BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 367.06 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 416.17 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.56
استانا:

قۇپياسى اشىلماعان قولونەر

فوتو: Автор

قىزىلوردا، baq.kz ٴتىلشىسى. «اعاشتان ٴھام تەمىردەن ٴتۇيىن تۇيگەن» دەگەن ٴسوز تىركەسى قىزىلوردالىق تولعانبەك ورالعا قاراتىپ ايتىلعانداي. ماسەلەن، ونىڭ دانەكەرلەۋشى قۇرالسىز نە جەلىمسىز ساقينالاردى بىر-بىرىنە جالعاپ، شىنجىر جاساعانىنا قايران قالاسىڭ. سويتە تۇرا، ٴوزىن قولونەر شەبەرى دەپ اتاعاندى جانى قالامايدى. قۇپياسى تۇڭعيىق ادام مەن ونىڭ ونەرىنىڭ سىرىنا ۇڭىلگىمىز كەلىپ، ونى اڭگىمە تارتقان بولاتىنبىز.

– الدىمەن ٴوزىڭىزدىڭ قولىڭىزعا ۇستاپ وتىرعان قوس ساقينالى شىنجىر تارىزدەس بۇيىم سىرىن تارقاتساق...

– قازىرگى اقپارات قۇرالدارىندا وزدەرىڭىزدىڭ ارىپتەستەرىڭىز قاتارداعى دانەكەرلەۋشىگە دە، ەكى شەگەنى قاعىپ، اعاشتان بۇيىم جاساعان ادامعا دا «ٴتۇيىن تۇيگەن» دەگەن تىركەستى قولدانىپ جاتادى. بۇر دۇرىس تۇسىنىك ەمەس. جالپى، ٴتۇيىن دەگەن نە؟ ول ٴبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا – دۇنيەتانىم، تۇركىدەن تارتىلعان تامىر. مىناۋ ەشقانداي مۋزىكالىق اسپاپ، ىدىس تا ەمەس، شەبەرلىك شىڭى. مەتالدىڭ تەحنولوگياسىنىڭ دامىعان ٴتۇرى. بۇنى ەشقانداي «سۆاركا»، ەشقانداي اۆتوگەن جاساي المايدى. قوسىلعان جەرى جوق. ياعني، جالعانعان جەرىن تاپپايسىڭ. قازىرگى تەمىر بۇيىمدارىن جاسايتىن ادامدارعا اپارىپ كورسەتكەنىمدە، ٴبىرى سيقىر ەكەنىن، ەندى ٴبىرى جاڭا تەحنولوگيا ەكەنىن ايتادى.

– سوندا مۇنىڭ سىرى نەدە؟

– ونى اشپايمىن. مەندە پاتەنت جوق، سوندىقتان ٴوز ىزدەنىسىم مەن جۇمىسىمدى جاريالامايمىن. ۋاقىتى كەلگەندە بىلەسىڭدەر. ال مەن تۇركى اتا-بابامىزدان جەتكەن شەبەرلىك شىڭىنىڭ قۇپياسىن تاپتىم.

تۇركى قاعاناتى تاريحقا تەمىرشىلەر دەگەن اتپەن ەنگەن. قاراڭىز، بۇل سەگىز سانىنا ۇقسايدى. سەگىز – شەكسىزدىكتى بىلدىرەدى. ونى ايتساڭىز، قازىرگىلەر قىتايدىڭ ين-يان ىلىمىمەن بايلانىستىرادى. اتالمىش ىلىمدەگى ۇستانىمداردىڭ دەنى تۇركىلىك مادەنيەتتەن باستالعانىن عالىمدار دالەلدەپ ٴجۇر. بولجام بويىنشا تۇركىلەر دۇنيەتانىمىنا سىيىپ تۇر.

