USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
استانا:

توقتار اۋباكىروۆ: مەن ۇشپاسام دا قازاقستان ٴوز تاۋەلسىزدىگىن الاتىن ەدى ەكسكليۋزيۆ

ول: «قازاقستان تاۋەلسىزدىك الدى دەپ ەستىگەندە قۋانباعان قازاق جوق، تىماعىمىزدى اسپانعا لاقتىرىپ ەدىك» دەيدى. ول عارىشقا ۇشقاندا دا قۋانباعان قازاق جوق. «قازاقتان دا ٴبىر عارىشكەر تۋدى-اۋ!» دەگەن ماقتانىش كەرنەگەن جۇرەكتەر ونىڭ عارىش-ساپارىن اڭىزعا اينالدىردى. ٴتىپتى، قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەردىڭ جەرگە ورالۋى مەن قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىن كوسموستىق بايلانىسقا بالايتىندار دا جوق ەمەس. ال ول بولسا 1986 جىلى جەلتوقساندا جانىن قيعان، جاسىن توككەن، جاستىعىن بەرگەن، قاجىر-قايراتىن جۇمساعان ۇل-قىزدارىمىزدى، تاۋەلسىزدىك جولىندا تاپتالعان نامىستار مەن توگىلگەن اردى ۇمىتۋعا بولمايدى دەيدى.

1990 جىلداردان دا بۇرىنىراق قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الماي تۇرىپ تا ۇلكەن ۇمىتتە بولدى. ول – قازاقتان دا عارىشكەر شىعاتىن بولدى-اۋ دەگەن ٴۇمىت ەدى. سول ٴۇمىتتى اقتاۋ ٴۇشىن ۇلكەن باستىقتار، جوعارىدا، اق ۇيدە وتىرعاندار بۇيىرىق بەرىپتى، قونايەۆتان باستاپ. ٴتىپتى سول كەزدە ٴبىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكەدەمياسى كولەمدى باعدارلاما دا جاساعان ەكەن. «قازاقستان عارىشى» دەپ اتالعان ەدى. الايدا قازاقتان عارىشكەر شىعۋ، قازاق ۇلتىنىڭ ٴۇمىتىن اقتاۋ ديماش احمەت ۇلىنىڭ تۇسىنىدا مۇمكىن بولمادى. ەشكىم قازاقستان اتىنان عارىشقا ساپار جاساي المادى.

ٴوز ىسىنە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ونى ۇلت الدىنداعى ابىرويىنان دا باس تارتۋعا ماجبۇرلەدى. ميكويان ديزاين بيۋروسىنداعى جۇمىسىنا دەگەن ادالدىعى ونى ۇلتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنەن، ٴبۇتىن ٴبىر حالىقتىڭ ارمانىن ورىنداۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەن باس تارتۋعا سەبەپ بولدى.

«ٴدال سولاي بولدى. ٴوزىم ويلاعان دارەجەمە جەتتىم، سودان كەيىن تاعى دا ۇسىنىس بولدى. ۇسىنىس بولعاندا نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلىنان بولدى. ول كەزدە ول ٴبىرىنشى حاتشى ەدى. مەنى شاقىرىپ ايتتى: «ٴبىزدىڭ جەرىمىزدەن كوپتەگەن عارىشكەرلەر ۇشىپ جاتىر، ٴبىراق ٴالى قازاق ۇلتىنان عارىشكەر شىققان جوق» - دەدى. مەن ول كەزدە ٴوزىم مەجەلەگەن دارەجەگە جەتكەن ەدىم. تاجىريبەم دە مول بولدى. ناعىز امبەباپ سىناقشى-ۇشقىش دارەجەسىنە جەتتىم. وكىنىشكە قاراي، ول كەزدە مەنىڭ ارىپتەستەرىمنىڭ ٴبىرى ومىردەن ٴوتىپ كەتتى، ٴبىرى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ۇشۋعا جارامسىز بولدى. سول كەزدەگى ەڭ اۋىر جۇمىستاردى اتقاراتىن ەكى-اق ادام قالدىق. سوڭعى ۇلگىدە جاساقتالعان ميگ-29، ميگ-31 ۇشاقتارىن باسقاراتىن ادام جوق. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ سوندىقتان دا مەن نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۇسىنىسىنان تاعى دا باس تارتتىم» - دەيدى حالىق قاھارمانى.

