BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 360.71 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 411.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.38
استانا:

ونكولوگ دارىگەر: «ۋايىمداۋعا ۋاقىت جوق: الدىمىزدا – ناۋقاس، ارتىمىزدا – 40 جىلدىق تاجىريبە»

فوتو: Нұржас Жақсыбай

ادام بالاسى كەز كەلگەن ساتتە اجالمەن بەتپە-بەت كەلىپ، و دۇنيەگە اتتانىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلەدى. جىعىلىپ قالىپ، جەر جاستانۋىڭ دا، ۇيىقتاپ كەتىپ، قايتا ويانباۋىڭ دا مۇمكىن. ٴبىز ونداي كەزدەيسوق ولىمنەن قورىقپايمىز، ال دارىگەر قاتەرلى ىسىككە شالدىققانىمىزدى ايتسا – قاراداي قورقامىز. اجالدىڭ قۇرىعىنا ىلىنگەنىمىزدى ٴتۇسىنىپ، شاراسىزدىقتان شارق ۇرامىز. ال شىن مانىندە بۇل دەرت سونشالىقتى ٴقاۋىپتى مە؟ قازاقستاندا جىلىنا وسى دەرتكە قانشا ادام شالدىعىپ، قانشا ادام كوز جۇمادى؟ ونىڭ الدىن الۋ جولدارى بار ما؟ بۇل دەرتتى حالىق ەمىمەن ەمدەپ، ٴتىپتى ويدىڭ كۇشى ارقىلى جەڭۋگە بولا ما؟ baq.kz ٴتىلشىسى وسى جانە باسقا دا سۇراقتار توڭىرەگىندە استانا قالالىق «ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ» باس دارىگەرى تولەۋتايەۆ مۇحتار ەسەنجان ۇلىمەن سۇحباتتاستى.

«ەلىمىزدە جىلىنا 36 مىڭ ادامعا قاتەرلى دەرت دياگنوزى قويىلادى»

- ٴبىز كەز كەلگەن ساتتە اجالمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋىمىز مۇمكىن ەكەنىن بىلەمىز جانە ودان جاسقانبايمىز. ال قاتەرلى ىسىك دەرتىنە شالدىققانىمىز تۋرالى ەستىگەندە نە سەبەپتى سونشالىقتى قورقامىز؟

- ويتكەنى اجالدىڭ ٴدال قاي كۇنى، قاي ساتتە كەلەتىنىن بىلمەيمىز، سول سەبەپتى ونىڭ ٴالى كەلمەيتىنىنە ۇمىتتەنىپ جۇرە بەرەمىز. ونى اللانىڭ ٴىسى دەپ قابىلدايمىز. قاتەرلى ىسىك دەرتى دە تاعدىردىڭ جازعانى. وسىنداي دياگنوز قويىلعان ادامعا دارىگەرلەر شامامەن قانشا ٴومىرى قالعانىن ايتىپ جاتادى، سول سەبەپتى بويىمىزدى قورقىنىش بيلەيدى. ادام ٴوز دەنساۋلىعىنا سالعىرت قاراماۋ ارقىلى بۇل دەرتتىڭ الدىن الا الادى. تىم بولماعاندا دياگنوزدى ۋاقىتىندا انىقتاۋ كەرەك. بۇل دەرتكە شالدىققان ادامنىڭ ەل قاتارلى ۇزاق جىل ٴومىر ٴسۇرۋ مۇمكىندىگى بار. ونى ەمدەۋ جولدارى دا، دارى-دارمەكتەر دە كوپ. ٴتىپتى ونى سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ ٴبىر ٴتۇرى دەپ قانا قاراۋعا بولادى. قاتەرلى ىسىكتىڭ كوپ كەزدەسەتىن تۇرلەرىنە ارنالعان ارنايى سكرينينگتەن ٴوتۋ باعدارلاماسى بار. ەگەر ودان ۋاقىتىلى ٴوتىپ وتىرسا، ول ادامنىڭ بويىنداعى بۇل دياگنوزدى ەرتەرەك انىقتاۋعا كومەكتەسەدى، ناتيجەسىندە ٴجۇز پايىز جازىلىپ كەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.

فوتو: نۇرجاس جاقسىباي

- قاتەرلى ىسىك دەگەن قانداي دەرت جانە پايدا بولۋ سەبەپتەرى قانداي؟

- قاتەرلى ىسىك – اعزاداعى مۋتاسيالانعان جاسۋشالاردان پايدا بولاتىن دەرت. ول سالاۋاتتى ٴومىر سالتىن ۇستاماۋدان، شىلىم شەگۋدەن، دۇرىس تاماقتانباۋدان، يممۋنيتەتتىڭ تومەندەۋىنەن، سوزىلمالى دەرتتىڭ اسقىنۋىنان، رادياسيادان پايدا بولادى دەگەن بولجامدى سەبەپتەر بار، ال ناقتى سەبەبى ٴالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. مىسالى، كۇن ساۋلەسىنىڭ استىندا كوپ جۇرگەن ادام تەرى راگىنا شالدىعۋى مۇمكىن. سوزىلمالى گاستريت پەن اسقازان جاراسىنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولاتىن حەليكوباكتەر پيلوري دەپ اتالاتىن ميكرواعزا بار. ەگەر ونى ەمدەپ، اعزادان شىعارماسا، اسقازاننىڭ قاتەرلى ىسىگىنە الىپ كەلەدى.

- قازاقستاندا جىلىنا قانشا ادام راك دەرتىنە شالدىعادى؟

- جالپى قازاقستان بويىنشا 160 مىڭنان استام ادام قاتەرلى ىسىك دياگنوزى بويىنشا تىركەۋدە تۇر. جىلىنا 35-36 مىڭ ادامعا وسى دياگنوز قويىلادى جانە وسى دەرتتەن جىل سايىن 15-17 مىڭ ادام كوز جۇمادى. استانا قالاسى بويىنشا شامامەن 9500 ادام تىركەۋدە تۇرسا، ونىڭ ٴ150-ى – بالا.

- ەلىمىزدە راكتىڭ قاي ٴتۇرى كوپ جانە قاي ايماقتا ٴجيى كەزدەسەدى؟

- دۇنيە جۇزىندە دە، قازاقستاندا دا ايەلدەردىڭ ٴسۇت بەزى راگى كوپ كەزدەسەدى. سولتۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاقستان، قوستاناي، پاۆلودار وبلىستارى مەن كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى بۇل دەرتكە ٴجيى شالدىعادى. بولجامدى تۇردە ايتقاندا، ٴوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا، كليمات اسەرىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ول ايماقتاردىڭ قىسى تىم سۋىق، ال جازى تىم ىستىق بولادى. وعان دا بەيىمدەلۋ كەرەك، ونىڭ ٴبارى ادام اعزاسى ٴۇشىن وڭاي ەمەس.

«قاتەرلى دەرتتى ەمدەۋ ٴۇشىن كەروسين ىشەتىندەر بار»

فوتو: نۇرجاس جاقسىباي

- كەي ادامدار قاتەرلى ىسىكتى كوز تييۋ، ٴتىل تييۋمەن بايلانىستىرىپ جاتادى. بۇل قانشالىقتى دۇرىس؟

- بىرىنشىدەن، ادام بۇل دەرتكە تىل-كوز تيگەننەن شالدىقپايدى، ونىڭ بولجامدى سەبەپتەرىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ەكىنشىدەن، حالىق ەمىمەن ەمدەلىپ، جازىلىپ كەتكەن ادام كورگەن ەمەسپىن. ادام بۇل دەرتكە شالدىققانىن مويىنداعىسى كەلمەي، تىعىرىقتان شىعاتىن باسقا جول ىزدەي باستايدى. ٴتىپتى ەمدەلۋ ٴۇشىن كەروسين، جانۋاردىڭ مايىن ٴىشىپ، ۋلى ساڭىراۋقۇلاق جەيتىندەر بار. ولار اۋرۋى ابدەن اسقىنعان كۇيدە، قانشاما ۋاقىت جوعالتىپ بارىپ الدىمىزعا كەلەدى. ونداي كەزدە ٴبىز شاراسىز بولىپ قالامىز.

- بۇل دەرت تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋ تۇرلەرىنە جاتا ما؟

- راك دەرتىنىڭ ٴبارى تۇقىم قۋالامايدى. تۇقىم قۋالاۋمەن بايلانىستى ەكى ٴتۇرى بار: ٴسۇت بەزى وبىرى مەن توق ىشەكتىڭ قاتەرلى ىسىگى. ەكىنشى جاعداي ٴبىزدىڭ ەلدە كەزدەسپەيدى.

