BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 370.55 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 421.76 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.57
استانا:

شىمكەنتتە جەمقورلىقپەن كۇرەسۋگە كەيبىر شەنەۋنىكتەر دە قارسى («وڭتۇستىك رابات» گازەتى)

فوتو: ашық дереккөзден

الداعى دامۋ جوسپارىن، ەلەۋلى وزگەرىستەرىن ەندى تەك اقوردامەن اقىلداسىپ شەشەتىن شىمكەنت قالاسىنىڭ قالاي وزگەرەتىنى رەسپۋبليكا جۇرتىنىڭ نازارىندا ەكەنىنە داۋىمىز از. ويتكەنى، شىمكەنتتىڭ قالاي تىنىستاپ، قانداي تىرشىلىك قىلىپ جاتقانى مەگاپوليس اتانعانىنا دەيىن دە ەلەۋسىز قالمايتىن. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىن العانىنان كەيىن دە «شىمكەنت» دەسە ەل قۇلاعىنىڭ ەلەڭ ەتە قالۋى ٴتىپتى كۇشەيدى. مىنەكي، سول شىمكەنت الداعى بىرنەشە جىلدا، ٴوز تىلەۋىمىزبەن «2020 جىلعا دەيىن» دەپ مەجە قويىپ كورەلىك، قالاي وزگەرەدى؟ دۇنيە جۇرتى تالماي ايتاتىن، الەمدىك قالالار بەت بۇرعان «smart city» كونسەپسياسى شىمكەنتتە قالاي ورىندالادى؟ بۇل تۋرالى كوپ سۇراعىمىزدىڭ بارىنە شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى راشيد ايۋپوۆ جاۋاپ بەردى، دەپ جازادى «وڭتۇستىك رابات» گازەتى.

– ەلىمىزدە «smart city»، ياعني «اقىلدى قالا» جوباسى استانا، الماتى، اقتوبە جانە شىمكەنت قالالارىندا ەندىرىلىپ جاتىر. بۇل قاتارعا تاياۋدا قاراعاندى دا قوسىلدى. ەندى شىمكەنتتە «اقىلدى قالا» جوباسى قالاي جۇزەگە اسادى؟ سۇحباتىمىزدىڭ ٴالقيسساسىن وسىدان باستالىق…

– «اقىلدى قالا» جوباسىنىڭ كوپتەگەن كومپونەنتى بار. اقىلدى ازامات، اقىلدى قىزمەت، اقىلدى ەكونوميكا، اقىلدى ترانسپورت، اقىلدى ٴۇي جانە تاعى باسقا دەگەندەي. سونىڭ ىشىندە ۇكىمەت تاراپىنان بەكىتىلگەن بەس باعىت بار: ٴبىلىم، دەنساۋلىق، كولىك، تۇرعىن ٴۇي، قالاداعى قاۋىپسىزدىك. بۇل بەس باعىت مىندەتتى تۇردە ورىندالۋى كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا شىمكەنتتىڭ ٴبىلىم سالاسىندا ٴبىرقاتار جەتىستىگى بار. اتاپ ايتقاندا، ٴتورت پورتالدى، ياعني بالانى بالاباقشاعا قابىلداۋ (garden.shymkent.edu.kz)، مەكتەپكە قابىلداۋ (school.shymkent.edu.kz)، مۇعالىمدەردى مەكتەپكە جۇمىسقا قابىلداۋ (thunter.shymkent.gov.kz) جانە imektep مەكتەپتى ەلەكتروندى باقىلاۋ (www.i-mektep.kz) پورتالدارىن وتكەن جىلى ىسكە قوستىق. بارلىعى دا ٴساتتى جۇزەگە اسىپ، شىمكەنتتەن بولەك، باسقا توعىز قالادا ەنگىزىلىپ جاتىر.

«ايالدامالاردا اۆتوبۋستىڭ سالماعىن ولشەيتىن تارازىلار قويىلادى»

– ٴيا، ٴبىلىم سالاسىنا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ پروسەسسىنە وتكەن جىلدان بەرى كۋامىن. ال قوعامدىق كولىك سالاسىندا قانداي وزگەرىستەردى كورەمىز؟ استانا مەن الماتى قالالارىنداعى قوعامدىق كولىكتەردە ەلەكتروندى بيلەت پايدا بولدى. بىزدەگى جاعداي قانداي بولماق؟
– استانا، الماتى قالالارىندا ٴار ادام جەكە كارتا ساتىپ الادى. قوعامدىق كولىكتە ٴجۇرۋ ٴۇشىن سول كارتاسىمەن تولەم جاساپ، كوندۋكتورعا جولاقى بەرمەيدى. ال ٴبىز شىمكەنتتە قوعامدىق كولىكتە تولەم جاساۋدىڭ ٴتۇرلى مۇمكىندىگىن، دالىرەگى توعىز ٴتاسىلىن ەنگىزەمىز. ياعني، اۆتوبۋسقا مىنگەندە ەكى نەگىزگى تۇرمەن تولەم جاساۋعا بولادى. ول ٴوز ىشىنەن ٴۇش جانە التى تاسىلگە بولىنەدى.

