tın. Birde astıq egwge qolğabıs etse, birde mal şarwaşılığına kömekke baradı. Sekeñ qay` jumısqa barsa da tıñğılıqtılığımen erekşelenetin. Berilgen tapsırmanı talapqa say` orındap, nätïjesin basşığa kelip bayanday`dı. Nağız komsomol, partïyanıñ qolğanatı. Eñbekqor jigit birden öz ortasında belsendiligimen közge tüse bastadı. Qanday` jumıstı qolğa alsa da döñgelentip äketetin eptiligimen tanıldı. Osılay`şa tası örge domalap kele jatqan jigit 1975 jılı äsker qatarına alındı. Otan aldındağı borışın abıroy`lı atqarğan bozbala ösken ortasınıñ ıstıq-swığına tözimtal, könbis azamat bolıp oraldı. Bir jaqsısı, äskerde kölikti jürgizwdi meñgergen edi. Buzılğan kölikti jöndewge kelgende aldına jan salmay`dı. Awılğa oralğan soñ bar bilgenin el ïgiligi üşin pay`dalanwdıñ da säti tüsti. Qanğa siñgen ädetimen birden eñbekke aralaswdı oy`ladı. Üy`elmeli-süy`elmeli otbasınıñ tuñğış ulı ata-anağa qolğabıs etwdi kişkentay` kezinen sanasına siñirip ösken edi. Sol oy`-armanın ötew üşin «Énergïya» ujımşarındağı maşïna-traktor stansısına barıp, kölik tizginin ustadı. Awılda qısı-jazı demalıs degen joq. Jıl boy`ına bitpey`tin şarwa. Köktemde şama-şarqınşa jöndewden ötkizip alğan kölik jıl boy`ı toqtamawı tïis. Tuqım tasımaldaw, astıq egw, jazda mal azığın day`ındaw, küzde jïın-teringe kömektesw, qısta şalğay` jatqan qıstaqtağı malşılardıñ kerek-jarağın jetkizw, tört tülikti jemşöpsiz qaldırmaw jürgizwşilerdiñ mindeti.
Boran soğıp ketti, jol lay`sañ, aq jawınnıñ astında qalamın degen sıltawlardı ay`tw Seksembay` Tölewbay`ulına jat. Sanawlı köliktiñ birine mingen eken, ujımşardıñ bar şarwasına atsalısw parız. Basşılıq ay`ttı, buljıtpay` orındawı tïis.
Qazaqï uğımda «Mañday`ğa jazılğan» degen tämsil bar. Sekeñ de şır etip dünïege kelgendegi buy`rıq boy`ınşa köptiñ işinen öz teñin taptı. Birde özi qatarlı jastar uy`ımdastırğan bï keşine barğan edi. Sol jerde mektepte özimen birge oqığan Älïya esimdi qızdı kezdestirdi. Basında ekewi ata-analarınıñ quda bolamız degen sertin äzilge ay`naldırıp, qalıñdıq pen küy`ew jigitpiz dep qaljıñdasıp jüretin. Biraq oy`ınnıñ soñı lawlağan maxabbat otına ay`naların ol kezde ekewi de sezbep edi. Älde, ay`tqandarın perişte qoldap jiberdi me, äy`tewir ekewi kün sanap bir-birine bawır bastı. Sekeñ Älïyanıñ aq jüzin körmese sağınatın küy`ge tüsti. Añqıldağan, qurbılarınıñ ortasında şoqtığı bïik turatın Älïya kez kelgen jannıñ armanı. Äsirese, awıl qarïyaları minezi aşıq, ülken-kişige sıy`-qurmet körsetetin, aqıldı qızdı kelin etip tüsirsek dep armanday`tın. Tärbïeli qızdan jaqsı kelin, ulağattı ana şığatının qarttar sol kezde-aq sezgen. Biraq buy`ırğan alıp, aqqwdıñ kögildirindey` ädemi qız Älïya Seksembay` bozbalanıñ qolına qondı. Balmïya ana tuñğış kelinin baq-qusına baladı. Töliniñ bası – tekti jerden qız aldı. Qazaqta: «Aldıñğı arba qalay` jürse, soñğı arba solay` jüredi»,– degen qağïda bar. Qudaları da elge sıy`lı jandar. Örisi keñey`ip, Tölewbay` ağa ekewi quda-qudağï atandı. Älïya otbasındağı mey`irim men şapağattıñ qay`nar közine ay`naldı. Pay`ğambardıñ xadïsinde: «Jaqsı jar küy`ewiniñ ğumırın eki ese uzartadı», – dep jazılğan. Älïya şañıraqtıñ otın mazdata jaqtı. Jarınıñ jağday`ın jasadı. Älïyanıñ keñpey`iline jürek jılıp, dastarqanına darqandıq darıp, mey`irimine dos-jaran swsındadı. Sekeñ jastıq şağın eske ala otırıp, eñ bir umıtılmay`tın oqïğanı eske aldı. Sol sekseninşi jıldardıñ basında şarwaşılıqqa jañadan «Zïl –130» köligi alınadı. Eldiñ bäri alañdawlı. Kölik kimge tïedi eken? Qalıptasqan zañdılıq boy`ınşa, maşïna ozat jäne kölikti kütip ustay`tın jürgizwşige berilwi tiïs. Basqarma basşısınıñ uy`ğarımı boy`ınşa swday` jaña «Zïl» avtoköligi Seksembay` Bekişevtiñ taqımına tïedi. Sol kezde jürgizwşiniñ qwanışında şek bolmadı. «Jük köligine emes, özimdi uşaqqa otırğanday` sezindim. Eñsem köterilip, mañday`ımnan jel esip şığa keldi. Abıroy` degen bir künde artadı eken. Kölikten tüskim kelmey`di. Basqalarğa şekemnen qaray`mın. Maşïna – meniñ bedelimdi asırdı. Jumıstan key`in garajğa qoy`ğan soñ, tastap ketkim kelmey` biraz waqıt ay`nalşıqtap jüremin. Bul da meniñ tapsırmanı burınğıdan da ıntamen atqarwıma septigin tïgizdi», – dey`di ol albırt şaqtıñ qızığımen bölisip. Bul kezde Sekeñniñ bağıtı ay`qındalıp, partïya qatarına ötip, maşïna, traktor stansısınıñ bastawış partïya uy`ımın basqarğan edi. Täjirïbeli maman qızmet baspaldağımen köterilip, tabanğa qonğan baq kewdege jetti. Sol kezdegi zañdılıq boy`ınşa, eñbekte özin körsetken, el senimin aqtağan azamattar Joğarı partïya mektebine oqwğa jiberiletin. Sekseninşi jıldardıñ soñına taman Seksembay` Bekişov Almatı Joğarı partïya mektebine tıñdawşı retinde jiberildi. Mañday`ı jarqırağan Sekeñ öz ortasında bedeldi edi. Sol jerdegi jastardıñ özderi say`lap alğan aqılşısı, keñesşisi bolatın. Osını bay`qağan partïya jetekşileri uy`ımdastırwşılıq qasïeti joğarı jigitti tıñdawşılardıñ köşbasşısı etip say`ladı.
Köşbasşınıñ negizgi mindeti – eldegi sayasattı ustanıp, zamandastarın soñınan erte bilwi tïis. Tipti atqarw komïtetin basqarwşılardıñ özi köşbasşını şaqırıp, jastardıñ betalısın, arman-tilegin bilip otıratın. Seksembay` Tölewbay`ulınıñ uy`ımdastıra biletin qasïeti tanılıp, arı qaray` bilim alwına mümkinşilik jasaldı. Partïya mektebine tüsip, key`innen Qazaqstan menedjment, ékonomïka jäne boljaw ïnstïtwtında oqıp, bilim aldı. Mine, osı jıldarı qosağı Älïya otbasın ustap, bala-şağağa özi ïe boldı. Ay`gül, Saya, Almas esimdi üş bala birinen key`in biri ömirge kelip, şañırağı keñey`e tüsti.
Ol özi twıp-ösken, küşin sala eñbek etken Sarqan awdanına basşılıqqa bardı. Awılşarwaşılığı şatqayaqtap, käsipkerlik qurılmay` turğan kezde awdannıñ jetekşiligin qolğa alw, ärïne, tınbay` eñbektenwdi qajet etti. Şarwa qojalıqtarı jañadan qurılıp jatqan kez. Jekemenşikterge mamannıñ keñesin bergizw kerek. Jer ïgerwdiñ qır-sırın, awıspalı egis jüy`esin saqtaw barısında älsin-älsin semïnarlar uy`ımdastırıldı. Jïın-terin kezinde texnïka tapşılığı sezildi. Äsirese, keş jïnalatın maqsarı ösimdigi texnïkanıñ jetispewşiliginen qardıñ astında qalıp jattı. Ne istew kerek? Lïzïngke texnïka alwdan basqa amal joq. Oğan barlıq şarwanıñ küşi jete bermey`di. Baqwattı qojalıqtar zamanawï kombay`ndardı alıp, pay`dalanıp edi, dala jumısına öte tïimdi eken. Tuqımdı özi sebedi, jerdi qopsıtadı, önimdi tüptey`di, soñında jïın-terindi atqaradı. Basqalar da osınday` texnïka alw üşin birneşe şarwaşılıqtı qosıp, irilendirwge twra keldi. Äy`tpese, usaq şarwalarğa bank nesïe bermey`di. Lïzïngtik kompanïyalar da kepilge jıljımay`tın mülik suray`dı. Osılay`şa birneşe qojalıqtı qosw arqılı iri şarwaşılıqtar qurıldı. Jer kölemi ulğay`ıp, mal bası köbey`gen seriktesterge qay`ta öñdew käsiporındarı kerek boldı. Endi awdanda klasterlik ädisti jandandırw mindeti turdı. Nätïjesinde, Sarqanda nan zawıtı, élektr stansısı, may` sığatın cex, tağı birneşe irili-usaqtı käsiporın iske qosıldı. Bul – köptegen adamdı jumıspen qamtwğa negiz boldı. Mal tuqımın asıldandırw barısında etti-sütti bağıttağı iriqara köptep alındı. Sonıñ nätïjesinde, bes sïırğa şığatın şığın bir sïırğa ğana şığıp, maldan alınatın önimniñ kölemi men sapası arttı.
Şalğay` jatqan awdanda mädenïet oşaqtarın jandandırw waqıt küttirmes mäsele edi. Muxametjan Tınışpaev, Muqan Tölebaev, Erkeğalï Raxmadïev, Muxtar Arın, Quman Tastanbekov, Käkimjan Qazıbaev şıqqan ölkeniñ mädenï murası jandandırıldı. Muqan Tölebaevtıñ murajay`ın qay`ta jöndewden ötkizdi. Muxametjan Tınışpaevtı mäñgi este qaldırw barısında eskertkiş ornatıldı. Qoy`lıq awılında Käkimjan Qazıbaevqa arnalıp tuğır qoy`ıldı.
Awdanda alğan täjirïbe oblıstağı käsipkerlik pen awılşarwaşılığı salasın basqarğanda köp septigin tïgizdi. Oblıs agrarlı ölke bolğandıqtan Seksembay` Bekişovke awılşarwaşılığı basqarmasın basqarwdı tapsırğanda moy`nına qırwar şarwa jükteldi. Töl daqıl qant qızılşasın qay`ta ösirwdiñ jawapkerşiligi şaş etekten. Bul jöninde oblıs basşısı Amandıq Batalov basqarma basşısına naqtı tapsırma berdi.
– Bïıl qızılşa şarwaşılığınıñ jumısın baqılay`tın arnay`ı top qurdıq. Olar dänniñ sebilgeninen bastap, qalay` kütilgenin, jïın-terinniñ uy`ımdastırılwın nazarda ustay`dı. Jıl soñında baqılawşılar şarwaşılıqtıñ qant qızılşasın kütip-baptawğa qalay` män bergenin saraptay`dı. Sonıñ negizinde tätti tübir ösirwşilerge swbsïdïya beriledi. Alqaptıñ är gektarına 60 mıñ teñge jäne är tonnağa swbsïdïya berw qarastırıldı. Bïılğı josparımız boy`ınşa är gektardan orta eseppen 300 centnerden önim alwdı maqsat tutıp otırmız. Sonda 120 mıñ tonna qant qızılşası ösirilwi tïis. Bul kölem oblısımızdı qantpen qamtwğa jetedi. Elbası Nursultan Nazarbaev özi tapsırma berip, qadağalap otırğan şarada kem-ketik degen bolmawı tïis. Jıl soñında joğarı nätïje körsetken şarwalardı memlekettik marapattarğa usınatın bolamız. Köksw, Eskeldi, Aqsw, Sarqan, Alaköl jurtşılığı negizgi künköris közine ay`nalğan daqıldı ösirwge qay`ta jumıldırılwı tïis, – dedi oblıs basşısı män-jay`dı tüsindire kelip. Mäselege awılşarwaşılıq mamandarı bel şeşe kiristi. Küzde nätïjesi köñil tuşıttı. «Önimdi joğarı deñgey`de alw üşin eñ aldımen tuqımına zey`in qoyu kerek. «Tuqımı asıl – tozbay`dı», – degen qağïda bar. Sondıqtan, tätti tübir ösirwde şeteldiñ önimdi mol beretin tuqımdarı pay`dalanıldı. Bïıl da önimdilik jaman emes. Oblıs äkiminiñ tapsırması boy`ınşa, 6 mıñ gektardan asa jerge tätti tübir sebildi. Şığımı da oy`dağıday`», – dey`di şarwa jay`ın egjey`-tegjey`li äñgimelegen basşı. Jetistikke jetwdiñ mänisin Seksembay` Tölewbay`ulı qant qızılşasın ösirwge jasalğan memlekettik kömektiñ jan-jaqtılığımen tüsindiredi. Şındığında, töl daqıldı qay`ta ösirw üşin şarwalarğa swbsïdïya berilip, tuqım waqıtında tasımaldanıp, texnïka alwğa järdem körsetilgen edi. Ümit pen senim aqtaldı.