- وسىنداي جاعدايعا ۇشىراعان ادامعا جاقىندارى قالاي كومەكتەسۋى كەرەك؟

- بۇل – جۇقپالى اۋرۋ ەمەس، سوندىقتان قورقىنىشپەن قاراۋدىڭ قاجەتى جوق. سىرقاتتانعانعا دەيىن ول اداممەن قانداي قارىم-قاتىناستا بولدىڭىز، سونداي قارىم-قانىناستا بولىپ جۇرە بەرىڭىز. وعان تاياۋ ارادا ٴولىپ قالاتىن ادام رەتىندە قاراۋ – مۇلدە دۇرىس ەمەس.

«قازاقستاننان باسقا ەشبىر مەملەكەت بۇل دەرتتى تەگىن ەمدەمەيدى»

- قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋ قازاقستاننان باسقا قاي مەملەكەتتەردە تەگىن جۇزەگە اسىرىلادى؟

- قازاقستاندا بۇل دياگنوزدى انىقتاۋ ٴۇشىن وتەتىن ساراپتامالار اقىلى تۇردە بولادى، ال دياگنوز قويىلعاننان كەيىن ەمدەلۋ – تەگىن. شەتەلدە بۇل دەرتتى تەك اقىلى تۇردە انىقتاپ، اقىلى تۇردە عانا ەمدەيدى. بۇل «مەديسينالىق تۋريزم» دەپ اتالادى. وڭتۇستىك كورەيادا مەديسينالىق تۋريزممەن شۇعىلدانبايتىن ٴبىر ەمحانا جوق، سونداي-اق يزرايل، گەرمانيا ەلدەرىندە دە مەديسينالىق تۋريزم كەڭىنەن تاراعان. ال قازاقستاندا ٴدال سول دياگنوزدى ول جاقتان ون ەمەس، جۇزدەگەن ەسە ارزان باعادا انىقتاپ، تەگىن تۇردە ەمدەيدى. وسىدان 8-9 جىل بۇرىن ەلىمىزدە قاتەرلى ىسىكتى ٴبىرىنشى، ەكىنشى ساتىسىندا انىقتاۋ كورسەتكىشى 45-46 پايىز بولسا، ٴقازىر 60 پايىزدان استى. بۇل قالالىق ەمحانا دارىگەرلەرىنىڭ بىرىگىپ جاساعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. ال شەتەلدەردە ٴبىرىنشى، ەكىنشى ساتىسىندا دياگنوز قويۋ كورسەتكىشى – 70 پايىز.

- قاتەرلى ىسىك دياگنوزىن باستاپقى كەزدە انىقتاۋ بويىنشا شەتەلمەن تەرەزەمىز تەڭەسىپ قالدى دەۋگە بولادى ەكەن عوي؟

- ارينە، سولاي دەۋگە بولادى. ٴبىزدىڭ ورتالىقتا 135 دارىگەر جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى الىس، جاقىن شەتەلدەردىڭ ەمحانالارىنا بارىپ، بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ كەلەدى. شەتەلدە قانداي ەمدەۋ ادىستەرى قولدانادى، بىزدە دە سونداي ادىستەر مەن دارى-دارمەكتەر قولدانادى.

«جۇرتتىڭ ٴبارى لۋيزا حەي ەمەس»

- امەريكالىق جازۋشى، پسيحولوگ لۋيزا حەيدى ٴوزىنىڭ جاتىرىندا پايدا بولعان قاتەرلى ىسىكتى ويدىڭ كۇشىمەن ەمدەگەن العاشقى ادام رەتىندە بىلەمىز. وعان دارىگەرلەر دەرتى تىم اسقىنىپ كەتكەنىن، 2-3 ايلىق ٴومىرى عانا قالعانىن ايتقان كەزدە ول سالىن سۋعا جىبەرمەگەن. لۋيزا حەيدىڭ ٴوزى بۇل تۋرالى «قاتەرلى ىسىك – تەرەڭ جان جاراسىنان، ىشتە ساقتاپ جۇرگەن قۇپيانى ەشكىممەن ٴبولىسىپ ايتا الماۋدان، قايعى-قاسىرەتتەن پايدا بولاتىن دەرت. ادام ٴوزىنىڭ قاتەلىگىن ٴوزى كەشىرىپ، وتكەن ومىرىنە ماحابباتپەن قاراي بىلگەن جاعدايدا عانا بۇل دەرتتەن ساۋىعا الادى» دەپ جازادى. بۇعان قاتىستى ويىڭىز قانداي؟

- لۋيزا حەيدىڭ قاتەرلى دەرتتى ويدىڭ كۇشىمەن ەمدەپ العانى، ونىڭ پسيحولوگ رەتىندە جازعان ەڭبەكتەرى وسى دەرتكە شالدىققان كوپتەگەن ادامعا ٴۇمىت سىيلادى. ول مويىمايتىن، جاسىمايتىن، جۇرەكتى ادام جانە ونداي ادامدار كوپ ەمەس. دەگەنمەن، جازىلماس دەپ سانايتىن دەرتتى جەڭە بىلگەن جاندار ٴبىزدىڭ دە تاجىريبەمىزدە بار. ادامنىڭ اعزاسى، جاراتىلىسى تاڭعاجايىپقا تولى. ٴتىپتى، ادام تۋبەركۋلەز دەرتىن دە ٴدارىسىز ەمدەي الۋ قاسيەتىنە يە. تاجىريبەمىزدە ونداي دا جاعدايلار بولدى: ادامنىڭ وكپەسىن ارنايى قۇرىلعىمەن تەكسەرگەن كەزدە بۇرىن تۋبەركۋلەزگە شالدىققانىن بىلدىرەتىن ٴىز كورۋگە بولادى، ول ٴىزدى باسقا دەرتتەرمەن شاتاستىرىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ قىزىعى، ول ادام قاي ۋاقىتتا تۋبەركۋلەز بولىپ، قاي ۋاقىتتا جازىلىپ كەتكەنىن سەزبەي قالعان. سول سياقتى قاتەرلى ىسىك دەرتىنە شالدىققانىن سەزبەي، دارىگەردىڭ كومەگىنسىز قۇلان-تازا جازىلىپ كەتكەندەر بار.

- مەديسينا سالاسىندا جۇرگەلى قانشا ادامعا وتا جاسادىڭىز؟

- وسى سالادا جۇرگەنىمە 36 جىل بولدى. 1983 جىلى سەمەي مەملەكەتتىك مەديسينالىق ينستيتۋتىن «ەمدەۋ ٴىسى» ماماندىعى بويىنشا ٴتامامدادىم. ەڭبەك جولىم سەمەي قالالىق اۋرۋحاناسىندا حيرۋرگ بولۋدان باستالدى. باستاپقىدا كىمگە وتا جاساعانىمدى، قانشا ادامعا جاساعانىمدى ساناپ جۇرەتىنمىن، ال ٴقازىر مۇلدە سانامايمىن. دارىگەرلەر كۇنىنە ورتاشا ەسەپپەن 4-5 وتا جاسايدى.

- قىزمەت جولىن حيرۋرگ بولۋدان باستاپ، كەيىن پەرزەنتحانادا جالعاستىرعانىڭىزدى ايتتىڭىز. نەگە باسقا ەمەس، مەديسينانىڭ ٴدال وسى سالاسىنا اۋىستىڭىز؟

- 49 جىل بۇرىن اكەم وسى سىرقاتتان قايتىس بولدى. بۇل – ٴالى دە زەرتتەي ٴتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن سالا. وزىمە بۇل دەرتتىڭ الدىن الۋ جولدارىن زەرتتەپ، ناۋقاستارعا كومەكتەسۋگە سەرت بەرگەنمىن. قالاي ۋاقىتىلى دياگنوز قويىپ، ەمدەۋ جولدارىن ۇيرەنىپ، ونى باسقا دا دارىگەرلەرگە ۇيرەتكىم كەلدى. 1992 جىلى سەمەي قالالىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى بولعان كەزدە قان راگىنا شالدىققان بالالارعا كومەكتەسىپ، اعىلشىن، نەمىس تىلدەرىن مەڭگەرىپ، شەتەلدەگى دارىگەرلەرمەن بايلانىستا بولدىم. ٴسويتىپ، گەرمانيادا قولداناتىن ەم ٴتۇرىن وڭىردە قولدانا باستادىق.

«ونكولوگيا سالاسىن تاڭداعان ماماننىڭ كۇيزەلىسكە تۇسۋگە قاقىسى جوق»

فوتو: نۇرجاس جاقسىباي

- وتا قايعىلى جاعدايمەن اياقتالعان جاعدايلار بولدى ما؟ ونداي كەزدە قانداي سەزىمدە بولاسىز؟

- مەنىڭ تاجىريبەمدە وتا ۇستىندە نەمەسە وتا اياقتالا سالىسىمەن ادامنىڭ ومىردەن وزىپ كەتۋ جاعدايى بولىپ كورگەن جوق. ونداي وكىنىشتى جاعداي بولماس ٴۇشىن ناۋقاستى الدىن الا دايىنداپ، مەديسينالىق تەكسەرىستەن وتكىزەمىز. بىردە قاتەرلى ىسىكتىڭ ٴۇشىنشى جانە ٴتورتىنشى ساتىسىنىڭ ورتاسىنداعى ايەلگە وتا جاسادىم. ول 65 جاستا ەدى. ونىڭ قانت ديابەتى، سوزىلمالى برونحيت سياقتى قوسىمشا سىرقاتتارى بولدى. سونداي-اق، وتىندە تاس بار ەكەن. ول وتا جاسار كەزدە جاتىر ىسىگىمەن بىرگە ٴوتتى دە الىپ تاستاۋىمدى سۇرادى. ٴسويتىپ ٴبىر ەمەس، بىرنەشە وتا جاساۋعا تۋرا كەلدى. وتادان كەيىن ناۋقاس ينسۋلت الىپ، ٴۇش كۇننەن كەيىن جۇرەكتىڭ ينفاركتىسى بولىپ قالدى. ونى سول دەرتتەن دە امان-ەسەن الىپ شىقتىق.

- كۇن سايىن الدىڭىزعا قاتەرلى دەرتكە شالدىققان قانشاما ادام كەلەدى. ناۋقاسپەن قوسا ونىڭ جاقىندارىنا دا جاعدايدى ٴتۇسىندىرىپ ايتاسىز. ٴوزىڭىزدىڭ كۇيزەلىسكە ٴتۇسىپ كەتەتىن ساتتەرىڭىز بولماي ما؟

- بۇل ماماندىقتى، ونىڭ ىشىندە ونكولوگيا سالاسىن تاڭداعاننان ادام كۇيزەلىسكە تۇسۋگە قۇقىسى دا، ۋاقىتى دا بولمايدى. الدىمىزعا كەلگەن ناۋقاستى ۇلكەن-كىشى دەپ بولمەيمىز. ەڭبەكتەگەن بالادان 90-داعى قاريالارعا دا وتا جاسايمىز. الدىمىزعا كەلگەن ناۋقاسقا قالاي كومەكتەسۋگە بولاتىنىن، قالاي دۇرىس شەشىم قابىلداۋ كەرەك ەكەنىن ويلاپ تۇرامىز. وتا جاساعان كەزدە كوپ قان كەتىپ نەمەسە وتا جاسايتىن اعزانىڭ قاسىنداعى باسقا دا اعزالار زاقىمدانعان بولۋى مۇمكىن. سونداي كەزدە وتا جاساۋ بارىسىندا قوسىمشا شەشىم قابىلداۋعا تۋرا كەلەتىن كەزدەر بولادى. مىسالى، اسقازان وبىرى بولسا، ول ونىڭ جانىنداعى ۇيقى بەزى، باۋىر، كوكباۋىرعا تاراپ كەتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا وسى مۇشەلەردىڭ بارىنە وتا جاساۋعا تۋرا كەلەدى. ال ناۋقاسپەن بىرگە كۇيزەلىسكە ۇشىراپ كەتسەك، وعان كىم كومەكتەسەدى؟

- وزىڭىزدەن سۇحبات الۋعا كەلىسۋ ٴۇشىن 3-4 اپتا ۋاقىتىمىز كەتتى. جۇمىس كەستەڭىز تىعىز بولعاندىقتان، بىزگە ۋاقىت تابۋ ٴسىز ٴۇشىن قيىن بولدى. جۇمىستاعى ٴبىر كۇنىڭىز قالاي وتەدى؟

- تاڭعى جەتىدەن كەتە جۇمىسقا كەلىپ، كەشكى توعىزعا قاراي ۇيگە قايتام. وسى ارالىقتاعى ۋاقىت ناۋقاستاردى قابىلداپ، ولارعا جاعدايدىڭ قالاي ەكەنىن تۇسىندىرۋگە، دارىگەرلەرمەن كەڭەس وتكىزۋگە، وتا جاساۋعا قاتىستى شەشىم قابىلداۋعا كەتەدى. بۇل جەر دارىگەرلەردىڭ ەكىنشى ٴۇيى بولىپ كەتتى دەۋگە بولادى.

- سۇحباتىڭىز ٴۇشىن راحمەت!

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي