BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 371.31 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 419.32 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.59
استانا:

تەمىرتاۋدىڭ بولاشاعى قانداي؟

فوتو: Ашық дереккөз

قاراعاندى، baq.kz ٴتىلشىسى. قاراعاندىنىڭ ورتالىعىنان 35 شاقىرىم قاشىقتىقتا، ەل استاناسىنا قاراي ورنالاسقان تەمىرتاۋ قازاقستاننىڭ ٴىرى ونەركاسىپتىك قالاسى بولىپ سانالادى. ەلباسى ەڭبەك جولىن باستاعان قازىنالى قالا – تەمىرتاۋ شاھارىنىڭ تامىرى تەرەڭدە. بۇگىندە حالقىنىڭ سانى 180 مىڭنان اسىپ جىعىلاتىن قالانىڭ ىرگەسى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا سالىنا باستاعان. 1945 جىلى تەمىرتاۋعا قالا ستاتۋسى بەرىلدى. 1950-1960 جىلدارى شاھارعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ورىمدەي جاستار اعىلىپ، «قازاقستان ماگنيتكاسىن» يگەرۋگە اتسالىستى. وسىلايشا كىشكەنتاي قالا الىپ ەڭبەك مەكەنىنە اينالدى.

قۇرىشتى قالا، مەتتاللۋرگتەر شاھارى، ٴوندىرىستى ولكە، قازىنالى ايماق. تەمىرتاۋعا وسى تىركەستەردىڭ بارلىعى دا جاراسادى. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ٴبىر سوزىندە «ماگنيتكا تاريحى، تەمىرتاۋ تاريحى، ونىڭ ادامدارىنىڭ تاعدىرى مەنىڭ تاعدىرىمنىڭ اجىراماس بولىگى» دەگەن بولاتىن. شىنىمەندە تەمىرتاۋ تالاي تاعدىرلاردى ٴبىر ارناعا توعىستىردى. تەمىرتاۋ ايماقتا عانا ەمەس ەلىمىزدەگى كوشباسشى ٴوندىرىس وشاعىنا اينالدى، ەلدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن العا سۇيرەدى. توقسانىنشىنىڭ توقىراۋ جىلدارى تەمىرتاۋدى دا اينالىپ وتپەدى. 1989-2005 جىلدارى تۇرعىندار سانى كۇرت كەمىدى، 65 مىڭداي ادام شاھاردى تاستاپ وزگە وڭىرلەرگە كوشىپ كەتتى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق حالىقتىڭ اراسىندا قىلمىستىڭ، ناشاقورلىقتىڭ وركەندەۋىنە، ال بۇل ٴوز كەزەگىندە «عاسىر دەرتى-جيتس» جۇقپاسىنىڭ تارالۋىنا سەبەپكەر بولدى.

بۇگىندە تەمىرتاۋ ٴوندىرىسى عانا ەمەس مادەنيەتى مەن الەۋمەتى دامىعان ەلىمىزدەگى ەڭ ٴىرى مونوقالالاردىڭ ٴبىرى. رەسپۋبليكاداعى ماڭىزدى يندۋستريالدى ورتالىقتىڭ بۇگىنگى كەسكىن كەلبەتى قانداي، تىنىس-تىرشىلىگىندە وزگەرىس بار ما، تۇرعىنداردىڭ ارمان-ماقساتتارى قالانىڭ بولاشاعىمەن ۇشتاسا ما؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدىك.

تۇرعىنداردىڭ جانايقايى ەلباسىنىڭ قۇلاعىنا جەتتى.