تىلىمىزدەگى «نايمان» دەگەن رۋ اتاۋىنىڭ ماعىناسى سەگىز دەگەندى بىلدىرەدى. ىرگەلى رۋدان قازاق سانى كوبەيىپ وتىر. قولىمدا قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ «تاس كىتاپتىڭ قۇپياسى» اتتى كىتاپ تۇر. ىزدەگەن جاۋابىمىزدى وسىدان تابا الامىز. بۇل جاي كورنەكىلىك ەمەس، قازىرگى ولشەممەن ساناساق، سەرتيفيكات، ديپلومدىق جۇمىس. ياعني بۇل زاتتى جاساي العان ادام ناعىز شەبەرلىكتىڭ بارلىق ٴىلىمىن يگەرگەن دەگەن ٴسوز.

– ٴسىزدىڭ قولونەر بۇيىمدارىڭىزدى كورمەلەردەن كورىپ قالامىز. ٴاربىرى زەرگەرلىك اياسىنان شىعىپ كەتكەن، تولىق مىعاناعا يە، ىزدەنىسكە تولى جۇمىستار. الايدا بىزگە ٴبىرىنشى ايتقان ٴسوزىڭىز: «مەنى قولونەرشى، ۇستا، اعاش شەبەرى دەپ تانىستىرما» بولدى...

– ۇستالىق ماعان قونعان كيە ەمەس، ىزدەنىسپەن كەلگەن دۇنيە. ۇدايى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەمىن. ۇستا مەن زەرگەر – تاپسىرىسپەن بۇيىم جاساۋشى. ماعان اس تاباق جاساپ بەر دەپ تاپسىرىس بەرەتىندەر بار. وندايدى ورىنداي المايمىن. مەنىڭ بۇيىمدارىم سويلەيدى. جۇرەكتەن شىعادى. ىشكى ويىممەن ۇندەسەدى. مەن ماعىناسىز بۇيىم جاسامايمىن.

– ۇلتتىق ساندىك قولدانبالى ونەردىڭ ۇلگىسى – ٴتول تۋىندىڭىزعا توقتالىپ وتسەڭىز…

– مىنا ٴتورت بۇرىشقا ۇقساس بەينە ٴتورت قۇبىلا، ٴتورت مەزگىلدى بەينەلەيدى. ورتاداعى دوڭگەلەك كۇن، ورتاق الەمگە مەڭزەيدى. ورىستار «قىس كەلدى» دەپ ايتادى. حالقىمىز «كوكتەم تۋادى»، «جاز شىعادى»، «كۇز كەلەدى»، «قىس ٴتۇستى» دەيدى. بالا تۋىلادى، بەسىكتەن شىعادى، كارىلىك كىرەدى، ادام ورانىپ مۇردەگە اينالادى. اراسىندا بايلانىس بار ما، جوق پا؟ قازاقستاننىڭ كليماتى سونداي. ٴتورت مەزگىل تۇتاس كەلەدى. چۋكچالار جازدى كورە المايدى. ارابتار، ۇندىلەردە قىس جوق. ادام ٴومىرى دە سونداي. مۇنى حالىقتىق فيلوسوفيا دەمەسكە بولا ما؟ مايقى بيدەن دە تاراتادى. «تورتەۋ تۇگەل بولسا، توبەدەگى كەلەدى، التاۋ الا بولسا، اۋىزداعى كەتەدى» دەگەندەگى جولدار ۇيقاس ٴۇشىن ەمەس، ۇلكەن استارعا يە وي. «دۇنيە – دوڭگەلەك» دەيدى بابالارىمىز.

ال «قورقىت» كومپوزياسياسىنداعى الشىسىنان تۇسكەن اسىق، جەلمايا، الا ٴجىپ، تولقىندار ۇلتتىق ۇعىمنان سىر تارقاتىپ، ٴومىر مەن ٴولىم تۇتاستىعىن ٴتۇزىپ، ٴدۇنياۋي ويلارعا جەتەلەيدى.

سۇيەك پەن اعاشتان جاسالعان بويتۇمار دا كوپشىلىك قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ ٴجۇر.

ٴسىزدى قىزىقتىرىپ وتىرعان ابايدىڭ جەتىنشى قارا ٴسوزى نەگىزىندە جاسالعان ەڭبەكتە بەزبەن سەكىلدى بەينە ٴومىر شىندىعىن كورسەتسە، ونى ەكى جاعىنداعى جان مەن ٴتان ازىعى تورسىق پەن قوبىز ارقىلى بەدەرلەنەدى. قوبىز – رۋحاني ازىق جەمىسى. مەن دومبىرانى كەمسىتپەيمىن. ونىڭ ٴۇنى ويناقى. ال، قوبىز سارىنى سازدى، ۇلكەن ويلارعا جەتەلەيدى.

«دالا قوبىز» دا تۇتاستىقتى كورسەتەدى

– جۇمىستارىڭىزدىڭ قاتارىنداعى تۇتاس تەمىردەن جاسالعان شاعىن ونەر تۋىندىسىنا توقتالساڭىز…

– قاۋعا، قامشى، نايزانىڭ بەينەسى 70 سانتيمەتر ىستىكتەن ىستەلگەن. «قازاق مال باققان، ٴسوز تاپقان، جاۋدى قۋعان انتالاعان جان-جاقتان» دەيدى.

– « ۇلى ٴجۇزدى قامشى بەرىپ داۋعا قوي، ورتا ٴجۇزدى قاۋعا بەرىپ جاۋعا قوي، كىشى ٴجۇزدى نايزا بەرىپ جاۋعا قوي» دەگەن بار عوي. سونىڭ ونەر تۋىندىسىنا اينالعان فورماسى بولار…

– ول دا بار. ٴبىراق «جۇزگە بولىنگەننىڭ ٴجۇزى كۇيسىن» دەيدى. وسى تۇستا ەرەكشە ايتا كەتەرلىك جايت، ۇلتىمىز ٴۇش جۇزگە بولىنبەيدى، ٴۇش جۇزدەن قۇرالىپ، تۇتاس الاش دەگەن اتاۋدى بەرەدى. تاريحشى قويشىعارا سالعارا: «ٴبولۋ – ىندەت، ٴبىلۋ – مىندەت» دەيدى. بۇعان قوسۋ دا، بۇدان اسىرۋ دا مۇمكىن ەمەس.

– سوڭعى سۇراق، ٴسىز جاساعان اۆتورلىق بۇيىمداردىڭ باسقالاردان ەرەكشەلىگى نەدە؟ «شەبەردىڭ قولى ورتاق» دەمەي مە؟ نەگە زاتتارىڭىزدى ساۋدالامايسىز؟ وعان سۇرانىس جوق پا، الدە وزگەلەر تۇسىنبەي مە؟

– 2014 جىلى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى سەرجان ٴباشىروۆ ەسىمدى مۇسىنشى-زەرگەر وزدەرىنە شاقىردى. قول قىسقالىعى، بارا المادىم. ماعان جارناما، ناسيحات كەرەك ەمەس، مىنا ٴتاسىل ۇرپاقتارعا ايتىلۋى كەرەك. اباي «ونەر جۇتامايدى» دەيدى. مەن قولونەر شەبەرى ەمەسپىن، قاتارداعى جۇمىسسىز اداممىن.

مەنىڭ تۋىندىلارىمنىڭ ەرەكشەلىگى – تۇتاس ماتەريالدان جاسالۋىندا. تاعى دا ايتامىن، مەنىڭ ماقساتىم، بۇيىمدارىمدى ناسيحاتتاۋ ەمەس، ساندىك قولداڭبالى ونەردىڭ ۇرپاق ساناسىندا جاڭعىرۋىنا تامشىداي بولسا دا ۇلەسىمدى قوسۋ. بولمايتىن تيىن-تەبەنگە اتا-بابامنان كەلە جاتقان قۇندىلىقتى ايىرباستاعىم كەلمەيدى. مەنىڭ جاساعان بۇيىمدارىم سويلەپ تۇرادى. دومبىرامدا دا، قوبىزىمدا دا ماعىنا بار. قاراپ تۇرىپ، ٴبىر وي تۇيەتىنىڭىز انىق.

–سۇحباتىڭىزعا راحمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي