Егістіктен триллиондарға дейін: Қазақстанның ауыл шаруашылығы жеті жылда қалай өсті?

Осыдан жеті жыл бұрын Қазақстандағы ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 5,2 трлн теңгені құраған. Ал 2026 жылы бұл көрсеткіш 10 трлн теңгеге жуықтады. Осы кезеңде ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу, экспорт, инвестиция, еңбек өнімділігі мен мал басы да өсті. Әсіресе өсімдік шаруашылығы мен жылқы өсіру саласында айтарлықтай өсім байқалды. Енді саланың алдында жаңа міндет тұр: тек өнім көлемін арттыру емес, өндіріс тиімділігін көтеріп, технологияларды кеңінен енгізу және өнімді терең өңдеуді дамыту.

2019-2026 жылдар аралығында ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 1,9 есе өсіп, 5,2 трлн теңгеден 9,8 трлн теңгеге жетті.

Өсім бірден бірнеше бағытта байқалды. Өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығының өнім көлемі ұлғайып, тамақ өнеркәсібі дамыды. Сонымен қатар инвестиция мен экспорт көлемі артты.

Мемлекет басшысының ауыл шаруашылығы өнімінің көлемін екі есе арттыру жөніндегі тапсырмасы аясында Үкімет қаржыландыру және мемлекеттік қолдау тетіктерін жетілдіріп, өндірістік қуаттарды жаңғыртуда. Сондай-ақ заманауи агротехнологияларды енгізуге басымдық беріліп отыр.

Ең жоғары өсім өсімдік шаруашылығында байқалды

Осы жылдары ең қарқынды дамыған бағыт – өсімдік шаруашылығы. 2019 жылы бұл саланың өнім көлемі 2,8 трлн теңге болса, 2026 жылы 5,9 трлн теңгеге жетті. Осылайша, жеті жылда көрсеткіш 2,1 еседен астам өсті.

Мал шаруашылығының өсімі біршама баяу болғанымен, мұнда да айтарлықтай өзгеріс бар. Саланың өнім көлемі 2,3 трлн теңгеден 3,8 трлн теңгеге дейін ұлғайып, 1,7 есе өсті.

Биыл да оң динамика сақталып отыр. 2026 жылғы қаңтар-қыркүйек аралығында ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы көлемі 5,8%-ға өсіп, 7,3 трлн теңгеге жетті.

Тоғыз айда мал шаруашылығы өнімінің көлемі 3,5%-ға ұлғайып, 3,2 трлн теңгені құрады. Ал өсімдік шаруашылығы өнімінің нақты көлем индексі 107,6% болды.

Салыстыру үшін, 2025 жылдың қорытындысы бойынша ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы нақты көлем индексі 105,9%-ды құраған. Оның ішінде өсімдік шаруашылығында – 107,5%, мал шаруашылығында 103,2% болған.

Шикізат ел ішінде көбірек өңделе бастады

Өзгерістер тек егістік алқаптары мен фермаларда ғана болған жоқ. Соңғы жеті жылда ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу секторы да айтарлықтай өсті.

Азық-түлік өнімдерін өндіру көлемі 1,7 трлн теңгеден 4 трлн теңгеге дейін ұлғайып, 2,4 есе артты.

Сусын өндірісі бұдан да жылдам дамыды. Бұл бағыттағы өнім көлемі 398 млрд теңгеден 1 трлн теңгеге дейін өсіп, 2,5 есе көбейді.

Бұл – саланы дамытудың маңызды бағыттарының бірі. Ауыл шаруашылығы шикізаты ел ішінде неғұрлым көп өңделсе, дайын өнім түрлері де соғұрлым көбейіп, экономикада қосылған құнның көбірек бөлігі сақталады.

Сондықтан қайта өңдеу кәсіпорындарын дамыту алдағы кезеңдегі негізгі міндеттердің бірі болып қала береді.

Қазақстанның ауыл шаруашылығы экспорты екі еседен астам өсті

Соңғы жеті жылда Қазақстанның ауыл шаруашылығы сыртқы нарықтардағы позициясын да нығайтты. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты 3,3 млрд доллардан 7 млрд долларға дейін өсіп, екі еседен астам ұлғайды.

Алдағы уақытта экспортты одан әрі арттыру өнім сапасын жақсартуға, өңдеу қуаттарын кеңейтуге және жаңа нарықтарды игеруге байланысты болмақ.

Бұл жерде мәселе тек өндіріс көлемін ұлғайтуда емес. Қазақстанда өндірілген өнімнің шетелдік тұтынушыларға өңделген күйінде көбірек жетуі де маңызды.

Агросекторға салынатын инвестиция көлемі артты

Ауыл шаруашылығындағы инвестиция көлемі де айтарлықтай өсті. 2019 жылы саланың негізгі капиталына 495 млрд теңге инвестиция салынса, 2026 жылы бұл көрсеткіш 1,2 трлн теңгеге жетті. Осылайша, инвестиция көлемі 2,4 есе артты.

Ендігі міндет – салынған қаражаттың тиімділігін арттыру.

Инвестициялар шаруашылықтардың техникалық базасын жаңартуға, заманауи техника сатып алуға, кәсіпорындарды жаңғыртуға, жаңа технологияларды енгізуге және жаңа жобаларды іске асыруға қажет.

Сонымен қатар аграршылардың қаржыландыруға қолжетімділігін қамтамасыз ету мәселесі де өзекті болып отыр. Шаруаларға маусымдық жұмыстарды жүргізу үшін де, шаруашылықтарды ұзақ мерзімді жаңғырту үшін де несие қажет.

Мемлекеттік қолдау тек өндіріс көлемін арттыруға емес, еңбек өнімділігі мен өндірістің тұрақтылығын көтеруге де ықпал етуі тиіс.

Еңбек өнімділігі артты, жалақы да өсті

Соңғы жеті жылда ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігі айтарлықтай өсті. 2019 жылы бір жұмыскерге шаққандағы көрсеткіш 2,5 млн теңге болса, 2026 жылы 6,2 млн теңгеге жетті. Яғни еңбек өнімділігі 2,5 есе артқан.

Осы кезеңде ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің орташа айлық жалақысы да үш есеге жуық өсті. 2019 жылы ол 115,4 мың теңге болса, 2026 жылы 320,8 мың теңгені құрады.

Саланың алдағы даму кезеңінде бұл көрсеткіштердің маңызы арта түспек. Өйткені өндірістің одан әрі өсуі еңбек өнімділігіне, технологияларды енгізуге және шаруашылықтарды басқару сапасына барған сайын көбірек тәуелді болады.

Қазақстандағы жылқы саны 5 миллионға жуықтады

Мал шаруашылығында да өзіндік өзгерістер бар. 2019-2026 жылдар аралығында ірі қара мал саны 10,8%-ға өсіп, 7,4 млн бастан 8,2 млн басқа жетті.

Қой мен ешкі саны 7,8%-ға артып, 19,2 млн бастан 20,7 млн басқа дейін ұлғайды.

Құс саны 45 млн бастан 49,1 млн басқа жетіп, 9,1%-ға өсті.

Алайда осы кезеңдегі ең жоғары өсім жылқы шаруашылығында тіркелді.

2019 жылы Қазақстанда 2,9 млн жылқы болса, 2026 жылы олардың саны 4,6 млн басқа жетті. Бұл – 58,6% өсім.

Ұсынылған деректерге сәйкес, Қазақстан жылқы саны бойынша әлемдегі алғашқы бес елдің қатарына кіреді.