Soñğı jıldarı oblıs äkiminiñ bastamasımen ïrrïgacïya jüy`esin qalpına keltirwdiñ jobaları jasalğan edi. Respwblïkalıq byudjetten bölingen qarjı orındı pay`dalanılıp, nätïjesinde qırwar şarwa tındırıldı. Ol is te awılşarwaşılıq basqarmasınıñ basşılığımen jüzege astı. Köpten beri şatqayaqtap turğan özekti mäsele qolğa alındı. Astıq alqaptarına sw jetkizw üşin atızdardı tazalaw, arnasın keñey`tw şarası iske asırıla bastadı. Soñında pïlottıq joba nätïjesin berdi. Swarmalı alqaptıñ kölemi ulğay`dı. Endi şarwaşılıqtar swdan tapşılıq körmey`tin därejege jetti. Kezinde jabay`ı ağaş qawlap ösip, qamıspen kömkerilip qalğan kanaldıñ jağası bïiktetilip, ortasına tas tögilipti. Bul – swdı ısırap etpes üşin jasalğan ädis-täsil. Basşılar aqıldasa kelip, atızdıñ key`bir jerlerine beton qoyu kerektigin oy`lastırdı. Oğan özimizde şığatın önimderdi pay`dalanw közdelindi. Sonımen, kanaldıñ key` jerlerine Taldıqorğandağı temir-beton zawıtı şığarğan betondardan qalqa jasaldı. Büginde ïgerilmey` jatqan swarmalı jerlerdiñ köbi el ïgiligine pay`dalanılwda.
Soñğı jıldarı awılşarwaşılıq salasında ilgerindi ister köp. Bir kezderi waqıtında ïgerilmegendiktiñ saldarınan räswä bolğan jügeri büginde tüp-tügel qay`ta öñdelwde. Jarkentte kraxmal-sirne zawıtı aşıldı. Ïgiligin el körwde. Sonday`-aq, tört oblıspen ékonomïkalıq bay`lanıs ornatwğa kelisimşart jasalındı. Soltüstik Qazaqstan, Petropavl, Şığıs Qazaqstan oblıstarımen jürgizilgen kelisimniñ nätïjesinde, awılşarwaşılıq önimderin öndirw, qay`ta öñdew birlesip atqarılwda. Qala xalqın arzan azıq-tülikpen qamtamasız etw jaqsı jolğa qoy`ılğan. Ülken şaharlarda bizdiñ öñirden barğan tağamdar tabïğï taza önim retinde birden satılıp ketip jatadı. Jäne moldığımen erekşelenedi.

Awılşarwaşılığınıñ tïimdi ädisterin uy`ımdastırwda Seksembay` Bekişevtiñ siñirgen eñbegi zor. Mine, Seksembay` Tölewbay`ulı el ékonomïkasın arttırwğa barınşa küş salıp jürgen azamat. Öz isin jaqsı biledi. Awılşarwaşılığınıñ bilikti mamanı. Ulağattı ul. Jaqsı jar. Mey`irimdi äke, qamqor ata. Agrarlı ay`maqtağı negizgi salanı basqarıp otırğan azamat bolaşaqtağı jumıs josparında öñirdi örkendetetin maqsat-mindetter qoy`ğan. Awıl jurtınıñ eñse köterwine ıqpal etetin strategïyalıq josparlardıñ köptiñ köñilinen şığıp, salağa serpin twdıratınına senim mol.

Ömirderek

Seksembay` Tölewbay`ulı 1956 jılı 26 qaraşada Sarqan awdanı Novopokrovka awılında dünïege kelgen.
1970 jıldardıñ soñınan 1980 jıldardıñ ortasına dey`in «Énergïya» ujımşarında jürgizwşi, qurılıs şeberi bolıp jumıs istedi.
1986–1993 jıldarı Almatı joğarı partïya mektebiniñ tıñdawşısı, key`innen Qazaqstan menedjment, ékonomïka jäne boljaw ïnstïtwtında bilim aladı.
1993–94 jıldarı «Alataw» assocïacïyası bastığınıñ orınbasarı.
Sodan key`in awdanğa élektr qwatın tasımalday`tın «Beket» jawapkerşiligi şektewli seriktestiginiñ basşısı.
1999–2010 jıldarda Sarqan awdanı äkiminiñ orınbasarı jäne atalmış awdannıñ äkimi qızmetterin atqardı.
Al 2010 jıldan 2013-ke dey`in oblıstıq käsipkerlik jäne önerkäsip basqarması basşısınıñ orınbasarı.
Qazirgi tañda awılşarwaşılıq basqarmasınıñ basşısı.

Güljan Tursın

Ssılkï po teme:
Kommentarïï0

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï