Креативті индустрия: Қазақстан экономикасының жаңа тынысы

XXI ғасырда экономиканың қозғаушы күші тек мұнай, металл немесе ауыл шаруашылығы емес. Қазіргі кезеңде идея, қиял, зияткерлік капитал – ең бағалы ресурсқа айналды. Осы тұрғыдан алғанда, креативті индустрия Қазақстан үшін жаңа мүмкіндіктер алаңы болып отыр, деп хабарлайды BAQ.KZ.

Креативті индустрия дегеніміз – шығармашылық пен зияткерлік еңбектің нәтижесінде пайда болатын өнімдер мен қызметтер жиынтығы. Оған кино, музыка, дизайн, сәулет, IT, анимация, сән индустриясы, жарнама, медиа, компьютерлік ойындар және қолөнер салалары кіреді. Яғни бұл – өнер мен бизнестің тоғысқан тұсы.

Шығармашылық – шикізаттан қымбат ресурс

Қазақстан ұзақ уақыт бойы шикізаттық экономикаға сүйеніп келді. Мұнай, газ, металл экспорты ел бюджетінің негізгі бөлігін құрап, экономикалық өсімнің басты драйвері болды. Алайда әлемдік нарықтағы баға құбылмалылығы, геосаяси тұрақсыздық, жаһандық логистикалық тізбектердің үзілуі сияқты факторлар бір ғана ресурсқа тәуелді болудың тәуекелін анық көрсетті. Осы жағдайлар ел экономикасын әртараптандырудың стратегиялық маңызын алдыңғы орынға шығарды.

Дәл осы кезеңде креативті индустрия жаңа бағыт ретінде назарға ілікті. Себебі бұл сала табиғи ресурстарға емес, адами капиталға сүйенеді. Шығармашылық өнім өндіру үшін ірі кен орны немесе алып зауыт қажет емес. Ең бастысы – идея мен талант, білім мен технология. Бір ноутбук пен интернетке қосылған жас дизайнер, аниматор немесе бағдарламашы халықаралық нарыққа еркін шыға алады. Ол өз өнімін цифрлық платформалар арқылы әлемнің кез келген нүктесіне ұсына алады.

Бұл – экономиканың демократиялануы, мүмкіндіктің теңесуі. Бұрын өндіріс ашу үшін үлкен капитал, инфрақұрылым, күрделі логистика қажет болса, қазір цифрлық дәуірде шығармашылық бастаманың құны артты. Креативті индустрия шағын стартаптарға да, жеке мамандарға да жол ашады.

Мысалы, қазақстандық дизайнер өз коллекциясын онлайн форматта таныстырып, шетелдік сатып алушылармен тікелей жұмыс істей алады. Жас музыкант шығармасын стриминг платформаларға жүктеп, халықаралық аудитория жинайды. Бағдарламашылар мен ойын жасаушылар жаһандық нарыққа бағытталған өнім әзірлейді. Мұның бәрі – ірі өндірістік қуатсыз-ақ жүзеге асатын экономикалық белсенділік.

Сонымен бірге креативті экономика аймақтық дамуға да серпін береді. Егер өндірістік кәсіпорындар белгілі бір инфрақұрылымға тәуелді болса, шығармашылық салалар интернет бар жерде дами алады. Бұл шалғай өңірлердегі талантты жастарға да мүмкіндік береді.

Тағы бір маңызды аспект – қосылған құнның жоғары болуы. Креативті өнімнің бағасы көбіне материалдық шығыннан емес, идея мен бірегейліктен қалыптасады. Яғни ұлттық нақыштағы дизайн, ерекше анимациялық жоба немесе авторлық контент халықаралық нарықта жоғары бағалануы мүмкін.

Осы тұрғыдан алғанда, креативті индустрия – тек балама сала емес, болашақ экономикасының өзегі. Ол инновацияны, технологияны, мәдениетті және кәсіпкерлікті бір арнаға тоғыстырады. Ең бастысы – адам капиталына инвестиция салады. Ал адам – сарқылмайтын ресурс.

Мемлекеттік қолдау және жүйелі қадамдар

Соңғы жылдары Қазақстанда креативті индустрияны дамыту мемлекеттік деңгейде талқыланып, нақты бағдарламалар қабылдана бастады. Бұрын мәдениет пен шығармашылық көбіне әлеуметтік сала ретінде қарастырылса, бүгінде ол экономиканың дербес бағыты ретінде мойындалуда. Шығармашылық хабтар ашу, стартап жобаларды қолдау, салықтық жеңілдіктер қарастыру, инфрақұрылым қалыптастыру – осының айқын дәлелі.

Креативті индустрияны жүйелі дамыту үшін құқықтық база жетілдіріліп, зияткерлік меншік мәселесіне де назар аударыла бастады. Себебі бұл салада негізгі капитал – идея. Ал идея қорғалмаса, индустрия тұрақты дами алмайды.

Мысалы, креативті хабтар ірі қалаларда пайда болып, жас режиссерлерге, дизайнерлерге, музыканттарға, аниматорлар мен контент жасаушыларға бір алаңда жұмыс істеуге мүмкіндік беруде. Бұл тек жалға берілетін кеңсе емес, шығармашылық орта. Мұнда шеберлік сабақтары, воркшоптар, питчинг-сессиялар өткізіліп, жобалар инвесторларға таныстырылады. Ең бастысы – бір салада жүрген адамдар өзара байланыс орнатып, ортақ жобалар жасауға мүмкіндік алады. Идея дәл осындай ортада тез пісіп-жетіледі.

Мемлекеттік гранттар мен акселерациялық бағдарламалар да жас кәсіпкерлерге жол ашып отыр. Олар тек қаржылай қолдау көрсетіп қана қоймай, бизнес-жоспар құру, маркетинг стратегиясын әзірлеу, халықаралық нарыққа шығу жолдарын үйретеді. Бұл – креативті жобалардың өміршеңдігін арттыратын маңызды құрал.

Әсіресе IT және гейм-девелопмент саласында қазақстандық мамандардың әлеуеті жоғары. Соңғы жылдары отандық студиялар мобильді ойындар мен цифрлық өнімдерді шетелдік нарыққа шығарып, табыс табуда. Бағдарламашылар мен дизайнерлер халықаралық компаниялармен қашықтан жұмыс істеп, жаһандық жобаларға қатысып жүр. Бұл Қазақстанның креативті капиталы тек ішкі нарықпен шектелмейтінін көрсетеді.

Дегенмен, алда атқарылатын жұмыс аз емес. Индустрияны өңірлік деңгейде дамыту, креативті мамандарды даярлау, венчурлық қаржыландыруды күшейту – негізгі міндеттердің қатарында. Егер бұл бағыттағы саясат жүйелі жалғасын тапса, креативті сектор Қазақстан экономикасының маңызды тірегіне айналуы әбден мүмкін.

Ұлттық код және жаһандық нарық

Қазақстандық креативті индустрияның басты ерекшелігі – ұлттық мәдениеттің элементтерін заманауи форматта ұсыну. Сән индустриясында қазақы ою-өрнек жаңа стильмен үйлесіп, халықаралық подиумдарға шығуда. Музыкада дәстүрлі әуендер электронды жанрмен бірігіп, тыңдарманын кеңейтуде.

Бұл – мәдени мұраны сақтай отырып, оны коммерциялық тұрғыдан тиімді пайдаланудың жолы. Яғни креативті индустрия тек табыс көзі ғана емес, ұлттық бренд қалыптастыру құралы.

Креативті экономика ең алдымен жастарға қолайлы. Себебі бұл сала еркін ойлауды, батыл экспериментті, технологияны меңгеруді талап етеді. Қазіргі жас буын әлеуметтік желіні, цифрлық платформаларды тиімді пайдаланып, жеке бренд қалыптастырып жатыр.

YouTube, TikTok, Instagram платформаларында қазақстандық контент жасаушылар миллиондаған аудитория жинап, жарнама мен серіктестік арқылы табыс табуда. Бұл – дәстүрлі жұмыс форматына балама жаңа кәсіп түрі.

Дегенмен, креативті индустрия толық қалыптасты деуге ерте. Негізгі мәселелердің бірі – қаржыландырудың жеткіліксіздігі мен құқықтық реттеудің әлсіздігі. Авторлық құқықты қорғау, зияткерлік меншік құнын бағалау жүйесі әлі де жетілдіруді қажет етеді.

Сонымен қатар, өңірлерде инфрақұрылымның әлсіздігі шығармашылық жастардың ірі қалаларға шоғырлануына әкеледі. Бұл аймақтық теңсіздікті арттыруы мүмкін.

Болашақ бағыты

Сарапшылардың пікірінше, креативті индустрия Қазақстан экономикасының 5–10 пайызына дейін үлес қоса алатын әлеуетке ие. Ол үшін білім беру жүйесінде шығармашылық пен кәсіпкерлікті ұштастыратын бағдарламаларды күшейту қажет.

Мектептен бастап дизайн, медиа сауат, цифрлық технология негіздерін оқыту – болашақ инвестиция. Себебі креативті экономика – адамның ойлау қабілетіне негізделген экономика.

Креативті индустрия – Қазақстан үшін жай ғана жаңа тренд емес, стратегиялық мүмкіндік. Ол елдің экономикалық құрылымын жаңғыртып қана қоймай, мәдени келбетін де айқындайды.

Егер мемлекет, бизнес және шығармашылық қауымдастық бірлесе жұмыс істесе, Қазақстан аймақтағы креативті орталықтардың біріне айнала алады.

Бүгінгі таңда ең құнды ресурс – қиял. Ал қиялға шекара жоқ.