تەمىرتاۋ تۇرعىندارى سوڭعى ون جىلدا قالانىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ ناشارلاپ كەتكەندىگىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. بۇعان شاھاردىڭ ٴدال جانىندا ورنالاسقان رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ ۇلكەن ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ ٴبىرى - «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق كاسىپورىنىنىڭ اۋاعا زياندى ٴوندىرىس قالدىقتارىن كوپتەپ شىعارۋى سەبەپ دەگەن پىكىردە. شاھاردى تورلاعان قارا ٴتۇتىن تۇرعىنداردىڭ قۇتىن قاشىرعاندىعى بىلاي تۇرسىن، اۋاداعى ۋلى گازدار مەن شاڭ-توزاڭ دەنساۋلىقتارىنا وراسان نۇقسان كەلتىرۋدە. رەسمي دەرەكتەر تەمىرتاۋداعى 180 مىڭ حالىقتىڭ ٴۇش مىڭنان استامى ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىققاندىعىن ايتادى.

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تەمىرتاۋعا ٴتىپتى «قارا قار» جاۋىپ، حالىق دۇرلىككەن ەدى. «تەمىرتاۋ ەلىمىزدەگى ەڭ لاستانعان قالانىڭ بىرىنە اينالدى» دەگەن تۇرعىندار ەكولوگيالىق ۇيىمدارعا شاعىمدانىپ، پەتيسيا جازىپ، قول جيناپ، بيلىكتەن كومەك سۇراعان بولاتىن. قالاعا جاۋعان «قارا قار» ماسەلەسى ٴتىپتى ەلباسىنىڭ دا قۇلاعىنا جەتتى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ايماققا جۇمىس ساپارى بارىسىندا تەمىرتاۋعا ارنايى ات باسىن بۇرىپ، «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق باس ديرەكتورى پارامجيت كالونعا «سالەم جولدادى». قورشاعان ورتانى لاستانۋدان قورعاۋعا شاقىرعان ەلباسى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنا ەكولوگيانى جاقسارتۋعا قارجى ٴبولۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى اياقسىز قالماي «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اكسيونەرلىك قوعامى كاسىپورىننىڭ ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋ جانە جاڭعىرتۋعا قوسىشا قاراجات بولۋگە دايىن ەكەندىگىن مالىمدەدى. قارجى وندىرىستەگى تازارتۋ جابدىقتارى مەن ٴبىرقاتار قوندىرعىلاردى جاڭارتۋعا، اۋانى ەڭ كوپ لاستايتىن قازاندىقتارداعى ەلەكتر سۇزگىلەرىن جوندەۋگە جۇمسالاتىن بولادى.

وبلىس اكىمدىگى بولسا تەمىرتاۋدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ باعىتىندا ٴۇش جىلعا شاقتالعان كەشەندىك جوسپار بەكىتىلىپ، وعان قاتىستى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ باستالىپ كەتكەندىگىن حابارلادى. ول ٴۇشىن قالادا دەندرولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، قالا كوشەلەرىن كوگالداندىرۋ، اعاشتاردى، كوشەتتەردى كوپتەپ وتىرعىزۋ، وسىلايشا قالانى جاسىل جەلەكتى مكەكەنگە اينالدىرۋ باعىتىندا شارالاردى اتقارۋ جوسپارلانىپ جاتقاندىعىن ايتتى.

ناشاقورلىق، قىلمىس، جيتس. تەمىرتاۋلىقتاردىڭ ەتى ۇيرەنگەن بە؟

تەمىرتاۋ دەسە كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردىڭ ويىنا ناشاقورلار مەن جيتس سىرقاتىن جۇقتىرعان ادامدار مەكەندەيتىن قالا ەسكە تۇسەدى. قالانىڭ كريمينوگەندى جاعدايى دا حالىق اراسىندا ٴتۇرلى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەردى تۋىنداتادى.