2026 жылғы 1 қазандағы жедел статистика бұдан да жаңа көрсеткіштерді ұсынады. Еліміздегі ірі қара мал саны 8,8 млн басқа, қой мен ешкі саны 22,6 млн басқа, құс саны 49,2 млн басқа, жылқы саны 4,8 млн басқа жеткен. Ал түйе саны 311,6 мың басты құраған.

Ет, сүт және миллиардтаған жұмыртқа

2026 жылғы қаңтар–қыркүйек аралығында Қазақстанда тірідей салмақта 1,4 млн тонна ет өндірілді.

Сүт өндіру көлемі 3 млн тоннаға, ал жұмыртқа өндірісі 3,7 млрд данаға жетті.

Алдағы уақытта мал шаруашылығын дамыту тек мал басын көбейтумен шектелмейді.

Ендігі кезекте малдың өнімділігін арттыру, селекциялық-асыл тұқымдық жұмысты жетілдіру, жемшөп базасын нығайту, өнім сапасын жақсарту және оны терең өңдеу мүмкіндіктерін кеңейту маңызды болмақ.

Әр шаруашылықтың тиімділігі артқан сайын бүкіл саланың тұрақтылығы да нығая түседі.

Енді егіс көлемі ғана емес, қандай дақыл егілетіні де маңызды

Өсімдік шаруашылығын дамытудың келесі кезеңінде егіс құрылымын қайта қарау көзделіп отыр.

Бұл ретте бірден бірнеше фактор ескеріледі. Олардың қатарында нақты дақылдарға деген сұраныс, топырақ пен климаттың ерекшеліктері, сондай-ақ су ресурстарының қолжетімділігі бар.

Мұндай тәсіл сұранысқа ие дақылдар өндірісін кеңейтуге, мал азығы базасын нығайтуға және шаруашылықтардың табыстылығын арттыруға мүмкіндік береді.

Бұл ретте су мәселесі негізгі басымдықтардың біріне айналып отыр.

Сондықтан су үнемдеу технологияларын енгізу және ресурстарды ұтымды пайдалану ауыл шаруашылығын дамытудың маңызды бағыттары ретінде белгіленген.

Аграрлық ғылымнан нақты нәтиже күтіледі

Ауыл шаруашылығын технологиялық тұрғыдан жаңарту ғылымның қатысуынсыз мүмкін емес.

Негізгі бағыттардың қатарында селекция мен тұқым шаруашылығын дамыту, асыл тұқымды мал өсіру жұмысын жетілдіру және ғылыми ұйымдардың өндіріс орындарымен байланысын нығайту бар.

Сондай-ақ саланы цифрландыру мен ауыл шаруашылығы процестерін автоматтандыруға ерекше назар аударылып отыр.

Мұндағы басты міндет – ғылыми әзірлемелерді егістік алқаптарына, фермаларға және өңдеу кәсіпорындарына жедел жеткізіп, олардың өндірісте нақты нәтиже беруін қамтамасыз ету.

Ауыл шаруашылығының келесі кезеңі – жай ғана өсім емес

Соңғы жеті жылда Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені негізгі бағыттардың барлығында дерлік өсті.

Ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 9,8 трлн теңгеге, экспорт 7 млрд долларға, ал инвестиция көлемі 1,2 трлн теңгеге жетті. Азық-түлік өндірісі 4 трлн теңгеге дейін ұлғайып, жылқы саны 5 млн басқа жуықтады.

Алайда саланың одан әрі дамуы енді тек өндіріс көлемін арттырумен шектелмейді.

Басты назар еңбек өнімділігін көтеруге, техниканы жаңартуға, қаржыландырудың қолжетімділігін қамтамасыз етуге, өнімді өңдеуге, селекцияны дамытуға, цифрландыруға, суды үнемдеуге және жер ресурстарын тиімді пайдалануға аударылады.

Қазақстанның ауыл шаруашылығы қаншалықты тұрақты дамитыны және ішкі әрі сыртқы нарықтардағы позициясын қаншалықты нығайта алатыны осы бағыттардың нәтижесіне байланысты болмақ.