وزىمەن اقىلداسپاي-اق قازاق اتىنان عارىشقا ۇشادى دەپ جاريالاپ جىبەرگەن ەلباسىنا دەگەن وكپەسى قارا قازانداي بولعان باتىر ۇلدىڭ پرەزيدەنتكە اشۋلاناتىن دا ٴجونى بار.

«اشۋىم قاتتى ەدى. الايدا نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلىنىڭ كۇلكىسى دە، سويلەگەن سوزدەرى دە وتە قاتتى اسەر ەتەدى. اشۋلانىپ باراسىڭ، كۇلىپ قايتاسىڭ. باسقالارعا قانداي ەكەنىن قايدام، ٴوز باسىم قانشا اشۋلانىپ، رەنجىپ بارسام دا، بىر-ەكى اۋىز سوزدەن كەيىن ٴجىبىپ قالامىن. اشۋىم تارقاپ كەتەدى» - دەيدى اڭعال مىنەز باتىر اعامىز.

ٴوزىنىڭ ۇلتى ٴۇشىن، حالقىنىڭ يگىلىگى ٴۇشىن، ٴوزى ايتقانداي، «تاپتالعان قازاق رۋحىن كوتەرۋ ٴۇشىن» دەر شاعىندا كەرەك بولىپ تۇرعان وسى عارىش ساپارىن نەگە كەشىكتىرە بەرگەنىن توقتار اۋباكىروۆ ٴوزى ايتىپ بەردى.

«ونىڭ سەبەبى مىناداي. مەن ٴار ٴىسىمدى جول ورتادا تاستاپ كەتپەيتىن اداممىن. جاڭا دا ايتىپ جاتىرمىن، تاعى ايتايىن، مەن ٴوزىم كاسىبي تۇرعىدا قانشا بيىككە شىقسام دا، ٴوزىمدى ٴالى دە سىناقشى-ۇشقىش رەتىندە جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدىم دەپ ەسەپتەمەدىم. وزىمە كوڭىلىم تولمادى. ٴارى قانشاما سىناقتان ٴوتىپ، قانشالىقتى قيىندىقپەن ميكويان ديزاين بيۋروسىنا كىرگەنىمدى جاقسى بىلەمىن. سونى بىلە تۇرا ولاردى مەنسىنبەگەندەي، وسى ماماندىقتى يگەرە الماعان ادام سەكىلدى بولمايىن دەپ سىناقشى-ۇشقىش تاجىريبەسىن ودان ارى شىڭداي تۇسكىم كەلدى. ەڭ جوعارعى شىڭىنا شىققىم كەلدى. ەڭ ۇزدىك سىناقشى-ۇشقىش اتانۋعا تىرىستىم. سونداي ماقسات قويدىم الدىما. بۇل ويىمدى قونايەۆقا دا، نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلىنا دا ايتقان ەدىم. الايدا 1991 جىلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الاردىڭ الدىندا جوعارعى كەڭەس تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى العىشارتتارىن جاساپ، دەكلاراسيا قابىلداپ جاتقان كەزدە قازاق جەرىندە جاسالعان عارىشتىق قۇرىلىمدار، ساۋىت-سايمانداردىڭ بارلىعى دا وسىندا قالادى دەگەن شەشىم دە شىققان بولاتىن. ٴدال وسى كەزدە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «توقتار عارىشقا ۇشۋعا دايىن» دەپ جاريالاپ جىبەردى»، - دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى.

پرەزيدەنتتىڭ قابىلداۋىنان شىققان بولاشاق عارىشكەر ٴۇشىن ماسكەۋگە جەتۋدىڭ ٴوزى مۇڭ بولاتىن. دەگەنمەن، ەل ٴۇشىن، قازاق ٴۇشىن ماڭىزدى ماسەلەدە ونىڭ جولىنا ەشكىم دە كولدەنەڭ تۇرا العان جوق.

«ول كەزدە نۇرتاي ٴابىحاي ۇلى پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى ەدى. شىققان سوڭ مەن ول كىسىگە ايتتىم: «نۇرەكە، جاعداي وسىلاي. سامولەت ۇشىپ كەتەدى، مەن ۇلگەرمەيمىن. قالاي بولار ەكەن» - دەپ. ول كىسى «جارايدى، وتباسىڭدى الىپ، جينال دا، اۋەجايعا بار. سەنى سول جەردە ۇشاق كۇتەتىن بولادى»، - دەدى. ايتقانىنداي، مەنى كۇتىپ تۇر ەكەن. ماسكەۋگە جەتتىك. سول جەردە تاسس اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ عيماراتىندا جينالىس ٴوتتى. نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلى بار، كەڭەس ۇكىمەتى، باق ٴمينيسترى بار، اقپارات قۇرالدارى بار – ٴبارى كەلىپتى. سول جەردە مەنى قازاق ۇلتىنان شىققان العاشقى عارىشقا ۇشۋشى ۇمىتكەر رەتىندە تانىستىردى. سول ساتتەن باستاپ مەن عارىشقا ۇشۋعا دايىندىقتى باستاپ كەتتىم. بىرنەشە كۇننەن كەيىن ارنايى كوميسسيانىڭ تەكسەرۋلەرى باستالدى. ارنايى عارىشكەرلەردىڭ دەنساۋلىعىن باقىلايتىن گوسپيتالگە جاتتىم. ٴبىر ايلىق دايىندىقتان كەيىن گوسپيتالدەن قولىما «عارىشقا ۇشۋعا دايىن» دەگەن انىقتامانى الىپ شىقتىم. سودان 2 ٴساۋىر كۇنى بايقوڭىرعا – جۇلدىزدى قالاشىققا كەلدىم. وسى كۇننەن باستاپ مەنىڭ شىنايى عارىشكەر رەتىندەگى دايىندىعىم باستالدى»، - دەپ ەسكە الادى سول ٴبىر جىلدارداعى قورقىنىشىنان قوبالجۋى باسىم كۇندەردى.

«مەنىڭ ەڭ ۇلكەن كوڭىل اۋدارعان ماسەلەم وسى بولدى. سوعان قاراپ وتىرىپ مەن ٴوزىمدى تەكتەن-تەككە ۇشىپ بارىپ كەلدىم دەپ ەسەپتەمەيمىن» دەگەن عارىشكەر قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى ۇشقان عارىش-ساپارىن كىمدەر قارجىلاندىرعانىن دا جاسىرمادى.

«ول كەزدە ٴالى دە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىندا ەدىك. مەن كەڭەس ۇكىمەتى اتىنان ۇشتىم. سوندىقتان قارجى دا كەڭەس ۇكىمەتىنىكى بولدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن دە ٴبىزدىڭ ەلدە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ اقشاسى اينالىمدا بولدى عوي. رەسەي ٴوز اقشاسىن وندىرە باستاعان تۇستا قازاقستانعا ۆاگون-ۆاگون اقشا كەلدى. قايدا جۇمساۋدى بىلمەگەن ەدىك. ول ٴجاي عانا قاعاز ەدى. مەنىڭ ۇشىپ بارىپ كەلۋىم دە، باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىز دا سول ۆاگون-ۆاگون قاعازدىڭ ارقاسى ەدى. قازاقستان ٴبىر تيىن دا شىعارعان جوق. تالعات ۇشقان كەزدە ٴبىز ٴوز اقشامىزدى، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اقشاسىن جۇمساعان ەدىك»، - دەيدى عارىشكەر.

بايقوڭىردى قازاقستاننىڭ ٴوز قاراماعىندا قالدىرۋ ٴۇشىن توقتار اۋباكىروۆ ٴبىر ادامداي تەر توككەن. الايدا، بەلگىلى سەبەپتەرمەن، اسىرەسە، باستىسى، قايتا قۇرۋ زامانىنا تاپ كەلىپ، نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قىسپاعىنان شىعا الماي جاتقان قازاقستان بيلىگى بايقوڭىردى جالعا بەرۋدى ۇيعارعان ەدى.

«بۇل جايلى مەن 1992 جىلدان باستاپ ايتىپ كەلەمىن. «ٴبىز حالىقارالىق ۇلكەن ٴبىر كوسموپورت جاسايىق، ونىڭ قۇرامىنا بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك عارىش اگەنتتىكتەرىن كىرگىزەيىك» دەگەن ۇسىنىستى كوپ ايتتىم. سىرت ەلدەر ٴۇشىن ٴبىز – قازاقستان قوناقجاي مەملەكەتپىز. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، قازاقستان حالقىنىڭ اراسىندا 130-دان استام ۇلت بار. بارلىعى دا قۇشاعىمىزعا سيىپ وتىر. سول سەكىلدى، الەمدە عارىش سالاسىمەن اينالىساتىن ەلدەردى دە كوسموپورتتىڭ قۇرامىنا كىرگىزۋگە مۇمكىندىگىمىز بار ەدى. ودان بىزگە پايدادان باسقا زيانى جوق بولاتىن. ٴبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ، ۇرپاعىمىزدىڭ وسى سالانى جەتىك مەنگەرۋلەرىنە مۇمكىندىك بولاتىن ەدى. ەڭ سوڭعى تەحنولوگيالاردى مەڭگەرىپ، جاڭا ٴبىلىم، جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتەر ەدىك. الايدا مەنىڭ وسى بايقوڭىردى ٴوز مەنشىگىمىز رەتىندە پايدالانۋعا جاساعان جوسپارىم قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن قولداۋ تاپپاي قالدى. ٴبىر جاعىنان ساياساتتىڭ دا سالقىنى ٴتيدى. وسى ٴوز عارىش كەڭىستىگىمىزدى پايدالانا الماي، وزگەگە جالعا بەرۋگە مەن كەلىسپەي، كەتىپ قالعان ەدىم. سول كەزدە بىزگە بايقوڭىردى ٴوزىمىز يگەرۋگە مول مۇمكىندىگىمىز بولعان ەدى. قازىرگى تاڭدا دا بايقوڭىردىڭ بولاشاعى ب ۇلىنعىر. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، رەسەي ٴۇش بىردەي عارىش الاڭىن سالىپ الدى. ٴبىرى – پريسەلسكيي، ٴبىرى – قيىرشىعىستا، ال ٴۇشىنشىسى – جاريالانبايتىن، اسكەري سىناق وتكىزەتىن اسكەري-كوسمودروم. جانە ولار الداعى 30 جىلعا دەيىن تەك رەسەيلىك زىمىرانداردى عانا ۇشىرامىز دەپ جازىپ جاتىر»، - دەيدى توتار وڭعارباي ۇلى.

وسى ورايدا توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ عارىشقا ۇشۋىمەن قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىن بايلانىستىرىپ، ىرىم ەتەتىندەر جايلى سۇراعان ەدىك، عارىشكەر اعامىز بۇل تاريحي سايكەستىك قانا دەگەندى ايتتى.

«مەن كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ سوڭعى ٴ72-شى عارىشكەرىمىن. مەن جەرگە قوندىم، مەنەن كەيىن 16 مەملەكەتتىڭ ەڭ سوڭىندا قالعان قازاقستان دا ٴوز تاۋەلسىزدىگىن الدى. ارينە، بۇل – تاريحي ٴسات جانە بىر-بىرىمەن وتە سايكەس كەلگەن ٴسات. بۇعان دەيىن قالعان 14 مەملەكەت ٴوز-وز جايلارىنا كەتىپ، قۇرامدا رەسەي مەن قازاقستان عانا قالعان بولاتىن. مەن ۇشپاسام دا قازاقستان ٴوز تاۋەلسىزدىگىن الاتىن ەدى. سەبەبى مەن ۇشۋعا دايىندالىپ جاتقان كەزدىڭ وزىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العىشارتتارىن دايىنداپ قويعان. مەن 2 قازان كۇنى ۇشسام، قازاق ەلى 29 تامىزدا كونستيتۋسيانى قابىلداپ، جوعارعى كەڭەستىڭ شەشىمى شىعىپ قويعان بولاتىن»، - دەيدى كەڭەس وداعىنىڭ ەكى رەتكى باتىرى.

الەمدىك عارىش ساپارى تۋرالى ٴسوز بولعاندا، اسىرەسە، شەتەلدىك قالتالىلار عارىشقا اقشاسىن تولەپ، تۋريست رەتىندە بارىپ كەلەتىنى ويعا ورالادى. ال سونداي كولەمدەگى اقشانى ٴبىز بالەنباي جىل وقىپ، سوعان جۇمسايمىز. وسىندايدا «سول اقشانى تۋرا تولەپ، ٴبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارى دا ۇشىپ كەلۋىنە بولماس پا ەدى؟» دەگەن سۇراق كوكەيگە كەلەدى ەكەن.

«جوق. مەن وعان كەلىسە المايمىن. نەگە دەسەڭىزدەر، عارىشقا ۇشۋ ٴۇشىن ۇلكەن دايىندىق بولۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ ماقساتى – عارىشكەردىڭ سانىن كوبەيتۋ ەمەس. قازاقستاننىڭ ماقساتى – عارىش ارقىلى پايدا تابۋ. پايدا دەگەنگە ويلاماڭىزدار، عارىشتا اقشا ٴوندىرىپ جاتىر ەكەن دەپ. عارىش ارقىلى ٴبىلىم جيناۋ، عىلىمدى مەڭگەرۋ، وزىمىزدە بولماسا عارىش سالاسىنىڭ ٴعىلىم-بىلىمىن وزگەلەردەن وزىمىزگە الىپ كەلۋ. تاعى قايتالاپ ايتامىن، عارىشقا ۇشۋ ٴۇشىن ۇلكەن، جان-جاقتى باعدارلاما جاساۋ كەرەك. ول عىلىمي باعدارلاما بولعانى دۇرىس. ولاي بولاتىن بولسا، كوپتەگەن ازاماتتار سونىمەن شۇعىلدانادى. عارىشقا ۇشۋدى موداعا اينالدىرا المايسىڭ. ول قازاق ٴۇشىن وتە كۇردەلى ماسەلە. ال وسى عارىش سالاسىندا ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا قازاق ازاماتى ٴجۇر. سولار مىنا ۇلان بايتاق دالانى مەكەندەگەن قازاق ورتاسىنان شىعىپ، ەۋروپانى مويىنداتار بولسا، بۇل قازاققا ابىروي بولماي ما؟! قايدا شاشىلماي جاتقان اقشا...»، - دەگەن عارىشكەر قازىرگى قوعامنىڭ جەمقورلىققا باعىت الىپ بارا جاتقاندىعىن ايتتى.

قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەرىمىزدەن سۇحبات بارىسىندا تاۋەلسىز ەلدىڭ كەلەسى عارىشكەرى قاشان ۇشاتىندىعى تۋرالى سىر سۋىرتپاقتاعان ەدىك...

«ونىڭ ۋاقىتىن ناقتى ايتا قويۋ قيىن. اياق استىنان ايدىن دا ۇشىپ كەلدى. بۇعان دەيىن دە قازاقتى جەرگە قاراتپايتىن ۇلدار دۇنيەگە كەلگەن، ٴالى دە ومىرگە كەلەدى دەپ ويلايمىن عارىشتى باعىندىراتىن قازاق. ٴبىراق قازىرگى كەزدە ەشكىمدى دايىنداپ جاتقان جوقپىز. ازىرگە ەشكىمدى تاپ باسىپ اتاي المايمىن. ٴبىر ازاماتىمىز رەسەيدە وقىپ جاتىر. مۇحتار ايماحانوۆ دەگەن. سول جىگىتكە كومەكتەسۋىمىز كەرەك ەدى، ٴبىراق «ويباي، رەسەي ازاماتتىعىن الىپ كەتتى، اناۋ بولدى، مىناۋ بولدى» دەپ كوڭىل بولمەدىك. مەنىڭ ويىمشا، ول قاي مەملەكەتتىڭ ازاماتى بولسا دا، قانى دا، جانى دا، ۇلتى دا قازاق قوي. ونى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك ەدى. مەن دە كەڭەس وداعىنىڭ اتىنان ۇشتىم، ٴبىراق قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر رەتىندە تانىلدىم. مەنىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ عارىشكەرى ەكەنىمدى ەل ۇمىتىپ تا كەتتى. مەن قازاقستاننىڭ، قازاقتىڭ عارىشكەرىمىن. سوندىقتان مۇحتاردىڭ جولىنا بوگەت بولعاننان گورى، ۇشامىن دەسە، تابانىنا يىعىمىزدى تىرەۋىمىز كەرەك ەدى. ٴبىراق ٴبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ وسى ماسەلەگە كەلگەندە ايتەۋىر بىردەڭەسى جەتپەي قالدى»، - دەيدى توقتار اۋباكىروۆ.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

ۆيدەو: باۋىرجان جۋاسبايەۆ

كوممەنتاريي0

ۆاش كوممەنتاريي بۋدەت وپۋبليكوۆان پوسلە مودەراسيي