توناۋ، ۇرلىق، قاراقشىلىق سياقتى قىلمىستاردىڭ ۋاقىتى بولعان توقسانىنشى جىلدار ارتتا قالدى. ەلىمىزدىڭ باسقا قالالارى سياقتى تەمىرتاۋداعدا كريمينوگەندى جاعداي تۇراقتالدى. دەگەنمەندە قالاداعى ناشاقورلاردىڭ كوپتىگى ٴالى دە بولسا تەمىرتاۋدى ٴقاۋىپتى قالالاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋ كەرەكتىگىن ايتادى. رەسمي دەرەكتەر قالادا 1000-نان اسا ەسىرتكىگە تاۋەلدى جاننىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى. بۇل ناركولوگيالىق ديسپانسەردە تىركەۋدە تۇرعان ناشاقورلاردىڭ سانى. بەيرەسمي دەرەكتەر ەسىرتكىگە ەلىتكەندەردىڭ بۇدان ەكى-ۇش ەسە كوپ ەكەندىگىن ايتادى. تەمىرتاۋداعى ناشاقورلاردىڭ كوپتىگى ەلىمىزگە عانا ەمەس شەتەلدىكتەردىڭ دە قۇلاعىنا شالىنعان ەدى. سوناۋ 1997 جىلدارى تۇسىرىلگەن «رەكۆيەم» كارتيناسى وسى ەسىرتكى قۇمارلارعا ارنالىپ، وندا تەمىرتاۋدا تۇراتىن الەمدەگى ەڭ جاس ناشاقور بالا – لەنيانىڭ ٴومىرى باياندالادى. «بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ» ناشاقور اتانعان لەنيا بولسا ينەمەن اپيىن ەگىپ ٴجۇرىپ، جيتس ۆيرۋسىن جۇقتىرادى. جالپى تەمىرتاۋدا سەكسەنىنشى جىلدارى ەلىمىز بويىنشا جيتس ۆيرۋسىمەن ينفەكسيالانعان العاشقى تۇرعىن تىركەلگەن بولاتىن.

جيتس دەرتىنىڭ تارالۋى بويىنشا قاراعاندى وبلىسى ەلىمىزدە الماتى قالاسى مەن پاۆلودار وبلىسىنان كەيىنگى ٴۇشىنشى ورىندا. رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا 2018 جىلدىڭ 1 قازانىندا قاراعاندى وبلىسىندا 5387 تارتا ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرعان ناۋقاس تىركەلگەن. جيتس-پەن اۋىراتىنداردىڭ 60 پايىزى تەمىرتاۋدا تۇرادى. ياعني ٴۇش مىڭنان اسا تەمىرتاۋلىق ايتۆ ۆيرۋسىن جۇقتىرعان. وكىنىشكە وراي، عاسىر دەرتىن جۇقتىرعانداردىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى.

توقسانىنشى جىلدارى ايتۆ-نىڭ تارالۋىنا ينە ەگۋ ارقىلى ەسىرتكى قولدانۋ سەبەپ بولدى. ەسىرتكىگە ەسسىز تاۋەلدى بولعاندار اراسىندا عاسىر دەرتى كەڭىنەن تارالىپ، ولاردىڭ ومىرىمەن تىعىز بايلانىستاتىن. ال ٴقازىر شە؟ سوڭعى جىلدارى جيتس ناشاقورلاردىڭ عانا سىرقاتى ەمەس، ول تۇرعىنداردىڭ جاسى مەن جىنىسىنا، الەۋمەتتىك ستاتۋسى مەن ۇلتىنا قاراماي تارالىپ جاتقان دەرتكە اينالدى. قازىرگى ۋاقىتتا ٴجيتس-تىڭ 65 پايىزى جىنىستىق جولمەن تارالۋدا. ٴبىر عانا مىسال، جاقىندا عانا تەمىرتاۋلىق تۇرعىن ٴوزىنىڭ جيتس-پەن سىرقاتتانعان بىلە تۇرا، ايەلدەرمەن قورعالماعان توسەك قاتىناسىنا ٴتۇسىپ، ولارعا قاساقانا ينفەكسيا جۇقتىرعان.

قالاداعى ناشاقورلار مەن جيتس دەرتىن جۇقتىرعانداردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيمەسە، ازايار ەمەس. ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرۋدان ساقتانۋ، الدىن الۋ بويىنشا كوپتەگەن شارالار قولعا الىنعان. وبلىستىق جيتس-پەن كۇرەس ورتالىعى حالىق اراسىندا اتالعان ينفەكسيانىڭ الدىن الۋ ادىستەرى تۋرالى تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، «عاسىر ىندەتىن» جۇقتىرعان ناۋقاستاردى ەمدەپ، ولاردىڭ عۇمىرىن ٴسال دە بولسا ۇزارتىپ، دەرتتىڭ تارالۋىن تۇيىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارۋدا. سونداي-اق، قۇرامىنا پسيحولوگ، كەڭەسشى، الەۋمەتتىك قىزمەتكەر كىرەتىن «مەيىرىم الەمى» ورتالىعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرىگىپ ايتس جۇقپاسىمەن ٴومىر سۇرەتىن ادامداردى قولداۋ، ولارعا كومەك قولىن سوزۋ باعىتتارى بويىنشا شارالار اتقارۋدا.

جىلۋ ماسەلەسى. جىرى بىتپەگەن «جەس-2».

تەمىرتاۋداعى جىلۋ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسى بىرنەشە جىلدان بەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتىر. قالا تۇرعىندارىنىڭ قىس بولسا پاتەرلەرىندە دىردەكتەپ وتىرۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالعان. وعان سەبەپ قالانىڭ 90 پايىز تۇرعىنىن جىلۋمەن قامتيتىن «جەس-2» قازاندىعىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەۋى. تەمىرتاۋلىقتار قىستا ۇيلەرىنىڭ جىلىمايتىندىعىن ايتىپ شاعىمدانۋدا. ٴتىپتى 2016 جىلى «جەس-2» قازاندىعىنداعى اپاتقا بايلانىستى قاقاعان قىستىڭ ٴدال ورتاسىندا تەمىرتاۋلىقتاردىڭ پاتەرلەرىندەگى اۋا تەمپەراتۋراسى 13-14 گرادۋسقا دەيىن تومەندەپ كەتكەن بولاتىن. اتالعان پروبلەما ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالىپ، شەنەۋىكتەر ارالاسقاننان كەيىن، ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ، جىلۋ بەرۋ قالىپقا كەلتىرىلگەنتىن. الايدا وتكەن قىستا دا تەمىرتاۋلىقتاردىڭ بويى جىلىنبادى. جىلۋ تۇرعىن ۇيلەرگە دۇرىستاپ جەتپەدى، ساپالى جىلۋ بەرۋدى سۇراپ سارساڭعا تۇسكەن حالىق قۇزىرلى مەكەمەلەردەن قايىر بولماعاننان كەيىن، «جىلۋ ماسەلەسىن جىلى جاۋىپ قويدى». ورتالىق قازاندىق ارقىلى كەلەتىن جىلۋدان ۇيلەرى جىلىماعاندىقتان ەندى تۇرعىندار جىلىتقىش ەلەكتر قۇرالدارىن قوسۋعا ٴماجبۇر بولدى. الايدا بيىلعى جىلى تەمىرتاۋ قالاسىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتىن «وقجەتپەس» ٴجشس-ى قازان ايىنان باستاپ ەلەكتر قۋاتىنىڭ ٴتاريفىن ٴوسىردى. سۋىق ٴۇيىن جىلىتۋ ٴۇشىن ەلەكتر جىلىتقىشتاردى قوساتىن تەمىرتاۋلىقتار ٴۇشىن ەلەكتر قۋاتى ٴتاريفىنىڭ قىمباتتاۋى قالتالارىن قاعاتىندىعىن ايتادى. ولار قىستا ەلەكتر قۋاتى ٴۇشىن قىرۋار اقشا تولەيتىن شىعارمىز دەپ ۋايىمدايدى.

وبلىس اكىمدىگىنىڭ ٴباسپاسوز قىزمەتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تەمىرتاۋلىقتاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ٴبىرقاتار تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋ قولعا الىنىپ جاتقاندىعىن حابارلادى. ايماق باسشىسى ەرلان قوشانوۆ پەن «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق باس ديرەكتورى پارامجيت كالون تەمىرتاۋدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بايلانىستى مەموراندۋمعا قول قويدى. مەموراندۋم اياسىندا تەمىرتاۋ قالاسىن ساپالى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جەس-2 قازاندىعى مودەرنيزاسيالانىپ، قوسىمشا قازاندىق سالۋدى تالاپ ەتكەن. قازىرگ ۋاقىتتا قازاندىقتىڭ قۇرىلىسىنا بايلانىستى جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ جاتىر. كەلەسى جىلى اتالعان نىساننىڭ قۇرىلىسى باستالاتىن بولادى.

تەمىرتاۋلىقتار باسقا قالاعا قونىس اۋدارۋدى ارماندايدى ما؟

تەمىرتاۋ تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى مۇمكىندىك بولسا باسقا قالالارعا كوشۋگە نيەتتى. بۇنى قالاداعى باسپانا باعاسىنىڭ ارزاندىعىنان، سونداي-اق پاتەرلەردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى ساتىلماي تۇرۋىنان بايقاۋعا بولادى. قالا اكىمى عالىم ٴاشىموۆتىڭ ٴوزى وبلىس اكىمدىگىنىڭ اپپاراتىندا بولعان جينالىستا تەمىرتاۋلىقتاردىڭ تۋعان قالاسىنان تۇرعىن ٴۇي ساتىپ الاتىندىعىنا كۇمان كەلتىرگەن بولاتىن. ونىڭ سوزىنشە، «تۇرعىن ٴۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ» سالىمشىلارى تەمىرتاۋدا قالۋدى جوسپارلامايدى، ولار الماتى، استانا، قاراعاندى قالالارىنان باسپانا الۋ ٴۇشىن اقشا جيناپ جاتىر مىس. سوندىقتان دا، تەمىرتاۋدا جاڭا ۇيلەر سالىنىپ جاتقان جوق. عالىم ٴاشىموۆتىڭ بۇل ٴسوزى وبلىس اكىمىنىڭ شامىنا ٴتيىپ، ەرلان قوشانوۆ نارازىلىعىن ٴبىلدىردى. ول قالا اكىمىنە جاڭا ۇيلەردى سالۋ كەرەكتىگىن، ال ونى ساتىپ الۋشىلار تابىلاتىندىعىن ايتتى.

«وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسىنا بويىنشا ەلىمىزدە كوپتەگەن مونوقالالاردى دامىتۋ قولعا الىنۋدا. وسى قالالاردىڭ ٴبىرى – تەمىرتاۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەتاللۋرگتەر شاھارىنا ٴىس ساپارى بارىسىندا تەمىرتاۋلىقتاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ٴبىرقاتار تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. وسى باعىتتا قالادا بىرنەشە الەۋمەتتىك نىساندار - بالاباقشالار، سپورت ورتالىعى، ەمحانا سالىنۋ جوسپارلانۋدا. بۇل جۇمىستارعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ بارلىعىن «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىن ٴوز موينىنا العان. وسىلايشا الپاۋىت كومپانيا قالاداعى الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىنا، ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋعا، جىلۋ ماسەلەسىن شەشۋگە قوسىمشا قاراجات بولمەكشى.

قالاي دەسەكتە، تەمىرتاۋلىقتار قالاداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شەشىمىن تاۋىپ، شاھاردىڭ كەلەر ۇرپاقتىڭ ٴومىر ٴسۇرۋى ٴۇشىن قولايلى، ٴقاۋىپسىز ورىنعا اينالاتىندىعىنان ٴۇمىتتى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي