BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 367.3 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 419.68 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.58
استانا:

«اۆتوريتەتتەر» مەن «پونياتيەلەر». پاراللەل قۇقىق الەمى تۋرالى

فوتو: Фото: Бауыржан Жуасбаев

...ٴتىپتى، كادىمگى سۋ ىشەتىن بوتەلكەنى الايىقشى. ٴبىرىنشى سىنىپتا وقيتىن وقۋشىلار «ۋ مەنيا بۋتىلكا دوروجە چەم تۆويا. ۋ تەبيا پروستايا بۋتىلكا» دەپ، ٴبىرىن-بىرى كەمسىتەدى...

قازاقستان ەگەمەن بولعان العاشقى جىلدارى əلەۋمەتتىك جاعداي ۋشىعىپ، تۇرمىس دەڭگەيى تومەندەدى. ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار كوبەيدى. جەر-جەردە رەكەتتەر پايدا بولدى. ۋاقىت وتە قىلمىستىق توپ سەركەلەرى اتىلدى، قامالدى، ايتەۋىر ازايدى.

الايدا «قىلمىستىق تۇسىنىك» ادامداردىڭ ساناسىندا قوعاممەن بىرگە جاسارۋدا. جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ماسەلەنى زاڭ ەمەس، «پو پونياتيەم» شەشكىسى كەلەتىندەر بارشىلىق. baq.kz ٴتىلشىسى «قىلمىستىق تۇسىنىكتىڭ» قوعام ٴۇشىن قانشالىقتى ٴقاۋىپتى ەكەنىن بىلۋگە تىرىستى.

ساياساتتانۋشى دوسىم ساتبايەۆ ازاماتتاردىڭ زاڭعا سەنبەي، ماسەلەنى تامىر-تانىستىقپەن شەشۋ كەڭەس وداعىنان قالعان ەسكى ادەت دەگەن پىكىردە.

Саясаттанушы Досым Сәтбаев

«كەڭەس وداعىندا ازاماتتار بيلىككە سەنبەيتىن. ودان قورقاتىن. سوندىقتان تۇرعىندار مۇمكىندىك بولسا مەملەكەتتى الداۋدى نەمەسە تىنىش ٴجۇرۋدى قالادى. ال 1980 جىلدارى ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي ۋشىعا ٴتۇستى. سول ساتتەردە كوپتەگەن ماسەلەنى تامىر-تانىستىقپەن شەشۋگە تۋرا كەلدى. وسىلايشا، 1980 جىلدارى «تەلەفون قۇقىعى» دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. ەگەر ٴسىزدىڭ مىقتى تانىسىڭىز بولسا، كوپتەگەن سۇراقتى ٴبىر قوڭىراۋ ارقىلى شەشىپ تاستايتىن مۇمكىندىك تۋدى. كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاعان سوڭ جوعارىدا اتالعان ترەندتەر كۇشەيە ٴتۇستى. مەملەكەتتىڭ جاعدايى وتە اۋىر ەدى. ەندى ادامدار ٴتىرى قالۋدىڭ امالىن جاساي باستادى»، - دەيدى ول.

ساياساتتانۋشى، 1990 جىلدارى ەلدە قىلمىستىق توپتاردىڭ داۋرەنى جۇرگەنىن، كەيبىر بالالار اتا-اناسىنىڭ قاراۋىنسىز وسكەنىن اتاپ ٴوتتى.

«قازاقستاندىقتار وتباسىن ساقتاپ قالۋ ٴۇشىن كولەڭكەلى سەكتورعا كەتىپ، زاڭدى بۇزۋعا يتەرمەلەيتىن ارەكەتتەرگە باردى. ولاردىڭ بالا تاربيەسىنە قاراۋعا ۋاقىتى بولعان جوق. سەبەبى، تاڭنان كەشكە دەيىن جۇمىس ىستەدى. سول كەزدە جاستار ٴۇشىن كريمينال اۆتوريتەتتەر (قىلمىستىق ورتادا بەدەلى بار ازاماتتار – اۆتور) كۋميرگە اينالدى. مۇنىڭ سالدارىن ٴبىز ٴالى كورىپ وتىرمىز»، - دەيدى دوسىم ساتپايەۆ.

ول قازاقستاندىقتاردى ابدىراتىپ تاستاعان تانىمال سپورتشى دەنيس تەننىڭ ولىمىنە توقتالدى.

«قازىرگى جاستار قينالعىسى (ناپرياگاتسيا) كەلمەيدى. قالاعانىن وڭاي جولمەن العىسى كەلەدى. سول ٴۇشىن كەيبىرى قىلمىستىق ارەكەتتەرگە دە بارىپ جاتادى. دەنيس تەنمەن بولعان قايعىلى وقيعا سونىڭ ايقىن كورىنىسى. ونى ولتىرگەن جاس جىگىتتەر اسپاننان سالبىراپ تۇسكەن جوق قوي! ولار دا وسى جۇيەدە تاربيەلەندى. وسىلايشا «پو پونياتيەم» نەمەسە قىلمىستىق تۇسىنىك بويىنشا ٴومىر سۇرەتىندەر وتە كوپ. ولار مۇنى ٴومىر ٴسۇرۋدىڭ تابيعي شارتى دەپ ويلايدى. مۇنداي ازاماتتار ٴوز تۇسىنىگىن كەلەسى ۇرپاققا بەرگىسى كەلەدى. بۇل وتە ٴقاۋىپتى ادەت»، - دەدى ول.

ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم قىلمىستىق تۇسىنىك ۇرپاقتىڭ ساناسىن ٴالى ۋلاپ جاتىر دەگەن پىكىردە.

Саясаттанушы Айдос Сарым

«زاڭدى قۇرمەتتەمەۋ، زاڭداعى تۇلعالاردى مويىنداماۋ، مەنسىنبەۋ دەگەن تۇسىنىكپەن وسكەن ۇرپاق بار. جالپى مۇنى «سوۆەتتىك سانا» دەپ ايتايىن. مىسالى، مىنا جاقتا قىلمىس بولىپ جاتىر. ەگەر سەن ول تۋرالى پوليسياعا ايتساڭ، «ستۋكاچ»، «ساتقىن» بولىپ شىعاسىڭ. وسىنداي تۇسىنىك پەن پايىمدار ٴالى كۇنگە دەيىن بار. اينالىپ كەلگەندە بۇل بىرنەشە بۋىننىڭ ساناسىن ۋلاعان قاسىرەت»، - دەدى ول.

قر باس پروكۋراتۋراسىنا قاراستى - ۇستالعان، قاماۋعا الىنعان جانە قىلمىستىق جازانى وتەۋشى ادامداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ جونىندەگى دەپارتامەنتٴتىڭ بۇرىنعى باسشىسى بەرىك جاقايەۆ ازاماتتاردىڭ قىلمىستىق توپتار تۋرالى كينونى راحاتتانا كورۋى، تۇرمە رومانتيكاسىن اڭساۋى بىلمەستىكتەن تۋىندايدى دەيدى.

«تەلەديداردان پوليسيا مەن قىلمىسكەردىڭ قارىم-قاتىناسىن باياندايتىن نەشە ٴتۇرلى فيلمدەر كورسەتىلەدى. جاسوسپىرىمدەر «ۆور ۆ زاكونە»، «ساشا سەۆەرنىي» سياقتى فيلمدەردى قىزىعا كورىپ، ميحايل كرۋگتىڭ اندەرىن تامسانا تىڭدايدى. وسىلايشا، ازاماتتار تۇرمەنىڭ رومانتيكاسىن اڭسايدى، قىلمىستىق يدەولوگيامەن سۋسىندايدى. ٴبىراق مۇنىڭ بارلىعى بىلمەستىك»، - دەدى ول.

بەرىك جاقايەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كولونيالاردىڭ لىق تولۋى، سوتتالعانداردى جاساققا ٴبولىپ، باراك تۇرپاتتاعى عيماراتتاردا ۇستاۋ، ازىق-تۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى، دارىگەرلىك كومەكتىڭ ناشارلىعى، سوتتالعاندار اراسىندا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ جانە ٴولىم-جىتىمنىڭ كوپ بولۋى سياقتى پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلگەنىن جەتكىزدى. تۇرمەدەگى بەدەلدى قىلمىستىق توپتاردىڭ مۇشەلەرى «جازىلماعان زاڭدارىن» كولونيالاردا ەمىن-ەركىن جۇرگىزبەۋ ٴۇشىن جانە ولاردىڭ تۇرمەدەگى ىقپالىن جويۋ ٴۇشىن قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلگەنىن ايتىپ بەردى.

«قىزمەتىمدى 1985 جىلى قاراعاندى وبلىسىنداعى تۇرمەدەن باستادىم.

تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ونداعى جاعداي وتە اۋىر بولدى. بىرىنشىدەن، تۇرمەلەردە تۋبەركۋلەز اۋرۋى ٴورشىپ تۇردى. بۇل اۋرۋدى ەمدەيتىن كولونيالار كوپ بولاتىن. «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا 3 ملرد تەڭگەگە كولونيالارعا مەديسينالىق قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىندى. ەكىنشىدەن، تۇرمەگە قايتادان قىلمىس جاساپ تۇسەتىن اۆتوريتەتتەر بولدى. ول كەزدە سوتتالعاندار باراك ٴتيپتى عيماراتتاردا جاتاتىن. تۇندە تۇرمە قىزمەتكەرى بولماعان سوڭ، اۆتوريتتەر «جازىلماعان زاڭدارىن» ەمىن-ەركىن جۇرزىگىپ تۇردى. تۇرمە اكىمشىلىگى تۇندە «ٴبىز ەشكىمدى قورعاي المايمىز» دەدى. كەيىن ٴبىز ولاردى جەكە-جەكە كامەرالارعا وتىرعىزا باستادىق»، - دەيدى بەرىك جاقايەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، اۆتوريتەتتەر 2012 جىلعا دەيىن تۇرمەلەرگە ٴوز ىقپالىن جۇرگىزىپ تۇرعان.

«مۇنداي جاعداي 2012 جىلعا دەيىن بولدى. قازىرگى تاڭدا ونداي ازاماتتاردى تۇرمەدەگى جەكە ۋچاسكەگە جىبەرەمىز. ەگەر جازاسىن وتەۋشى ٴتارتىپتى بۇزباسا، وعان وڭ باعا بەرىلەدى، ول قوسىمشا بونۋستار مەن جەڭىلدىكتەرگە يە بولدى. وعان تۋىستارىمەن كوبىرەك كەزدەسۋگە، سالەم-ساۋقات الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ال سوتتالعان ازامات ىشتەگى ەرەجەنى ساقتاماسا، ول اكىمشىلىكپەن جاعىمسىز قارىم-قاتىناسقا ۇرىنىپ، وعان بەرىلەتىن كەزدەسۋلەردىڭ سانى ازايادى. مەرزىمىنەن بۇرىن بوستاندىققا شىعۋ، جازانى جەڭىلدەتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى.

اۆتوريتەتتەردى جەكە كامەرالارعا وتىرعىزۋ جۇيەسى ٴوزىن اقتادى. وسىلايشا، ٴبىز اۆتوريتەتتەردى وقشاۋلاۋ ارقىلى ولاردىڭ تۇرمەگە جۇرگىزەتىن ىقپالىن جويدىق. سوندىقتان بۇل پروبلەما ٴوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتتى»، - دەدى بۇرىنعى دەپارتامەنت باسشىسى.

ەل اراسىندا «گرانيتكا» اتالىپ كەتكەن اقمولا وبلىسىنداعى ەس 166/25 تۇزەۋ مەكەمەسىندە جازاسىن وتەگەن ەرجان (كەيىپكەردىڭ ٴاتى-جونى وزگەرتىلدى) قىلمىستىق توپتاردىڭ تۇرمەدە بۇرىنعىداي - زاڭدى بەلشەسىنەن باسىپ، ەمىن-ەركىن جۇرە المايتىنىن راستادى.

«بۇرىن تۇرمەدەن شىققان «بلاتنوي» (قىلمىستىق جارگون، تۇرمەدە بەدەلى بار ادام – اۆتور)، سول جەرگە قايتا بارعىسى كەلەتىن. سەبەبى، كولونيادا بارلىعى دايىن. مۇمكىندىك بولسا، قالاعانىن الا الاتىن. سولاي «بلاتوۆات» (قىلمىستىق جارگون، ٴوز دەگەنىن جاساۋ، ىقپالىن جۇرگىزۋ – اۆتور) ەتىپ تۇرمەدە جۇرە بەرەتىن. مۇنداي جاعداي 2015 جىلعا دەيىن بولدى. ال ٴقازىر تۇرمەلەر قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ قۇزىرىندا»، - دەدى ول.

اڭگىمە بارىسىندا ەرجان ۇرلىق ٴۇشىن 5 جىلعا سوتتالعانىن ايتتى. ٴبىراق ول تۇرمەدە جاقسى تارتىبىمەن كوزگە ٴتۇسىپ، مەرزىمىنەن بۇرىن بوستاندىققا شىعىپتى. ەرجان تۇرمەنىڭ جازىلماعان ٴوز زاڭى بار ەكەنىن دەگەنمەن مويىندادى.

«ول جاقتا بارلىعى باسقاشا. تۇرمەنى پسيحياتريالىق اۋرۋحانا دەپ قالدىم. سەبەبى، تۇرمەگە العاش رەت كەلىپ تۇرمىن عوي. ول جاقتا ساعان پسيحولوگيالىق قىسىم جاسالادى. پسيحيكاعا سالماق تۇسەدى. 2،5 جىل تۇرمەدەگى كيىم تىگەتىن سەحتا جۇمىس ىستەدىم. ٴتارتىبىم جاقسى بولعان سوڭ، مەرزىمىنەن بۇرىن بوستاندىققا شىقتىم. مۇندا سويلەسۋ مانەرى دە باسقاشا. مىسالى، «ەشكى بولۋ» (تۇرمە اكىمشىلىگىمەن بايلانىس ورناتقان سوتتالۋشى)، «قازبەك» (اقىماق)، «توقىلداۋ» (ارىز ٴتۇسىرۋ نەمەسە كولونيادا بولىپ جاتقان جاعدايدى تۇرمە اكىمشىلىگىنە ايتىپ وتىرۋ) سياقتى جارگونداردى ەستىدىم»، - دەيدى ەرجان.

استانا قالاسى ەسىل اۋدانى ٴىىب يۋۆەنالدى پوليسيا بولىمشەسىنىڭ اعا ينسپەكتورى، پوليسيا كاپيتانى ايدا كادرولدينوۆا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا جاسالاتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا قىلمىستىق توپتار مەن قىلمىستىق تۇسىنىكتىڭ ەش ىقپالى جوق دەگەن پىكىردە.

«قازىرگى تاڭدا وقۋشىلار اراسىندا «پو پونياتيەم» دەگەن تۇسىنىك جوق. ٴبىز قىلمىس جاساعان بالالارمەن جەكە جۇمىس جۇرگىزەمىز. ولاردىڭ اتا-اناسىمەن سويلەسەمىز. ٴبىراق جۇمىس تاجىريبەمدە ونداي جاعدايدى كەزدەستىرمەپپىن. كەيبىر قىلمىس جاساعان بالالار بىزگە تۇسەدى. ٴبىراق پروفيلاكتيكالىق شارالاردان سوڭ ولار ٴوز قاتەسىن مويىندايدى. سونداي-اق، قىلمىستىق توپتىڭ مۇشەلەرى مەن تۇرمەدەن شىققان ازاماتتار جاسوسپىرىمدەردى قىلمىسقا يتەرمەلەۋ دەرەكتەرى تىركەلگەن جوق»، - دەدى ٴتارتىپ ساقشىسى.

سونىمەن قاتار ول قازىرگى تاڭدا وقۋشىلاردىڭ قىلمىسقا قانداي سەبەپتەرمەن باراتىنىن ٴتۇسىندىردى.

«قىلمىستى الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىلاردان شىققان بالالار جاسايدى» دەگەن تۇسىنىك قاتە. بىرىنشىدەن، كوپ بالالار ساباقتان بوس ۋاقىتتارىندا ەشنارسەمەن اينالىسپايدى. ٴقازىر اتا-انالار جۇمىسباستى. بالالار قاراۋسىز قالادى. سونىڭ سالدارىنان كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالار جامان ورتاعا ٴتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن، كەيبىر جاسوسپىرىمدەر «زاڭدى بۇزسام، پوليسيا مەنى ۇستاپ الار ما ەكەن» دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن قىلمىسقا بارىپ جاتادى ال كەيبىرى «كىم ۇرلاي الادى؟ كىمنىڭ قولىنان كەلەدى؟» دەپ، ٴوزارا باسكە تۇسەدى. ۇشىنشىدەن، ٴقازىر تاڭدا مەكتەپتەگى وقۋشىلار اراسىندا «كيىمىڭ ناشار، سوتكاڭ ناشار» دەگەن اڭگىمەلەر بار. ٴتىپتى، كادىمگى سۋ ىشەتىن بوتەلكەنى الايىقشى. ٴبىرىنشى سىنىپتا وقيتىن وقۋشىلار «ۋ مەنيا بۋتىلكا دوروجە چەم تۆويا. ۋ تەبيا پروستايا بۋتىلكا» دەپ، ٴبىرىن-بىرى كەمسىتەدى. بۇل دا زاڭ بۇزۋشىلىققا يتەرمەلەيتىن العاشقى فاكتورلاردىڭ ٴبىرى. تورتىنشىدەن، ٴسوزدى تۇسىنبەيتىن، تاربيەسى قيىن، وقۋشىلاردىڭ قالتاسىنداعى اقشانى تارتىپ الاتىن جاسوسپىرىمدەر دە بار. ٴبىز ولارمەن جەكە جۇمىس ىستەيمىز. ولاردىڭ قىلمىستىق توپتارمەن بايلانىسى جوق»، - دەپ تۇيىندەدى ٴسوزىن ايدا كادرولدينوۆا.

ايتا كەتەيىك، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي مالىمەتىنە سايكەس، جىل باسىنان بەرى جاسوسپىرىمدەر تاراپىنان 1،9 مىڭ قىلمىس جاسالعان. ونىڭ ىشىندە 13 دەرەك كىسى ٴولتىرۋ، 32 قاراشىلىق شابۋىل، 278 توناۋ، 46 دەرەك ادام دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلتىرۋ، 32 بۇزاقىلىقپەن بايلانىستى دەرەكتەر. اتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتارىڭ باسىم بولىگىن گيمنازيا مەن ليسەيلەردە وقيتىن جاسوسپىرىمدەر جاساپتى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي