Конституциялық соттың құрылуы: тарихи қадам

Қазақстанда Конституциялық соттың қайта құрылуы елдің құқықтық жүйесін жаңартқан ең маңызды институционалдық өзгерістердің біріне айналды. 2022 жылғы жалпыхалықтық референдум нәтижесінде енгізілген бұл жаңашылдық мемлекеттік билік пен азамат арасындағы құқықтық тепе-теңдікті күшейтуге бағытталған қадам болды. Сарапшылардың пікірінше, жаңа органның пайда болуы Конституцияның нақты жұмыс істейтін құқықтық құралға айналуына мүмкіндік берді. Толығырақ BAQ.KZ тілшісінің шолуында.

Конституциялық бақылау жүйесінің эволюциясы

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін конституциялық бақылау институты бірнеше кезеңнен өтті. 1990-жылдардың басында Конституциялық сот жұмыс істегенімен, 1995 жылғы Конституция қабылданған соң оның орнына Конституциялық кеңес құрылды. Бұл орган заңдардың Ата заңға сәйкестігін тексеру функциясын атқарды, алайда оған жүгіну құқығы шектеулі болды.

Яғни қарапайым азаматтар Конституциялық кеңеске тікелей өтініш бере алмайтын. Бұл мәселе құқықтанушылар мен сарапшылар тарапынан ұзақ жылдар бойы көтеріліп келген еді.

2022 жылғы конституциялық реформа осы олқылықты жоюды көздеді. Референдум нәтижесінде Конституциялық сот қайта құрылып, оның мәртебесі мен өкілеттіктері айтарлықтай кеңейтілді.

Азаматтарға жаңа құқықтық мүмкіндік

Жаңа институттың басты ерекшелігі – азаматтардың Конституциялық сотқа тікелей жүгіну құқығының берілуі. Енді кез келген азамат өз ісі бойынша қолданылған заң немесе нормативтік акт Конституцияға қайшы деп есептесе, конституциялық шағым түсіре алады.

Бұл өзгеріс халықаралық тәжірибеде кең таралған модельдердің бірі саналады. Көптеген еуропалық елдерде конституциялық соттар дәл осындай жеке конституциялық шағым институты арқылы жұмыс істейді.

Сарапшылардың айтуынша, бұл механизм:

• азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтеді;
• сот жүйесіне деген сенімді арттырады;
• заң шығару сапасына қосымша бақылау енгізеді.

Конституциялық соттың құрамы мен өкілеттігі

Жаңа орган тәуелсіз конституциялық бақылау институты ретінде қалыптастырылды. Конституциялық сот:

• заңдардың және өзге де нормативтік актілердің Конституцияға сәйкестігін қарайды;
• азаматтардың конституциялық шағымдарын қарайды;
• соттардың өтініштері бойынша құқықтық нормаларды түсіндіреді;
• мемлекеттік органдар арасындағы конституциялық дауларды шешеді.

Сот шешімдері түпкілікті болып саналады және бүкіл ел аумағында міндетті күшке ие.

Бұл норма Конституцияның үстемдігін нақты қамтамасыз етуге бағытталған.

Халықаралық тәжірибемен үндестік

Конституциялық сот институты көптеген демократиялық мемлекеттердің құқықтық жүйесінде маңызды орын алады. Германия, Италия, Испания сияқты елдерде конституциялық соттар заң шығарушы және атқарушы биліктің әрекеттерін Конституция талаптарына сәйкестігі тұрғысынан бақылап келеді.

Қазақстандағы жаңа модель де осы тәжірибеге жақындай түсті. Бұрынғы консультативтік сипаттағы органнан айырмашылығы, Конституциялық сот азаматтардың құқықтарын тікелей қорғауға бағытталған құқықтық алаңға айналды.

Халықаралық сарапшылар мұндай институттардың болуы құқық үстемдігін нығайтудың негізгі шарттарының бірі екенін атап өтеді.

Саясаттанушылар Конституциялық соттың құрылуын Қазақстандағы құқықтық реформалардың логикалық жалғасы деп санайды. Саясаттанушы Марат Башимовтың айтуынша, азаматтардың Конституциялық сотқа тікелей жүгіну құқығы құқық қорғау жүйесінің сапасын жаңа деңгейге көтереді.

Оның пікірінше, бұрын конституциялық бақылау көбіне мемлекеттік органдардың құзыретінде болса, енді азаматтардың өзі құқықтық процестің толыққанды қатысушысына айналып отыр. Бұл өз кезегінде заңдардың сапасына және құқық қолдану тәжірибесіне әсер етпей қоймайды.

Құқықтанушылар да жаңа институттың енгізілуі Конституцияның практикалық маңызын арттырғанын атап өтеді. Сарапшылардың пікірінше, Конституциялық сот – тек бақылаушы орган емес, азамат пен мемлекет арасындағы құқықтық тепе-теңдікті қамтамасыз ететін тетік.

Құқықтық мемлекет қағидатын күшейту

Конституциялық соттың құрылуы тек жаңа органның пайда болуы емес, мемлекеттік басқару философиясының өзгерісін білдіреді. Егер бұрын конституциялық бақылау көбіне мемлекеттік институттардың деңгейінде жүзеге асса, енді оның орталығына азаматтың өзі қойылды.

Құқықтанушылардың пікірінше, бұл қадам:

• "күшті мемлекет – жауапты қоғам" қағидатына көшуге,
• билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті нығайтуға,
• заң үстемдігін нақты іске асыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар Конституциялық сот құқық қолдану тәжірибесін біріздендіруге ықпал ететін маңызды органға айналуы тиіс.

Алғашқы нәтижелер және қоғамдық маңызы

Конституциялық сот жұмысының алғашқы кезеңінде азаматтардан келіп түскен өтініштердің өзі қоғамда жаңа құқықтық мәдениет қалыптаса бастағанын көрсетті. Сарапшылар азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғау тетіктерін пайдалану деңгейі алдағы жылдары арта түседі деп болжайды.

Бұл үрдіс заңдардың сапасына да әсер етеді. Себебі кез келген нормативтік акт Конституциялық соттың бақылауынан өтуі мүмкін екенін ескеру заң шығарушылардың жауапкершілігін күшейтеді.

Қазақстанда Конституциялық соттың қайта құрылуы – құқықтық реформалардың маңызды кезеңі. Бұл шешім конституциялық бақылау жүйесін жаңартып қана қоймай, азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа деңгейін қалыптастырды.

Осылайша, Конституциялық соттың құрылуы Қазақстандағы құқықтық реформалардың символдық емес, нақты институционалдық нәтижесіне айналды.