i. قولما قول اقشا ارقىلى تولەۋدىڭ تاسىلدەرى:
1. اۆتوبۋستا ورناتىلعان تەرمينالعا ناقتى اقشامەن
2. qr كود كارتاسىمەن
3. ارنايى كارتامەن

ii. جەكە باس مالىمەتتەرى مەن بانك كارتاسىن موبيل قوسىمشاسىنا تىركەتۋ ارقىلى تولەۋدىڭ ٴتاسىلى:
4. sms
5. paypal
6. visa، mastercard كارتالارىمەن
7. nfc
8. qr كودتى وقىتۋ
9. موبيل قوسىمشاسىنداعى ەسەپشوتىنان اۋدارۋ

سياقتى، تولەم جاساۋدىڭ توعىز ٴتاسىلىن قاراستىرامىز. ەكىنشىدەن، اۆتوبۋسقا قانشا جولاۋشى تۇسىپ-مىنگەنىن ەسەپتەيمىز. اۆتوبۋستا ۇرلىق-قارلىق بولماۋى ٴۇشىن، كولىك سالونى تولىقتاي بەينەكامەرامەن جابدىقتالادى. سالونداعى تەمپەراتۋرانى تىركەپ، ەسەپتەيتىن داتچيكتەر ورناتىلادى. جۇرگىزۋشىنىڭ كولىكتى قالاي جۇرگىزەتىنىن باقىلايتىن ارنايى كامەرا قويىلادى. ٴاربىر ايالدامانىڭ استىندا كەلىپ توقتاعان اۆتوبۋستىڭ سالماعىن ولشەيتىن ەلەكتروندى تارازىلار قويىلادى. تارازىنىڭ جانىندا اۆتوبۋستىڭ كەلگەن-كەلمەگەنىن، قاي باعىتتاعى اۆتوبۋس ەكەنىن تىركەيتىن داتچيك بولادى. ايالداما ىشىنە بەينەكامەرالار قويامىز. بۇدان بولەك، sos باتىرماسىن قويامىز. ياعني، ٴقاۋىپ تونگەندە، نە قانداي دا ٴبىر قيىنشىلىق تۋىنداسا، پوليسياعا، جەدەل مەديسينالىق جاردەم، ٴورت سوندىرۋشىلەر نە تاعى باسقا قىزمەتتەرگە حابار بەرەدى. سونداي-اق، ايالدامالاردا قاي اۆتوبۋستىڭ قايدا كەلە جاتقانىن، قانشا ۋاقىتتا جەتەتىنىن كورسەتەتىن ەلەكتروندى تابلو قويىلادى. بۇل ادامداردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەيدى. موبيل قوسىمشاسى دا جاسالادى. سوعان قاراپ، ادامدار ايالداماعا قاجەت باعىتتاعى اۆتوبۋسىنىڭ قاي ۋاقىتتا كەلەتىنىن الدىن الا ٴبىلىپ، ۋاقىتىن جوسپارلايدى.

– ەرتەگىدەي ەستىلەتىن جوسپارلار ەكەن. دەسە دە شىنعا اينالاتىنىنا سەنەمىن. سەنبەسىمە امال دا جوق. ٴبىر وزگەرىس ەنگىزەتىن ۋاقىت جەتتى. سونىمەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە قاتىستى قانداي جوسپار بار؟
– ال قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە كەلسەك، ٴبىز استانا قالاسىنىڭ تاجىريبەسىن ەنگىزەمىز. دالىرەگى، نەيروجەلى ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن ارنايى بەينەكامەرالار ورناتىلادى. ادامداردىڭ ٴتۇرىن تانۋ، اۆتوكولىك ٴنومىرىن تانۋ، جىلدامدىعىن ولشەۋ، رۋلدە تەلەفونمەن سويلەسۋ-سويلەسپەۋ، ادامداردىڭ شوعىرلانىپ جينالۋ ورىندارى جانە تاعى باسقا دا جاعداي سيپاتتارىن اۆتوماتتى تۇردە زەرتتەپ، پوليسيا دەپارتامەنتىندەگى ارنايى ورتالىق پەن اكىمشىلىككە اقپارات بەرىپ وتىرادى. بۇل جول كولىك وقيعالارىن ازايتىپ، ازاماتتاردىڭ زاڭدى ٴجۇرىپ-تۇرۋىن قاداعالاپ، زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الادى دەگەن ويدامىز. ماقساتىمىز — «ٴقاۋىپسىز قالا» جاساۋ بولىپ وتىر.

– دەمەك، شىمكەنتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ جادىنا جازىلىپ، ٴاربىر قادامىمىز باقىلاناتىن بولعانى عوي. تۇرعىن ٴۇي بويىنشا قانداي وزگەرىستەرگە دايىندالا بەرەيىك…
– تۇرعىن ٴۇي سالاسىنا كەلسەك، شىمكەنتتە بۇل سالادا ٴبىرقاتار تۇيتكىلدەر بار. ٴوزىڭىز دە بىلەسىز، شىمكەنتتە تۇرعىن ٴۇي كووپەراتيۆى (ورىسشاسى «كسك»-رەد.) جۇمىس ىستەمەيدى. ويتكەنى، تۇرعىنداردا وعان ەشقانداي سەنىم جوق. سوندىقتان دا اقشا جيناۋ، بىرەۋدى كووپەراتيۆ ٴتوراعالىعىنا سايلاۋ سياقتى تىرلىكتەردىڭ ٴبارىن ەلەكتروندى جۇيەگە وتكىزۋ جوسپارىمىز بار. ەكىنشىدەن، كوممۋنالدى قىزمەتتەردى (گاز، سۋ، ەلەكتر قۋاتى) پايدالانۋ كورسەتكىشتەرىن الۋ ٴۇشىن كونترولەر كەلىپ مازالامايدى. كورسەتكىشتەر ەلەكتروندى تۇردە ورتالىققا جىبەرىلەدى. ٴسويتىپ قانشا كولەمدە پايدالانساڭىز، سونىڭ اقىسىن تولەيسىز. بۇدان بولەك، جىلۋ جۇيەسىندە وزگەرىستەر بولادى. قالا اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن، ۇيلەردى اۆتونومدى تۇردە جىلىتۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر. بۇل دا «اقىلدى قالا» جوباسى شەڭبەرىندە ەنگىزىلەدى. ول جەردە: قالاساڭىز ٴۇيىڭىزدىڭ جىلۋ تەمپەراتۋراسىن 30 گرادۋس، قالاماساڭىز، 18 گرادۋس قىلاسىز. ياعني قانشا اقى تولەۋگە شاماڭىز جەتەدى، سونداي تەمپەراتۋرانى تاڭداپ، قوياسىز. ٴار پاتەرگە سونداي جەكە جۇيە ەنگىزىلەدى. ٴقازىر ٴبارىن كورشىڭىزگە سايكەس ىستەۋىڭىزگە، كەلىسىمىن الۋعا، ال كەلىسپەسە، وندا باس تارتۋعا تۋرا كەلەدى. سول ٴۇشىن «قازاقتەلەكوم» كومپانياسىمەن ارنايى راديوجيىلىك الىپ، پيلوتتى شاعىناۋداندا جۇزەگە اسىرۋدى باستادىق. ٴساتتى جۇزەگە اسىرىلسا، قالانىڭ بارلىق پاتەرلەرىنە ەنگىزەمىز.

– ەندىگى ٴبىر ۇلكەن سالا — دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بەلگىلەگەن جوسپارلارىڭىز دا اۋقىمدى شىعار…
– دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا مىناداي جاعداي. بۇعان دەيىن شىمكەنتتەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ٴبارى وبلىستىڭ قۇزىرىندا بولىپ كەلگەن. ٴقازىر كوميسسيا قۇرىلىپ، قالا بالانسىنا وتكىزۋ جايىن قاراپ جاتىرمىز. بۇل سالانى قالاي اۆتوماتتاندىراتىنىمىزدى سول كەزدە بارىپ، تولىعىراق ايتامىز. ازىرگە ۇيدە وتىرىپ، دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا جازىلۋ، ەلەكتروندى پورتالعا قوسۋ ارقىلى دارىگەرلەرگە دە ارنايى پورتال جاساۋ سىندى تىرلىكتەردى قاراستىرۋدامىز. مىسالى، ٴسىز دارىگەرگە كەلگەندە ٴاتى-جونىڭىزدى انىقتاپ، ەنگىزىپ، تىركەيمىن دەگەنشە كۇتىپ قالاسىز عوي. ال ارنايى پورتالدا جسن ٴنومىرىڭىزدى ەنگىزىپ، بار اقپاردى ٴبىر ساتتە الادى. مەديسينا مەكەمەلەرى قالاعا تولىق وتكەندە، اۆتوماتتاندىرۋدى باستايمىز.

«25 اۆتوكومپانيانىڭ بەس-التاۋى عانا قالادى»

– ٴبىلىم سالاسىنداعى وزگەرىستەردى كوردىم. الدىن ەستىگەندە، سەنبەدىم. مۇمكىن ەمەستەي كورىندى. ٴبىراق، راسقا اينالدى. قالعان ٴتورت سالاعا قاتىستى، سونىڭ ىشىندە قوعامدىق كولىك بويىنشا ەنگىزىلەتىن جوبالاردى ەستىگەندە، ٴتىپتى سەنۋ قيىن. قازىرگى اۆتوبۋستارىمىزدىڭ، «گازەلدەرىمىزدىڭ» جاعدايى اناۋ. قيراعالى تۇر. سونى كورگەندە ٴسىزدىڭ اڭگىمە ەرتەگىدەي ەستىلەدى. قوعامدىق كولىككە قاتىستى جوسپارلارىڭىزدى قاشان جانە نەدەن باستايسىزدار؟
– بۇگىندە قالادا 26 كولىك كومپانياسى جولاۋشىلار تاسىمالىمەن اينالىسادى. بارلىعى 1500-گە جۋىق جولاۋشى تاسىمالدايتىن اۆتوبۋس، «گازەلدەر» جۇرەدى. قالانىڭ قوعامدىق كولىك ماسەلەسىن شەشۋ ٴۇشىن قالا اكىمى جاقىندا جينالىس وتكىزدى. جينالىستا قالا اكىمدىگىنىڭ جانىنان الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كومپانيا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سول كومپانيا ارقىلى قالاعا قاجەتتى كوممۋنالدى اۆتوپارك قۇرىلادى. ياعني، جولاۋشى تاسىمالدايتىن كولىكتەردىڭ بارلىعىن اكىمدىك ساتىپ الادى. باعىتتارعا قويادى. باعىتتارعا جەكە كاسىپكەرمەن بىرلەسىپ قويۋى مۇمكىن. نە جەكە كاسىپكەرگە جالعا بەرىلۋى مۇمكىن. نە اكىمدىكتىڭ ٴوزى باسقارىپ، جۇرگىزۋى دە مۇمكىن. ٴقازىر بۇل ماسەلەلەردىڭ زاڭدى جاعى قاراستىرىلىپ جاتىر. وسى ارقىلى قالانىڭ قوعامدىق كولىك سالاسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشەمىز. «گازەلدەر» دە، باسقا ەسكى كولىكتەردىڭ ورنىنا تازا ٴارى جاڭا كولىكتەر جۇرەدى.

– قالانىڭ قوعامدىق كولىك سالاسى ٴۇشىن 26 اۆتوكومپانيا كوپ ەمەس پە؟
– كوممۋنالدى اۆتوپارك اشىلعانىنان كەيىن قازىرگى اۆتوكومپانيالاردىڭ سانى ازايادى. تەك قانا قارجىسى مەن مۇمكىندىگى بار كومپانيالار قالادى. بۇگىندە، بىلەسىز، وكىنىشكە قاراي، قازىرگى اۆتوكومپانيالاردىڭ جارتىسى – وتىرىك كومپانيا. اۆتوبۋسى بار ادامدارمەن «ماعان مىناداي اقشا بەرىپ وتىراسىڭ» دەپ كەلىسەدى داعىنى مارشرۋتقا شىعارادى. سوندايدى جويۋ ماقساتىندا، ەۋروستاندارتتارعا ساي كەلەتىن، ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاپ، ديزەلدى وتىنمەن جۇرەتىن، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا جاعدايى جاسالعان اۆتوبۋستار الۋ سىندى تۇيتكىلدەردى تارقاتۋ ٴۇشىن كوممۋنالدى اۆتوپارك قۇرۋعا شەشىم قابىلداندى. اۆتوپارك قۇرىلعانىنان كەيىن ۇزاسا 5-10 اۆتوكومپانيا عانا بولادى. ودان ارتىق بولۋى مۇمكىن ەمەس. ياعني، 26 كومپانيا بولمايدى. كولىكتەردىڭ ٴبارى جاڭارادى. 1000 اۆتوبۋس الامىز. جوعارىدا ايتىلعان جوسپارلاردىڭ ٴبارى ورىندالادى.

– ٴقازىر شىمكەنتتىڭ قوعامدىق كولىكتەرىندە تاۋلىگىنە نەشە جولاۋشى تاسىمالدانادى؟
– جولاۋشىلار تاسىمالى جانە اۆتوموبيل جولدارى ٴبولىمىنىڭ (ٴقازىر باسقارماعا اينالدى-رەد.) اقپاراتىنا سايكەس، 500 مىڭعا جۋىق جولاۋشى جۇرەدى. بۇل – ٴبولىمنىڭ اقپاراتى. سوندىقتان سىرتتاي زەرتتەۋ-باقىلاۋ جۇرگىزىلمەكشى. ناتيجەسى تامىز نە قىركۇيەك ايلارىندا بەلگىلى بولادى.

– استانا مەن الماتىدا جولاۋشىلار ٴجۇرۋ بيلەتىن (پروەزدنوي بيلەت) ساتىپ الىپ، ٴبىر اي سونىمەن جۇرۋگە بولادى. بىزدە «پروەزدنوي بيلەت» بولا ما؟
– ەنگىزۋ جوسپارىمىز بار. جەكەمەنشىك كومپانيا بىزدەن باعىت الۋعا كەلىسىمشارت جاساسقاندا «ماقۇل» دەپ ايتىپ، «10 جىلعا كەلىسىمشارتقا قول قويىپ بەرسەڭىز، ٴبىز جىل سايىن كولىكتەرىمىزدىڭ 20 پايىزىن جاڭارتىپ وتىرامىز» دەپ ۋادە بەردى. ٴبىراق، ٴبىر دە ٴبىر كومپانيا سوزىندە تۇرعان جوق. «جارايدى، جەڭىلدىك كورسەتەمىز» دەيدى. ٴبىراق كورسەتپەيدى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ٴۇشىن دە كوممۋنالدى اۆتوپارك قاجەت. كولىكتەردى ٴوزىمىز ساتىپ الىپ، ٴوزىمىز جۇرگىزگەن سوڭ، ەلەكتروندى جۇيە قويىپ، باقىلايمىز. ۇلىبريتانيا تاجىريبەسىنە كەلەر بولساق، مىناداي نارسە بار. ادام كوپ شوعىرلاناتىن، مىسالى ۆوكزال، اۋەجاي، ساۋدا ٴۇيى سياقتى ورىنداردا اۆتوماتتار تۇرادى. كەلىپ، قاجەت بيلەتىن ساتىپ الىپ، سونىمەن مەتروعا دا، اۆتوبۋسقا دا، بارلىعىنا دا ٴمىنىپ كەتە بەرەدى. ٴبىر جۇيە. «سوعىس ارداگەرى، ستۋدەنت، زەينەتكەر نە تاعى باسقا جەڭىلدىككە يە ساناتتاعى ازامات بولساڭىز، وندا سايتىمىزعا كىرىپ، ٴوزىڭىز تۋرالى اقپارات بەرىڭىز، ٴبىز سىزگە جەڭىلدىكپەن كارتوچكا جىبەرەمىز» دەيدى. مەن كەزىندە انگليادا ستۋدەنت كەزىمدە، «وسىنداي ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جاتىرمىن» دەپ سۋرەتىمدى قوسىپ، ٴوتىنىم جىبەردىم. ولار مەن وقيتىن ۋنيۆەرسيتەتكە مەنىڭ وقيتىن نە وقىمايتىنىمدى بىلۋگە سۇرانىس جولدايدى. ۋنيۆەرسيتەت راستاعان سوڭ، ماعان جەتى كۇش ىشىندە پوشتامەن كارتوچكا كەلەدى. ول كارتوچكا كەز كەلگەن قوعامدىق كولىك تۇرىنە 30 پايىز جەڭىلدىكپەن جۇرۋگە ارنالعان. ٴبىزدىڭ ماقساتىمىز دا وسى. مۇندا قالا تۇرعىندارىنىڭ اۆتوماتتى جۇيەگە ۇيرەنىپ، جاسىنا قاراماستان ينتەرنەتپەن جۇمىس ىستەپ، وسىنداي قىزمەت تۇرلەرىن الۋدى مەڭگەرگەنى ٴجون.

«كەز كەلگەن جاڭالىقتى ەنگىزۋدە اسىقپاۋ كەرەك»

– 2011 جىلى قىتايدا تۇردىم. سول كەزدە ٴبىز جالداپ تۇرعان پاتەردىڭ كوممۋنالدى قىزمەت كورسەتكىشتەرىن الۋعا كونترولەر كەلمەيتىن. بارلىق قىزمەتاقىسىن كارتوچكامەن ارنايى تەرمينالعا بارىپ، تولەيتىنبىز. ٴسىز جوعارىدا ايتقان، تۇرعىن ۇيگە قاتىستى ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر وسىدان 7 جىل بۇرىن قىتايدا بار ەدى. دەمەك، بىزگە دە كەلەتىنى انىق. ويتكەنى، مۇمكىن نارسە. ال بىزدە قاشان ەنگىزىلەدى؟
– كەز كەلگەن جاڭالىقتى ەنگىزۋدە اسىقپاۋ كەرەك. تولىعىمەن ەندىرۋگە 1-1،5 جىل ۋاقىت كەرەك. 2020 جىلعا دەيىن بىتىرۋگە تىرىسامىز. جوسپارىمىز دا سونداي. ٴوز تاجىريبەمنەن ايتىپ وتەيىن. كەزىندە دانيا مەملەكەتىندە بولدىم. ماعان اۋەجايدا «مىناۋ – مەتروعا پايدالاناتىن كارتوچكا، مەتروعا كىرگەندە بەلگى سوقتىرىپ، تىركەتىڭىز» دەپ كارتوچكا بەردى. مەتروعا كىرسەم، كوندۋكتور دا، باسقا دا، ەشكىم جوق. مىنا شەتتە اۆتومات تەرمينال تۇر ەكەن. ونى ەلەمەي، «ەشكىم جوق قوي، ەشتەڭە ەتپەيدى» دەپ مەتروعا ٴمىنىپ كەتە بەردىم. ەرتەڭىنە قايتا كەرى ۇشاتىن بولىپ، اۋەجايعا كەلسەم، «سىزگە 80 ەۋرو ايىپپۇل تولەۋ كەرەك» دەدى. «نەگە تولەيمىن» دەسەم، «ٴسىز كەشە بيلەتىڭىز بولا تۇرا، تىركەتپەي، مەترودا تەگىن ٴجۇردىڭىز» دەدى. كوردىڭىز بە، ۆيدەوكامەرا ارقىلى قوعامدىق كولىكتە ادامنىڭ ىس-ارەكەتىنە ايىپپۇل جازىپ، اۋەجايعا جىبەرىپ وتىر. ماعان سول مەترودا اۆتومات تەرمينالعا بارىپ، بيلەتىمدى تىركەتپەۋدىڭ سالدارى 80 ەۋرو ايىپپۇل تۇرىندە الدىمنان شىقتى. بىزگە دە مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ، ٴبىر-بىرىمىزدى ٴتۇسىنىپ، سىيلاۋ ٴۇشىن وسىنداي جۇيەلەردى ەنگىزۋ كەرەك. ونىڭ بارلىعى جاساندى ينتەللەكت، نەيروندى جەلى ارقىلى جۇزەگە اسادى.

– ٴسىز ٴار پاتەر يەسى ۇيىنە كەلەتىن جىلۋ تەمپەراتۋراسىن قالاۋىنشا رەتتەي الاتىن جۇيە ەنگىزىلەتىنىن ايتتىڭىز. مۇنى ەسكى كوپقاباتتى ۇيلەرگە ەنگىزۋگە بولا ما؟
– ٴيا، ابدەن بولادى. كەز كەلگەن پاتەرگە ەنگىزە الامىز. بۇل ٴۇشىن قالا ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ اياسىندا ٴاربىر شاعىناۋداندا قوسىمشا ورتالىقتار سالىنعان. ٴقازىر پيلوتتى جوبا ەسكى ۇيلەردەن تۇراتىن شاعىناۋداندا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

«بۇعان كەيبىر شەنەۋنىكتەر مەن پوليسەيلەر قارسىلىق تانىتادى»

– الماتىداعى دەنيس تەن وقيعاسى قالانىڭ ورتالىعىندا، «التىن كۆادرات» دەپ اتالاتىن بولىگىندە قويىلعان بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ جۇمىسى دا شيكى ەكەنىن، كەمشىلىگى كوپ ەكەنىن كورسەتتى. ويتكەنى، دەنيس تەندى پىشاقتاعان ورىندا ەشبىر كامەرا بولماعاندىقتان نە جۇمىس ىستەمەگەندىكتەن، وقيعانىڭ ۆيدەوسى جوق بولىپ شىقتى. ال شىمكەنتتى «ٴقاۋىپسىز قالاعا» اينالدىرۋ ٴۇشىن بەينەباقىلاۋ كامەرالارى قالاي قويىلادى؟
– 1 قىركۇيەككە دەيىن شىمكەنتتىڭ 30 كوشە قيىلىسىنا پيلوتتى رەجيمدە اقىلدى بەينەباقىلاۋ كامەرالارى قويىلادى. جىل سوڭىنا دەيىن سونى زەرتتەپ، قانداي كەمشىلىكتەرى مەن قيىندىقتارى تۋىنداعانىن انىقتايمىز. سوعان قاراپ، كەلەسى جىلى ادام كوپ شوعىرلاناتىن ورىندارعا، ۇيلەردىڭ اۋلالارىنا، كوشەلەرگە، ايالدامالارعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن قويامىز. مۇنداي بەينەكامەرالاردى قويۋعا كەيبىر شەنەۋنىكتەر مەن پوليسيا قىزمەتكەرلەرى قارسىلىق تانىتادى. ويتكەنى، بۇل ولارعا قاجەت ەمەس. ولارعا سىبايلاس جەمقورلىق كەرەك. سوندىقتان دا ولار بۇزۋعا تىرىسىپ، جاماندايدى. حالىق سوعان الدانىپ قالماي، كەرىسىنشە بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن قويۋعا قولداۋ ٴبىلدىرۋى قاجەت. سوندا عانا سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋادى. ٴبىز سوعان جۇمىس ىستەيمىز. وسى ماقساتتا حالىقتان قولداۋ كۇتەمىز.

– ۇيلەردىڭ اۋلاسىنا بەينەباقىلاۋ كامەراسىن ورناتۋدىڭ قاجەت ەكەنىن وتكەندە قالامىزداعى شاعىناۋدانداردىڭ ٴبىرىنىڭ پودەزىندە بولعان بالاعا قاتىستى زورلىق ارەكەتى وقيعاسىنان كەيىن ٴبىرازىمىز تاعى دا تۇسىنگەندەي بولدىق. ٴۇي اۋلاسىنا قويىلاتىن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ اقىسىن كىم تولەيدى؟ مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن بە، تۇرعىنداردىڭ قالتاسىنان ما؟
– مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن تولەنەدى. وتكەندەگى پودەزدە بولعان وقيعانى قاراساڭىز، بەينەكامەرادان زورلىقشىنىڭ كىم ەكەنىن كورىپ، تۇرىنە فيكساسيا جاساپ، سول ارقىلى ىزدەپ، ۇستادى. ال ٴبىزدىڭ قاراستىرىپ جاتقان ۆيدەوكامەرالاردا تەك فيكساسيا ەمەس، ودان بولەك ادامنىڭ ايقايىنا اسەر ەتۋ، ٴبىر توپ ادامدار زاڭسىز جينالعاندا اسەر ەتۋ، قاتتى داۋىس شىققاندا اسەر ەتۋ سىندى فۋنكسيالارى بولادى. ياعني، بەينەكامەرا پوليسيا قىزمەتكەرلەرىنە تىكەلەي حابار بەرەدى. بۇل جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ورىندالادى. پودەزدەگى بالا وقيعاسىن الساڭىز، ايەل كىسى كەلىپ، ەسىكتى ۇرماعاندا وقيعانىڭ قالاي اياقتالارىن كىم بىلەدى؟ ال مىنا قويىلاتىن بەينەكامەرالار ارقىلى پوليسيا قىزمەتكەرلەرى سول مەزەتتە اقپار الادى.

– ٴبىلىم سالاسىنا قاتىستى جوبالاردىڭ ىشىندەگى imektep پورتالىنىڭ پايداسى نەدەن بايقالدى؟
– «كۇندەلىك» جوباسى پايدا بولماي تۇرىپ، ٴبىز ٴوزىمىز imektep پورتالىن ىسكە قوسىپ، ەنگىزدىك. ول جەردە ٴمۇعالىم ساباق بەرمەسە، پروكۋراتۋراعا جانە بىزگە حابار تۇسەدى. بالا ساباققا كەلمەسە، اتا-اناسىنا sms بارادى. imektep ەندىرىلگەننەن كەيىن بالالاردىڭ مەكتەپكە بارۋى 70 پايىزعا ارتتى، جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس ازايدى. بۇرىن ساباق ورتاسىنان باسقا مەكتەپكە كەتىپ قالىپ، توبەلەسىپ كەلەتىن ەدى عوي. سول ازايدى. ٴقازىر 40 مەكتەپتە ىسكە قوسىلعان. تاعى 60 مەكتەپتە قوسىلادى.

«اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى روبوت سەكىلدى جۇمىس ىستەيدى»

– بىلتىر مۇعالىمدەردى مەكتەپكە جۇمىسقا قابىلداۋعا ارنالعان thunter.shymkent.gov.kz پورتالى قوسىلدى. بۇل پورتال ماماندى جۇمىسقا قابىلداۋدا جەمقورلىق ارەكەتتەرىن جويۋعا باعىتتالعان ەدى. ٴبىراق مەكتەپ باسشىلىعى مۇنى دا اينالىپ ٴوتۋدىڭ جولىن تاۋىپ العانعا ۇقسايدى. ول قالاي؟
– ٴسىز وقۋدى ٴبىتىرىپ، جۇمىسقا ورنالاسۋ ٴۇشىن thunter.shymkent.gov.kz پورتالىنا كىرىپ، ٴوتىنىم تولتىرىپ، ديپلومىڭىزدى جۇكتەپ، جىبەرەسىز. سوسىن سىزگە اڭگىمەلەسۋدىڭ بولاتىنىن ۋاقىتىن حابارلايتىن sms حابارلاما كەلەدى. ال بۇلار وزدەرىنىڭ تانىس-تۋىستارىنا «پورتالعا كىرىپ، سول جاقتان ارىز تولتىرىپ، ديپلومىڭدى جىبەر» دەيدى. سوسىن ول ۇمىتكەر اڭگىمەلەسۋگە كەلگەن كەزدە، سونداعى ادامدارعا «مىناۋ ٴبىزدىڭ ادام ەدى، داۋىس بەرىپ، وتكىزە سالايىق» دەپ كەلىسۋگە تىرىسادى. ٴقازىر ٴبىز پورتالدى جاڭارتىپ، جىل سوڭىنا دەيىن بلوكچەين تەحنولوگياسىن ەنگىزە وتىرىپ، مۇندايدىڭ ٴبارىن شەكتەيمىز. ياعني، ٴبىر جەرگە جينالماي، ٴبارىن دە ونلاين تۇرىندە ٴاتى-جونىن بىلمەي داۋىس بەرەتىن دارەجەگە جەتكىزەمىز. الەمدىك تاجىريبەدە سونداي. ول جاقتا ادامنىڭ فوتوسى رەزيۋمەسىمەن بىرگە بەرىلمەيدى. تەك ادامنىڭ بىلىكتىلىگىن، كاسىبيلىگىنە قاراپ، شەشىم قابىلدايدى. سودان كەيىن بارىپ، ادامنىڭ ٴجۇزىن كورەدى.

– شىمكەنتتە «smart city» جوباسىن ەنگىزۋ اياسىندا ٴىرى-ىرى تىرلىكتەر اتقارىلاتىنىن بىلدىك. كەز كەلگەن جاڭا نارسەنى قولدانىسقا ەنگىزىپ، جۇزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەس. كەدەرگىسى كوپ. كادر ماسەلەسى دە العا شىعادى. شىمكەنت اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وسىنداي اۋقىمدى جوبانى ٴساتتى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن با؟
– وتە ورىندى سۇراق. كادر دەڭگەيى – قيىن ٴارى جاۋاپتى ماسەلە. جاقسى كادر بولماسا، مۇنىڭ ٴبارىن ٴساتتى جۇزەگە اسىرۋ قيىن. سوندىقتان دا قالا اكىمى شەشىم قابىلدادى. شىمكەنتتە ۇلىبريتانيا تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، ياعني، جوبالاردى باسقارۋدىڭ قۇرىلىمدىق (prince2) ادىسىنە وتەمىز. تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا قىزمەتكەرلەردى وسى ادىسپەن جۇمىس ىستەۋگە وقىتامىز. سوسىن بارلىق قىزمەتكەرلەردى سول جۇيەگە وتكىزەمىز. «ول جەردە ٴبارى روبوت سەكىلدى جۇمىس ىستەيدى» دەسەك تە بولادى. اركىم ٴوز جۇمىسىن ىستەپ، پورتالعا سالادى. اكىم قالاعان ساتىندە: ۇيىندە بولسىن، قىزمەت كابينەتىندە بولسىن، كىمنىڭ قالاي جۇمىس ىستەگەنىن، قالاي جۇمىس ىستەپ جاتقانىن كورە الادى. سوسىن قىزمەتكەردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن تۇرعىنداردىڭ دا باقىلاۋىنا جاعداي جاسايمىز. حالىقتىق باقىلاۋ ەنگىزىلەدى. بىزدە بۇعان دەيىن ارىز-شاعىمدى قاشىقتان قاداعالاۋعا ارنالعان «اشىق اكىمدىك» دەگەن جۇيە ەنگىزىلدى. مۇنى قازاقستاندا العاش بولىپ ٴبىز جۇزەگە اسىردىق. ارىز-شاعىم وتكىزگەنىڭىزدە، سىزگە شتريح-كود بەرەتىن. سول ارقىلى ارىز-شاعىمنىڭ قاي دەڭگەيدە قارالىپ جاتقانىن ونلاين كورۋگە بولاتىن. ەندى ٴبىز جاڭا نۇسقاسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. سول ارقىلى مۇلدەم قاعاز الىپ ٴجۇرۋدىڭ قاجەتى جوق. جىل سوڭىنا دەيىن ەنگىزۋ جوسپارىمىز بار.

– شىمكەنتتىڭ اقىلدى قالاعا قالاي اينالاتىنىن تۇسىندىرگەن اڭگىمەڭىزگە راحمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي