BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 364.95 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 416.99 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.55
استانا:

ٴابدۋاقاپ قارا: قازاقستاننىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى ٴبىز ٴۇشىن ۇلكەن جەتىستىك ەكسكليۋزيۆ

استانادا ٴوتىپ جاتقان «زاماناۋي الەمدەگى وقۋ مادەنيەتى» تاقىرىبىنداعى ٴىىى حالىقارالىق وقۋ كونگرەسىنە تۇركيادان ارنايى كەلگەن عالىم، ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ٴابدۋاقاپ قارامەن تۇركياداعى قازاق قالامگەرلەرى جايلى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

- تۇركيادا قازاق تىلىندە جازاتىن جازۋشى بار ما؟

قازىرگى تاڭدا شىنىن ايتار بولساق، جازۋشى دەگەن جوق.

- قازاق تىلىندە جازاتىن جازۋشى عوي؟

- ٴيا. قازاق تىلىندە جازاتىن جازۋشىلاردى ايتىپ وتىرمىن. بۇرىن بار ەدى. التايدىڭ سۋىن ٴىشىپ، اۋاسىن جۇتىپ انادولىعا العاش كەلگەن اعالارىمىزدىڭ ىشىندە اۋىز ادەبيەتىن دامىتقان، ولەڭ ايتىپ، تەرمە ايتىپ، جىر توگەتىن جىراۋلارىمىز كوپ بولدى. وكىنىشكە قاراي، سونىڭ بارلىعى حاتقا ٴتۇسىپ، قاعاز بەتىندە قالتىرا المادىق. ويتكەنى التايدان تاكلاماكاندى باسىپ، گيمالايدى اسىپ انادولىعا جەتكەنشە ازاپ تارتىپ، قازىرگىدەي وقۋ-توقۋدى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بولمادى، سوندىقتان ونداي ادامدار ساۋساقپەن سانارلىق قانا بولدى. ونىڭ ۇستىنە تۇركياعا كەلگەن العاشقى جىلدارى قيىنشىلىقتار كوپ كەزدەستى. سولاردىڭ بارلىعىنان ارىلىپ، ەندى عانا مەكتەپ كورىپ، وقۋ كورىپ، عىلىم جولىنا بەت بۇرا باستادىق. جاستاردان دا عىلىمعا بەت بۇرعاندار كوپ.

- قازاق تىلىندە مە؟

- جوق. بارلىعى دا تۇرىك تىلىندە. سەبەبى دە جوق ەمەس. قازاق «قىسقا ٴجىپ كۇرمەۋگە كەلمەيدى، كۇرمەۋگە كەلسە، سۇيرەۋگە كەلمەيدى» دەيدى. سۇرانىس جوق، قازاق تىلىندە سويلەيتىندەردىڭ سانى از بولعاندىقتان، ول تىلدە گازەت اشۋ، جۋرنال اشۋ، ٴتىپتى مەكتەپ اشۋ دەگەن قيىن.

- سوندا تۇركيا بيلىگى تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلمەي وتىر ما؟

- تۇركيا تاراپىنان ەشقانداي قىسىم جوق. قالاعانىمىزدى جاساۋعا مۇمكىندىكتەر بەرىپ وتىر. ٴبىراق سول مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، ارەكەت جاسايتىن كوپشىلىك جوق. ياعني، قازاق ٴتىلىن پايدالانۋشىلار، قازاق تىلىندە سويلەيتىندەر از. سول سەبەپتى ٴسىزدىڭ قازاق تىلىندە شىعارعان گازەت-جۋرنالىڭىز، قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەرىڭىز ٴوزىن-وزى اقتامايدى.

- سىزدەر سوندا مۇنداي تىعىرىقتان قالاي شىعىپ جۇرسىزدەر؟

- بىزگە قازاقستانمەن تىعىز بايلانىس جاساۋ ٴتيىمدى. اسىرەسە ٴتۇرلى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق جيىنداردىڭ بەرەرى مول. مىسالى، ٴبىز وسىندا كورگەن-بىلگەندەرىمىزدى ٴوز ورتامىزعا اپارىپ ايتىپ، بايانداپ، ٴتىپتى بولماسا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ٴبولىسىپ، شەتتە جۇرگەن قازاقتاردىڭ كوزىن ۇيرەتۋگە بارىمىزدى سالامىز. مۇنداعى ماقسات، شەتەلدەگى جاستارعا، ٴبىر عانا تۇركيا ەمەس، باسقا شەتەلدە تۇراتىن جاستاردى دا ايتىپ وتىرمىن، وي سالۋ. مىسالى، تۇركيادان كەتىپ، گەرمانيادا، فرانسيادا، اۋستراليادا دا قازاق جاستارى وقىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي، ولار دا انا تىلىندە ەمەس. گەرمانياداعىلارى – نەمىس تىلىندە، فرانسياداعىلارى – فرانسۋز تىلىندە دەگەندەي. وسىندايدا ٴبىز ولارعا «قاي تىلدە وقىساڭدا وقى، ٴبىراق انا ٴتىلىن ۇمىتپا!» دەگەندى ۇنەمى ايتىپ وتىرامىز.

مۇنداي جاعدايلار مەنىڭ ٴوز باسىمنان دا وتكەن. ٴبىز وقىعان كەزدە تاۋەلسىز قازاقستان دەگەن جوق ەدى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىندا بولاتىن. ول كەزدە قازاقستانمەن بايلانىس قازىرگىدەي مىقتى ەمەس ەدى. مەن ٴوز-وزىمدى جەتىلدىرۋدى قولعا الدىم. اۋەلى كريليسانى وقىپ ۇيرەندىم. ودان كەيىن ٴتۇرلى ادەبي كىتاپتاردى وقىپ، ٴوز انا ٴتىلىمدى جەتىلدىرىپ الدىم. سونىڭ ارقاسىندا ٴقازىر قازاقستانعا تانىمال عالىم بولىپ، ەمىن-ەركىن كەلىپ-كەتىپ ٴجۇرمىن.

سوندىقتان دا مەن جاستارعا انا ٴتىلىن ٴبىلۋ ول – ۇلتشىلدىق نەمەسە ۇلتىن ٴسۇيۋ عانا ەمەس، الەمدىك دەڭگەيدەگى ابىروي، جۇمىس كوزى جانە بورىش ەكەنىن ايتامىن. ونىمەن قوسا، كوپ ٴتىل مەڭگەرۋ ٴارقاشان پايدالى. اسىرەسە وسىنداي جيىنداردىڭ جاستارىمىزعا بەرەرى كوپ. وقۋعا، جازۋعا، تۇسىنىسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

- جاستاردى ادەبيەتكە تارتۋدىڭ قانداي امالدارى بار؟

- قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگى، تۇركسوي سەكىلدى ۇيىمدار جانە قازاقستان تاراپىنان تۇركيادا ۇيىمداستىرىلاتىن اباي، اۋەزوۆ، اسەت ت.ب. قاتارلى اتاقتى تۇلعالارىمىزدىڭ مەرەكەلىك كۇندەرى، بولماسا مەرەيتويلىق داتالارى. مىسالى، 100، 150 جىلدىقتارى دەگەن سەكىلدى. وسىنداي ۇلكەن-ۇلكەن ادەبي، مادەني شارالار ٴجيى بولىپ تۇراتىن بولسا، ٴبىزدىڭ جاستارىمىزعا وي سالىپ، ٴتۇپ-تاريحىن تانىپ، ٴسوز ونەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانار دەگەن ويدامىز.

- جاستاردىڭ كىتاپ وقۋى، قازاقتىڭ كوركەم ادەبيەتىن تۇركياداعى قانداستارىمىزعا جەتكىزۋ جاعى قالاي؟

- جەتپەيدى دەپ ايتپاس ەدىم. سەبەبى ٴقازىر بارلىق جەردە، بارلىق ەلدە عالامتور بار. سول ارقىلى قالاعان كىتاپتى وقۋعا بولادى. ادەبيەت پورتالىنان-اق ٴبىراز اۆتوردى ٴبىلىپ، ٴبىراز كىتاپتى وقۋعا بولادى. ونىڭ سىرتىندا ٴقازىر كوپتەگەن كىتاپحانانىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى جۇمىس ىستەيدى. سولار ارقىلى دا ىزدەگەن كىتاپتى تابۋعا بولادى. ٴبىراق ٴبىر اتتەگەن-ايى بار...

- قانداي؟

- قازاقستانداعى كىتاپتىڭ بارلىعى دەرلىك كريليسامەن جازىلعان. بۇل شەتتەگى قازاقتار ٴۇشىن قيىن بولىپ تۇر.

- وتكەن جىلى ەلباسى وسى ماسەلەنىڭ ٴتۇيىنىن شەشۋدى قاراستىردى عوي.

- ٴيا، نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلى وتكەن جىلى قازاقستاندى لاتىن الىپبيىنە اۋىستىرۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. بۇل ٴبىز ٴۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. ولاي دەيتىنىمىز، جاڭاعى عالامتوردا تۇرعان كىتاپتىڭ بارلىعىن الداعى ۋاقىتتا لاتىن الىپبيىندە وقي الاتىن بولامىز. سول كەزدە اسىرەسە ەۋروپادا تۇراتىن قازاقتار بۇل كىتاپتاردى ەمىن-ەركىن وقۋعا مۇمكىندىك الاتىن بولادى. بۇل ٴوز كەزەگىندە ولاردىڭ انا تىلىنە دەگەن سۇرانىسىن ارتتىرىپ، وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى دەگەن سەنىمىمىز بار.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي