USD 336.23 EUR 360.3 RUB 5.28
Astana:

Abay` ay`tqan ba, ay`tpağan ba?

Ğalım Arap Espenbetov «Qay`ım Muxamedxanulı jäne abay`tanw mäseleleri» attı maqalasında: «Soñğı kezderi Abay` esimin aldına qalqan etip, ustap, aqıl-oy`ğa sıy`may`tın ertegi-añızşılardıñ pay`da bolwına qalay`şa nemquray`dı qaray`sıñ?! Olardıñ qatarı köbey`ip ketse, qoğamdıq sana, ulttıq rwxanïyat üşin qawipti qubılıs», - dey`di.

Osılay` janay`qay`ın bildire kele, sonday` jay`ttardıñ birine toqtalıp: «Birer ay` bederinde teledïdardan qazaq mädenïeti töñireginde özinşe oy` bölisken bir «şeşen» söziniñ dämin keltirw nïetinde Abay`dı kwäğa tartıp: «Sw işken qudığıña tükirme» dedi emes pe ulı Abay`, bul käriniñ de, jastıñ da esinde bolwı kerek», - dep kijine, ekilene söy`ledi. Senip qala jazdadım. Abay`dı oqımay`dı, uqpay`dı ekenbiz ğoy` dep öz-özime nalıdım. Erinbey`-jalıqpay` qos tomdıqtı birneşe ret awdarıp şıqtım, onday` söz joq eken. Abay`dı öziniñ qajetine säy`kes burmalap tüsindirip, köldeneñ kök attı ulı aqın ay`tpağan sözdi ay`tqızıp, tunığımızdı lay`lap, jadımızdı şïmay`lap jatsa, abıroy`dan ay`ırılamız. Abay`dıñ är sözine abay` bolay`ıq!» (28-bet) - dep kötergen kökey`kesti mäseleniñ äli de kün tärtibinde turğanın umıtpawımız kerek.

Är kezde ärqalay` qay`talanıp turatın osınday` keleñsizdikterge wağında qarsı turmasaq, Abay` sözderin burmalap, xäkim atın ärkim qoljawlıqqa ay`naldırarı anıq. Bul şındığında qawipti.

Osığan oray`, biz de Abay` ay`tpağan sözdi ay`ttı qılıp jürgenderge arnay`ı toqtala ketkendi jön kördik.

Bas gazetimizdiñ biri – «ANA TİLİNDE» (4-nawrız, 2009) «Jaratwşı turğanda, jaratılğannan ne suray`sıñ?» attı maqala jaryalandı. Avtorı - Ay`dos Quramısov. Taqırıptağı söz onıñ jazwınşa Abay`dıñ sözi. Jalpı qazirgi küni kez kelgen jazarman «Abay` osılay` degen, Muqağalï bılay` degen» dese, onıñ sözin teksermey`miz, ekşemey`miz. Taqırıp bolsın, söz işinde bolsın, bere beremiz. Ärïne, munımız durıs emes.

Bul – bir, ekinşi - «ASTANA» telearnasınan (2014 jılı) aqın Qalqaman Sarïnniñ «Keş emes» tok-şowı «Jaratılğannan surağandar» degen taqırıpta arnay`ı xabar jasadı. Söz soñında jürgizwşi tok-şowdı: «Jaratwşı turğanda, jaratılıstan ne suray`sıñ?» - dey`di Abay` atamız», - dep ayaqtay`dı.

Ay`twlı ay`tısker aqınımız Muxamedjan Tazabekov te respwblïkalıq «QAZAQ ÜNİ» gazetine (M.Tazabekov: «Ïdeologïya – oqsız qarw», 23-tamız, 2010) bergen suqbatında: «Abay` atamız bolsa «Jaratwşı turğanda jaratılwşıdan ne suray`sıñ» dey`di», - degen eken.

Olar bul sözdi Abay`dıñ qay` kitabınan alıp otır?! Abay`dıñ tolıq jïnaqtarın tağı da qarap şıqtıq, biraq munday` söz joq. Aşığın ay`tqanda, bul sözdi nelikten Abay`dıñ awızımen ay`tqızıp otırmız?

Biri «jaratılğannan» dedi,

Biri «jaratılıstan» dese,

Biri «jaratılwşıdan» dey`di.

Abay`dıñ o zamanda ortağa ärwaq mäselesi twralı däl osılay` sawal tastay` qoyuı da ekitalay` närse. Ow, olar bulay`şa oy`larınan söz qurağanşa, dana qazaqtıñ «Alladan surağannıñ eki büy`iri şığadı, adamnan surağannıñ eki közi şığadı» degen sözin keltirse de bolmay` ma? Älde bul jetkiliksiz be? Biz birewdiñ sözin birew urlasa, onısın «plagïattıq» dey`miz ğoy`, al birewdiñ ay`tpağan sözin ay`tqan dep ay`twşılardı kim dey`miz sonda?!

Jalpı kez kelgen dawğa munday` sözdi jazbağan Abay`dı aralastırw – onıñ atına qol suğwşılıq, bul – «ata dañqımen söz ötetinin» bilip, aqın dañqın pay`dalanwşılıq, basqa eşteñe de emes. Abay`dı özimizdiñ munday` talas-tartısımızğa qoljawlıq qılmay`ıq, ağay`ın.

Biz Abay` ay`tpağan sözge bay`lanıstı öz wäjimizdi ay`ttıq. Al endi ädebïetşiler arasında Abay` ay`tqan dünïelerdi «Abay` awızına da almağan» dey`tinder de qılañ bere bastadı.

Mäselen «AÑIZ ADAM» (№5, 2010, 51-bet) jwrnalınıñ tutas Abay`ğa arnalğan nömirinde aqın Jarılqasın Amanov Abay`ğa qatıstı mınaday` bir oqşaw pikir ay`tıp qaladı. Ol:

«Osı Abay` Abılay`dı awızına almağan. Orta jüzdiñ xanına bir awız öleñ arnamağan», - degen söz.

Aqın ağamız 1933 jılı Muxtar Äwezulı qurastırıp şığarğan aqın Abay` kitabındağı aqın Kökbay`dıñ esteliginen xabardar bolmawı mümkin, tipti M.Mırzaxmetov 1997 jılı qurastırğan «Abay`dı bilmek parız oy`lı jasqa» (Almatı, «Sanat» baspası) attı Ïbrahïm Qunanbay`ulınıñ ğumırnamalıq kitabın da bir şolıp şıqsa, bar qazaqtıñ panası bolğan Abılay` xan xaqında, bälkim, bulay` demes pe edi.

Sol 1933 jılğı Abay`dıñ eñ alğaşqı tolıq jïnağında Muxtar Äwezulına bergen esteliginde Kökbay` Janatay`ulınıñ bılay` dey`tini bar:

«Bir jılı meniñ özime Abılay` xan men Kenesarınıñ qazaqqa istegen eñbekterin uzaq äñgime qılıp ay`tıp berip, osını öleñ qıl dedi. «Abılay` da, Kenesarı da qazaqtıñ maqtan qılatın erleri. Bulardıñ eñbegi de ay`ta qalğanday`, umıtpastıq eñbek. Sondıqtan bastarınan keşken däwrendi jaqsı sözben jır qılıp el ortasına jayu jaqsı öleñşiniñ mindeti, sen üy`iñe barıp ornığıp otırıp osını öleñ qılıp kel», - dedi.

Sodan key`in üy`ge kelip otırısımen öleñ qılwğa kirisip, kündiz-tüni tınım almay` jazdım da, 5-6 künde bitirip, Abay`ğa qaray` qay`ta jürdim. Abay` bul waqıtta ülken awılınan bawırdağı awılına toqalınıkine barıp sonda jatır eken. Kişi awılı «Araltöbe» degen jerde, ülken awılınan 35 şaqırım jerde, bizdiñ awıldan 70 şaqırımday` jerde edi.

Osı jolğa qasımdağı atşımmen qıstı küngi ayazda salt atpen kele jatıp, jazğan öleñimdi oy`lap körsem, jatqa ay`twğa bir de biri esimde qalmaptı. Abay`dıñ barısımen «ay`t» dey`tini mälim. Sondıqtan jol jürip kele jatıp, öz öleñimdi özim jattawğa kiristim.

Kün swıq, qağazdı eki jeñimmen ustap, atımnıñ basın joldasıma jetektetip qoy`ıp, jol boy`ı jattadım.

Sonımen keş bolıp, el ornığa otıratın kezde kisi awılğa jetip, Abay` otırğan üy`ge sälem berip kirip keldim. Üy`de kisi köp eken. Aldarına keşki şay`dı jaña alğan eken. Kirgen jerimde sälemimdi almastan: «Abılay` keldi me?» - dedi.

Teginde sol 25 jıl joldas bolğan waqıtımda, anda-sanda qasınan ketip qay`ta kelgenimde sälem alıp, «mal-jan aman ba?» dep amandasıp körgen emes. Ilğï ğana jaña körisip şıqqan kisidey` ilip ala äñgimege kirisetin, bul jolı da sonı istedi.

Men surağanına «keldi» dep edim, «olay` bolsa ay`t» dedi» (Abai Qunanbajulʹ «Tolʹq gʹjnaq», 1933, «Kazagʹstan baspasʹ», 390-bet).

Kördiñiz be, Kökbay` sözinen häkim Abay`dıñ Abılay` jay`ınan jaqsı xabarı barlığın añğardıq, bar ğana emes, onı qurmet tutqanın da sezdik.

Budan bölek tağı bir derek keltirsek. Ğalım A.Espenbetov: «Qazaqstan Ulttıq ğılım akademïyası Ortalıq ğılımï kitapxanasınıñ qoljazbalar qorın aqtarğanda Musılmanqul Jïrenşïn (abay`tanwşı Äbiş Jïrenşïnniñ äkesi – B.B) tapsırğan tömendegi 8 derekti kezdestirdim», - dey`di de, barlığın tizip körsetedi. «Körsetilgen nusqalardıñ işinde eki jädigerdi Musılmanqul aqsaqaldıñ tikeley` Abay` ay`twınan («Abılay`dıñ jas künindegi ömiri», «Abılay` twralı jïnaq») jazıp alwı muranıñ qundılığın ay`ğaqtay`dı» (61-bet), - dep jazadı ğalım A.Espenbetov.

Yağnï, Äbiştiñ äkesi Musılmanqul da Kökbay` sïyaqtı Abılay`ğa qatıstı derekterdi Abay`dıñ öz awızınan estigen.

Endeşe, Abay` xaqında birdeñe ay`tqımız kelgende abay` bolsaq, ağay`ın!

PAY`DALANĞAN ÄDEBÏETTER

Abai Qunanbajulʹ «Tolʹq gʹjnaq», 1933, «Kazagʹstan baspasʹ».

«Abay`dı bilmek parız oy`lı jasqa». Almatı, «Sanat», 1997, Qurast.: M.Mırzaxmetov.

Abay` (Akademïyalıq jïnaq) İ-İİ tom. Almatı, «Jazwşı», 1995.

A.Espenbetov «Şığarmaları», 2-tom, Astana, «Folïant», 2014.

«Ana tili» gazeti. 2009 jıl, 4-nawrız. A.Quramısov «Jaratwşı turğanda, jaratılğannan ne suray`sıñ?»

«Qazaq üni» gazeti. M.Tazabekov: «Ïdeologïya – oqsız qarw», 23-tamız, 2010.

«Añız adam» №5, 2010

Bawırjan BERİKULI

Kommentarïï1
Talğat Asılov
Abay`dı özderine burmalap jürgen, onı qalqan qılıp jürgen sol salafÏTter. Abay`dıñ öleñderi jaña kitaptarda burmalanıp jazılğan, Alla degen sözderin Allah dep özgertipti, saldarınan uy`qası da qurığan. Sol kitaptardı qurastırğandardıñ qatarında Bekbolat Tilewxan bar. Demek, Abay`dı burmalağan adamdardıñ kim ekenin tüsinip otqan bolarsızdar.

Vaş kommentarïy` bwdet opwblïkovan posle moderacïï