BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 371.31 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 419.32 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.59
استانا:

ەلباسىن ەلەمەۋ مە، قانداستارعا قاعاجۋ ما؟

فوتو: Азаттық

كوش باستالعالى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە ورالماندار ٴۇشىن قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق شەشىلگەن جوق. مىڭداعان قانداسىمىز ازاماتتىق جوق، ٴۇي-جاي، جۇمىس جوق ساندالىپ ٴجۇر. قازاق ەكەنىن دالەلدەۋ ەلارالىق پروبلەماعا اينالعالى قاشان. 1960 جىلدارى كەڭەستەر وداعى قىتايداعى 200 مىڭ قازاقتى جورعالاعان تىشقان وتپەيتىن شەكەرانى ٴبىر اپتا بويى ايقارا اشىپ قويىپ، ەنگىزىپ العانىن تاريحتان بىلەمىز.

سول كەلگەن قازاقتار قازاقستانعا قانشاما ۇلەس قوستى، ەڭبەك ەتتى، ەلىنە جەرىنە يەلىك ەتتى، قىسقاسى ۇلتتىعىمىزدى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك تۋدىردى. وسى اعيىندار ٴوسىپ جەتىلىپ سانى بۇگىن ميلليونعا جەتتى. ەگەر بۇلار كەلمەگەن بولسا شىعىس قازاقستاننىڭ جاعدايى قالاي بولار ەدى، قالاي بولعاندا دا قازاق وزىمەن ٴوزى ٴوسىپ جەتىلەتىنى، ورتاسىن تولتىراتىنى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى تاڭىنان باستاپ ەلباسى «اعايىنعا اق تىلەك» حاتىن جولداپ، الىستاعى قانداستاردى اتاجۇرتىنا شاقىردى. مۇنىڭ ۇلتتىق ساياسات ەكەنىندە داۋ جوق. «اتا جۇرتىن اڭساپ كەلگەن اعايىنداردان ەش نارسە اياماڭدار، ٴبارىن جاساڭدار، ولارعا بايلانىستى ماسەلەنى تولىعىنان شەشىڭدەر» دەپ ەلباسى ۇنەمى ەسكەرتىپ، الىستان كەلگەن اعايىندارعا اكەلىك قامقورلىعىن جاساپ كەلە جاتقانىن وتانداستار جاقسى تۇسىنەدى. سوناۋ قيىن قىستاۋ كەزەڭگە قاراماي قولتىعىنىڭ استىنا الىپ، جۇمساق الاقانىن جايعان نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا بارلىق وتانداستار وزدەرىن ماڭگىلىك قارىزدار سانايدى.

الايدا، بۇل كۇندە لاۋازىم يەلەرىنىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ەلەمەيتىنى قىنجىلتادى. ونى قويىپ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ەلباسىنا جالا جاۋىپ، حالىقتى اداستارۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ جاتقان ارانداتۋشىلاردىڭ ارەكەتىنە قۇزىرلى ورىندار، مەملەكەتتىك اقپارات قۇرالدارى ٴتىس جارىپ، اۋىز اشپايتىنى تاڭقالدىرادى. شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ، وتانىنا ورالعان وتانداستاردىڭ ماسەلەسى جايلى دقق-نىڭ v قۇىلتايىندا باسشىلىق ورگاندارعا ەلباسى قانشاما تاپسىرما بەرگەنىن بىلەمىز. ٴبىراق وسى ماسەلەگە قاتىستى سەڭ قوزعالار ەمەس. ماسەلە شەشىلگەندى قويىپ، كۇن سايىن جاڭا پروبلەمالار تۋىنداپ جاتىر. ەندى ەكى ەل اراسىنا اكە-شەشەسى ۆيزاسىز جۇرەدى دە ال، بالالارى ۆيزامەن جۇرەتىندى شىعاردى. سولاردىڭ ىشىندە كوپتەگەن ادامداردى الاڭداتىپ وتىرعان پروبلەما الىستان كەلگەن قانداستاردىڭ زەينەتاقى ماسەلەسى.

ەلباسىنىڭ حاتىن قابىلداپ، العاشقى بولىپ اتاجۇرتىنا ورالعان موڭعوليالىق قازاقتار سول ەلدە الىپ وتىرعان زەينەتاقىسىن مۇلدەم الا الماي دالادا قالدى. ەندىگى جەردە زەينەت دەمالىسىنا شىعاتىندار ٴۇشىن ولاردىڭ موڭعوليادا ىستەگەن ەڭبەك ٴوتىلى ەسەپكە الىنبايدى. تەك قازاقستاندا ىستەگەن جىلدارى عانا ەسەپتەلەدى. نارىقتىڭ قيىنشىلىق جىلدارىندا كەلگەن اعايىنداردىڭ كوبى ٴوز بەتىمەن كۇن كوردى. تەك موڭعوليادان كەلگەن اعايىندار ەمەس، قىتايدان، اۋعانستاننان، يراننان، پاكىستاننان كەلگەندەردىڭ دە كورگەن كۇندەرى وسى. تەك، تمد ەلدەرىنەن كەلگەن قازاقتردىڭ عانا بۇرىنعى ەلىندە ىستەگەن ەڭبەكتەرى ەسەپكە الىنادى. سوندا موڭعوليانىڭ كەڭەستەر وداعىنىڭ تىكەلەي وتارى، اتى جوق 16-رەسپۋبليكاسى بولعانىن پارلامەنتتەگى ساياساتكەرلەر بىلمەي مە؟. بىلەدى، ٴبىراق «باسى اۋىرماعاننىڭ قۇدايمەن ٴىسى جوق». نەگە وزدەرى كەسىپ-پىشىپ، كۇندە وزگەرتۋ جاساپ وتىرعان زاڭعا تولىقتىرۋ جاساۋعا بولمايدى. سول زاڭدى العاشىندا وزدەرى بەكىتتى عوي، ادام قۇقىعىنا، ادام ومىرىنە زيان شەكتىرەتىن مۇنداي زاڭدى باستابىندا نەگە بەكىتەدى. ٴتىپتى، موڭعوليادان كەلگەن ورالمانداردىڭ زەينەتاقىسىن داۋ-دامايسىز شەشۋدىڭ جولى وسى بولۋعا ٴتيىس. ال ولاي زاڭعا وزگەرىس جاساۋعا ق ۇلىقتارى بولماسا، موڭعوليا ۇكمەتىنە، پارلامەنتىنە نەگە ماسەلە قويمايدى. حالاقارالىق سوتقا نەگە جۇگىنبەيدى. كەشە موڭعوليا مەملەكەتىنە 40 جىل ەڭبەگىن سىڭىرگەن بايىرعى ازاماتىن زەينەتاقىلىق ۇلەسسىز قالدىرۋعا حالىقارالىق زاڭ نورمالارى بويىنشا ول ەلدىڭ دە قۇقى جوق. «اينالايىن، اعايىنىم، قانداسىم» دەپ ەلباسىنىڭ ٴوزى شاقىرعان تۋىسقانداردى قارتايعان شاعىندا دالاعا تاستاماۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇددەلى، مۇددەلى عانا ەمەس مىندەتتى.

مۇندا ەرەكشە ايتار بۇل ماسەلەگە شەتتەن كەلگەن اعايىنداردىڭ زارەدەي دە كىناسى جوق. ولاردىڭ قولىنان كەلەتىن، وزدەرى سوڭىنان ٴتۇسىپ شەشكىزەتىن شارۋا ەمەس. ولاي ىستەۋ مۇمكىن دە ەمەس. بۇل – تىكەلەي مەملەكەت شەشەتىن ماسەلە. بۇل ماسەلەنى شەشە الماسا، قازاقستان رەسپۋبليكاسى كەلگەن اعايىنداردى كەرى قايتارۋى كەرەك. قىتايداعى سياقتى بۇل ەلدە قازاق اعايىندارعا كۇنى بۇگىن قىسىم جوق. ٴتۇبى ٴبىر تۋىسقان، كيىز تۋىرلىقتى موڭعول اعايىندار قازاقتاردى جاتسىنبايتىنىنا كەپىلدىك بەرە الامىز. ال، ولاي ىستەۋگە كەشە «الەمدە گەرمانيا مەن يزرايلدەن كەيىن شەتتەگى قانداستارىن اتاجۇرتىنا شاقىرعان ٴۇشىنشى ەلمىز» دەپ جار سالعان قازاق ەلى نامىستانادى ەكەن ماسەلەنى شەشۋى كەرەك. ايتپەگەندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى، قانى ٴبىر ٴوز قازاعىن قارتايعان شاعىندا دالاعا تاستاۋ قانداي قيسىنعا كەلەدى؟

الەمنىڭ دامىعان 50 ەلىنىڭ قاتارىنداعى قازاقستاننىڭ اينالاسى مىڭنان اسپايتىن ورالمان زەينەتكەرگە ارنايى زاڭ قابىلداپ زەينەتاقى تولەۋگە قارجىسى جەتپەي وتىر ما؟ بۇعان شىعاتىن شىعىن حراپۋنوۆتاردىڭ جىمقىرعان قارجىسىنىڭ 0،001 پايىزىنا دا جەتپەيدى. مونگوليادا تۋىپ سوندا زەينەتكە شىققانداردىڭ زەينەتاقىسىن تولىعىمەن بەرگىزۋگە، وسىندا كەلىپ زەينەتاقىعا شىعۋشىلاردىڭ شەت ەلدە ىستەگەن ەڭبەك ٴوتىلىن ەسەپكە الىپ وتىرۋعا بايلانىستى وڭتايلى شەشىم ەنگىزۋدى ەڭبەك جانە الەۋمەنتتىك مينيستىرلىگىنە ەلباسى ٴۇش رەت تاپسىرما بەرگەنىن ەستىگەنبىز. وكىنىشكە قاراي «زاڭدا كورسەتىلمەگەن، قارجى جوسپارلانباعان، الدىن الا قاراستىرىلماعان، نەمەسە ٴبىزدىڭ قۇزىرىمىزدا ەمەس» دەگەن سياقتى قاتاڭ ستاندارت ۇستانعان شابلونمەن اۋىز جابادى.

شىنىن ايتساق ەلباسىنىڭ اق تىلەك حاتىن العان قازاقتار تۇنىمەن ٴبىر بىرىنەن ٴسۇيىنشى سۇراپ، اسپانعا بورىكتەرىن اتىپ، كەلۋگە اسىققان وتانداستار ٴدال مۇنداي كەلەڭسىزدىك تۋىندايدى دەپ ويلاعان جوق ەدى. بار وي، ارمانى ەلى، جەرى، اتاجۇرتى بولدى. سول ٴۇشىن تۋىپ وسكەن جەرىن، مەكەنىن، قىستاۋ قوراسىن، جايلاۋىن، ەلۋ جىل جيناعان مال مۇلكىن، ٴدان داۋلەتىن، باسىنداعى ٴۇيىن، جىلى ورنىن، مەملەكەتتىڭ ٴبىرىنشى ورىنباسارىنان باستاپ ۇلكەن-ۇلكەن لاۋازىمدارىن لاقتىرىپ تاستاپ، تەك ٴبىر چەمودانىن ارقالاپ اتاجۇرتىنا جەتتى. بۇلار كەلە قوي باقتى، كوشەنىڭ قارىن تازالاپ، اعاش وتىرعىزىپ ەگىن ەكتى، ەكى قولعا ٴبىر كۇرەك ۇستاپ، جانىن ايااماي ەڭبەك ەتتى. سويتە تۇرا كەشە مەن ٴمينيستىر بولعانمىن، باسشى ەدىم، ٴىرى تەحنولوگيالاردى باسقاردىم، ەندى مۇندا كەلىپ قوي باعىپ، قار تازالاپ قالدىم دەپ وكىنبەدى. كەرىسىنشە ماقتاندى، قانداي پاتريوتتىق سەزىم، قانداي ساعىنىش!

سول وتانداستار بۇگىن مىنە ٴوسىپ جەتىلىپ، ەلىمنەن الامىن ەمەس ەلىمە بارىمدى بەرەمىن، ٴبىر كىرپىشى بولىپ قالانامىن، ەلدىگىمىزدى، تاۋەلسىزدىمىزدى قورعاپ ساقتايمىن دەپ ۇرانداتىپ ٴجۇر. قازاقستاننىڭ قاھارمان حالقىنا، ەلباسىنا رازى ەكەنىن ەكى ٴسوزىنىڭ بىرىندە ايتادى. سوندا اۋزىن اشسا، جۇرەگى كورىنگەن ازعانتاي اعايىننىڭ زەينەتاقىسىن نەگە بەرە سالمايمىز؟ ادام ومىرگە ەكى رەت كەلمەيدى، سول جالعىز عانا كەلىپ جارىق ومىردە ەڭبەكتەنگەن ەڭبەگىنىڭ قىزىعىن كورە الماي و دۇنيەگە كەتۋ قانداي قيىن؟! قازاقستاننىڭ باسشىلارىن قويىپ، جالعىز-جارىم ازاماتتارىنىڭ زەينەتاقىسىن مۇلدەم ەمەس، ٴتىپتى ٴبىر ايمەن بەرمەي كورەيىكشى، نەمەسە قارتايعان شاعىندا زەينەتاقىسىنان ايىرىلىپ، ىشەرگە تاماق، كيەرگە كيىم تاپپاي وتىرعان سول وتانداستاردىڭ ورنىنا ٴوزىمىزدى ٴبىر ساتكە بولسا دا قويىپ كورەيىكشى. مۇمكىن، سوندا تۇسىنەرمىز.

«اتتەڭ توننىڭ كەلتەسى» بولماي، ەلباسىمىز ايتقانداي قازاقتى ىشىنەن الا كورمەي، ٴبارىن ٴبىر قازاق ساناپ ورالماندار توڭىرەگىندەگى تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەردى تولىعىنان شەشەتىن ۋاقىت جەتتى. ويتكەنى 28 جىل ٴوتتى عوي. مونگوليادا زەينەتكە شىعىپ كەلگەندەردىڭ كوبىسى و دۇنيەگە اتتانىپ، ازايىپ تا بارادى، وبال بار جەردە ساۋاپتىڭ بارىن دا ۇمىتپاعان ٴجون.

باسقانى قويعاندا وسى ىسكە تىكەلەي جاۋاپتى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ٴمينيسترى پارلامەنتكە نەگە زاڭ جوباسىن ەنگىزبەيدى؟ بۇل ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز قالا بەرەتىن انشەيىن كاكىر-شۇكىر ماسەلە ەمەس، ادام قۇقىن اياققا تاپتاعان قوعامدىق كەلەلى ماسەلە. ازاماتتىق قوعام قۇرىپ جاتقان قازاق ەلى ٴۇشىن دەموكراتيالىق ٴپرينسيپتىڭ ورەسكەل بۇزىلۋى. سوندىقتان ماسەلەنى شەشۋدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ٴمينيسترى، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى، قازاقستان رەسپۋليكاسى پارلامەنتىنەن تالاپ ەتەمىز؟!

ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى،

قوعام قايراتكەرى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي